АЗОТ ҚЫШҚЫЛЫ Пән мұғалімі: Жылтай Әсем
ЖОСПАР I Кіріспе 1.1 Азот қышқылына жалпы сипаттама II Негізгі бөлім 2.1 Азот қышқылын алу жолдары 2.2 Физика-химиялық қасиеттері 2.3 Азот қышқылының өндірісі 2.4 Азот қышқылын қолдану аясы 2.5 Азот қышқылының зияны III Қорытынды IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
I Кіріспе 1.1 Азот қышқылына жалпы сипаттама Қышқылдар – құрамында металға немесе бейметаллға алмаса алатын сутектің бір немесе бірнеше атомы бар және суда ерігенде сутек иондарын Н+ түзетін химиялық қосылыстар. Азоттың маңызды қосылыстарының бірі - азот қышқылы HNO3 бұл бір негізді қышқыл, өткір тұншықтырғыш иісі бар түссіз сұйықтық,күшті химиялық бейорганикалық қышқыл.Онда азот +5 тотығу дәрежесін көрсетеді.Басқа қышқылдардан айырмашылығы, кез – келген концентрациядағы азот қышқылы күшті тотықтырғыш болып табылады.
II НЕГІЗГІ БӨЛІМ 2.1 АЗОТ ҚЫШҚЫЛЫН АЛУ ЖОЛДАРЫ Азот қышқылын аммиактан алынады. Процесс біртіндеп жүзеге асырылады. Өнеркәсіпте 1. Аммиактың оксидке жанасып тотығуы: 2. Азот оксидінің (I) азот оксидіне (IV)тотығуы: 3.Артық оттегі кезінде азот (IV) оксидінің сумен адсорбциясы
Концентрацияланған күкірт қышқылы металдардың қатты нитраттарымен әсер еткенде түзіледі. Зертханада Норвегия елінде ауадағы азот пен оттекті қосып, азот қышқылына дейін жүргізеді. Техникада 1)Азот пен оттек 1200 С жоғары температурада (электр ұшқынында) реакцияласа бастайды,температура жоғарылаған сайын 3000 градуста тепе-теңдік оңға қарай ығысады: 2)Осылай түзілген азот (II) оксиді өздігінен оттекті оңай қосып алып, азот (IV) оксидіне айналады. 3)Азот қостотығы суда еріп, реакцияласып, азотты қышқыл және азот қышқылын түзеді.
2.2 ФИЗИКА-ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ Физикалық қасиеттері Ұшқыш ауада түтінденеді Tбалқу=-41.60 C Tқайнау=82.60C Түссіз сұйықтық p = 1,52 г/см3 Сумен кез-келген қатынаста араласады
ХИМИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ HNO3 (сұйыт.) + HNO3 (конц.) + Me (активті) Li,Na,K Me (активтілігі орташа) Al,Zn,Cr Me (активтілігі төмен) Cu,Hg,Ag NH4NO3 + МеNO3 + су N2 (н/е N2O) + МеNO3+ суNO + МеNO3 + су Me (активті) Li,Na,K МеNO3 + N2O + су Me (активтілігі орташа) Al,Zn,Cr Me (активтілігі төмен) Cu,Hg,Ag МеNO3 + NO2 + су МеO(н/е қышқыл) + NO2 + су
HNO3 1. НЕГІЗДІК ЖӘНЕ АМФОТЕРИЯЛЫҚ ОКСИДТЕРМЕН ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУ 2. НЕГІЗДЕРМЕН ЖӘНЕ АМФОТЕРИЯЛЫҚ ГИДРОКСИДТЕРМЕН ӘРЕКЕТТЕСУ 3. ТҰЗДАРМЕН ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУ
2.3 АЗОТ ҚЫШҚЫЛЫНЫҢ ӨНДІРІСІ Аммиакты-ауа арқылы тотықтыра өндіру.Өнеркәсіп азот қышқылының екі түрін шығарады: құрамында 50-60% HNO3 бар сұйылтылған және құрамында 96-98% HNO3 бар концентрацияланған.Бұл әдіс арқылы 96-98%-ті конц. азот қышқылын алуға болады.
2.3 АЗОТ ҚЫШҚЫЛЫНЫҢ ӨНДІРІСІ Біздің Республикамызда аммиак селитрасын және азот қышқылы өндірісі Ақтау қаласында орналасқан.Өндіріс компаниясы 2005 жылы ашылған."ҚазАзот" кәсіпорнының орташа жылдық қуаты аммиак селитрасына 380,7 мың тоннаны құрады, ал азот қышқылына 325,2 мың тоннаға жуық. 2021 жылы ҚазАзот ішкі нарықтың 45%-ын (156 мың т азот қышқылы) қамтыды. Компания Маңғыстау облысының ірі экспорттаушысы, өнімдерін жақын және алыс шетелдерге жеткізеді. Ресей, Украина, Өзбекстан, Қырғызстан, Грузия және Әзірбайжанға елдеріне экспорттайды.
2.4 АЗОТ ҚЫШҚЫЛЫН ҚОЛДАНУ АЯСЫ
2.5 АЗОТ ҚЫШҚЫЛЫНЫҢ ЗИЯНЫ Бұл зат күшті тотықтырғыш болып табылады. Ол көптеген заттармен байланыста болған кезде олардың өздігінен жануын тудыруы мүмкін. Олар жоғары концентрацияда ұзақ уақыт әсер етсе, адамдардың денсаулығына зиян тигізуі мүмкін. Азот қышқылының түтіндері улы болып табылады, жедел оттегімен улануға әкелуі мүмкін. Зат теріге тиген жерде күйік пайда болады. Көзге тиген кезде көздің қабығының күйіп қалуы көру қабілетінің жоғалуына дейін дамуы мүмкін.
III ҚОРЫТЫНДЫ Қорытындылай келе,азот қышқылы - түссіз сұйық. Азот қышқылы байланысты бір негізді қышқылдармен және күшті реактив болып табылады. Бұл мөлдір сұйықтық, қыздыру немесе тікелей күн сәулесімен әрекеттесу кезінде ол азот диоксидін шығару процесіне байланысты қоңыр түске ие болады. Азот қышқылы тыңайтқыштар мен фосфор қышқылы, қымыздық қышқылы, коллодий, аминдер, бояғыштар немесе дәрі-дәрмектер сияқты басқа химиялық қосылыстарды өндіруде маңызды болып табылады.