UYON-
-UYON
Wouy
onten pundi uyonyon dipungelar ???
Wonten ing papan pundi kemawon ingkang gadhah warisan asli Indonesia awujud gamelan saha kersa sinau lan nguri-uri lelagon Jawi
TANTANGAN NGLEST KATHAH PELAJAR ASLI JAWA INGKANG TAKSIH MENTAL KATHAH MASYARAKAT INDONESIA INGKANG TAKSIH GADHAH PAMIKIRAN BILIH BUDAYA MANCANAGRI LANGKUNG SAE LAN NARIK KAWIGATOSAN TINIMBANG BUDAYA WARISAN INDONESIA KIRANG KATHAH INGK MANGERTOS AMARGI KIRA BASA JAWA UYON-UYON NGGINAAKEN BASA JAWI, SAENGGA KATHAH TIYANG NGRAOS KANGELAN SIANU UYONUYON ARANG DI BILIH DIPUNT KALIYAN WU SANESIPUN, KESENIAN IN DIPUNGELAR
ANTUNAKEN UYON-UYON The Power of PowerPoint | thepopp.com 4 BOTEN MAGERTOS MENAPA UYON UYON MENIKA, ALASANIPUN : G LITERASI KANG BOTEN S FUNGSI UYON-UYON ANG LITERASI, BUDAYA ACUH SAMPUN KATHAH PANALITEN, TULISAN, SAHA VIDEO BAB UYONUYON, ANANGING NAMUNG SEKEDHIK MASYARAKAT INDONESIA INGKANG APRESIASI IPUNPENTASAKEN TANDHINGAKEN JUD KESENIAN UYON-UYON KALEBET NGKANG ARANG R BUTUH GAMELAN LELAGON TANPA GAMELAN BOTEN SAGED DIPUNWASTANI UYONUYON. PRAMILA PAGELARAN UYON-UYON KEDAH WONTEN GAMELAN SAPRANGKAT.
Pangertosan Uyon-Uyon A “ g
salipun saking tembung manguyu-uyu” ingkang tegesipun endhing kang mirunggan
1 2 3 4 5 WARISAN BUSAYA INDONESIA NGGINAAKEN GAMELAN MAWI BASA JAWI
WUJUDIPUN LELAGON FUNGSI KANGGE HIBURAN, PENGIRING PROSESI UPACARA ADAT LAN PENDIDIKAN TITIKAN UYON-UYON
EVENT/ ADICAR USAHA PAMARENTAH DIY NGURI-URI UYON ING NGAYOGYAKARTA WONTEN KALIH KERATON, INGGIH MENIK PURO PAKUALAMAN, KEKALIHIPUN ASRING NGGELAR BUDAYA U
RA UYON UYON AGENG The Power of PowerPoint | thepopp.com 7 N-UYON KA KERATON NGAYOGYAKARTA HADININGRAT SAHA KRATON UYON-UYON MENIKA
UYON-UYON ING UYON-UYON LIMRAHIPUN DIPUNGELAR NA PAWIWAHAN KANGGE HIBURAN / PASUGATAN, SAHA NGIRINGI PROSESI UPACARA ADAT PAWIWAHAN MERTI DESA KANGGE HIBURAN SAHA NGIRINGI PROSESI UPACARA ADAT MERTI DESA PERNIKAHAN BERSIH DESA
G MASYARAKAT The Power of PowerPoint | thepopp.com ALIKA ADICARA-ADICARA TARTAMPU KADOSTA : LOMBA KANGGE PENDIDIKAN SAHA NGLESTANTUNAKEN BUDAYA PENGETAN DINTEN KANGGE PENGETAN DINTEN TARTAMTU, KADOSTA TINGALAN DALEM / HARILAHIR SULTAN 8
GAMELAN JAWA KESENIAN UYON-UYON BOTEN SAGED GAMELAN LELAGON BOTEN SAGED DIP Gamela ing tlata Wétan. dhaérah lembut Bali sin menday Gamela komplit Pélog. GAME
The Power of PowerPoint | thepopp.com 9 PISAH SAKING GAMELAN JAWA, AMARGI TANPA PUNWASTANI UYON-UYON, an iku salah sijining jinis utawa corak gamelan kang urip ah Jawa Tengah (uga Yogyakarta) lan sebagéyan Jawa Musik gamelan Jawa iki béda karo musik gamelan saka h liya, yèn musik gamelan Jawa umumé nduwé nada luwih lan nganggo témpo luwih alon, béda karo musik gamelan g témponé luwih cepet, uga gamelan Sundha sing musiké yu-dayu lan di-dominasi swara suling. Amarga iku, an Jawa iku uga kasebut pentatonis. Saprangkat gamelan iku nduwé 2 laras yaiku Gamelan Sléndro lan Gamelan ELAN
JINIS-JINIS PIRA KECER, GAMBANG, SITER, DEMUNG, SAR KEMA
NTI GAMELAN JAWA RON, PEKING, GENDER, SULING, REBAB, ANAK
JINIS-JINIS PIRA GONG, KEMPUL, KENDHANG BEM, KETIPU KEMPYANG
NTI GAMELAN JAWA UNG, COBLON, SABET, KETHUK, KENONG, G, BONANG
1 2 3 4
The Power of PowerPoint | thepopp.com KASUSASTRAN GENDHING 1 CAKEPAN yaiku syair, tetembungan kang dienggo ing tembang TITILARAS yaiku angka minangka gantine laras (swara cendhak tekan swara dhuwur). 3 PATHET ukuran cendhek lan dhuwure swara kanggo nglagokake tembang. 4 LARAS rasa thinthingane swara cendhak nganti swara dhuwur 12
LANJUTAN KASU yaiku lelagoning gam yaiku piranti karawita kempul, gender, gon rebab, siter, lsp yaiku waranggana, p yaiku penyanyi kaku yaiku tetembangan k swaraning gamelan/ Gendhing Sindhenan Gamelan Swarawati Wiraswara
USASTRAN GENDHING The Power of PowerPoint | thepopp.com 13 melan kawangun saking mawarni aspek karawitan an kanggo ngiringi tembang, kayata; bonang, kendhang, gong g gedhe, peking, demung, saron, kenong, slenthem, gambang, pesindhen, penyanyi putri ng kang dilagokake dening waranggana utawa pesindhen binarung lelagoning gendhing 7 6 8 9 10
LANJUTAN KASU yaiku lak-luking swar yaiku p temban Senggaka tembang k yaiku tembang kang dene sing gerong pa yaiku ukuran rindhik Cengkok Irama Pedhotan Senggakan Gerong
USASTRAN GENDHING The Power of PowerPoint | thepopp.com 14 ra kanggo nglagokake tembang pamedhoting swara ing tengahing ng ing saben larik. an yaiku unen-unen mawa lagu ing satengahing kang binarung swaraning gendhing/ pradangga dilagokake bareng karo gamelan kanggo mbarengi gendhing, ara wiraswara/ pradangga rikating panabuhing gamelan 12 11 13 14 15
54 WIBAWA, Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA/MA/SMK Daerah Istimewa Yogyakarta 5 Memahami dan menanggapi pesan moral dalam uyon- uyon. Kompetensi Dasar Materi Pokok: Uyon-Uyon WULANGAN A. Kawaosa kanthi permati! UYON-UYON 1. Tegesing uyon-uyon Tembung uyon-uyon saking tembung nguyu-uyu ingkang tegesipun gegendhingan nabuh gamelan kadosta rikalanipun kagungan kersa lan sapiturutipun (Poerwadarminta, 1939: 436). Wonten pamanggih sanès bilih uyon-uyon saged dipuntegesi ungeling gangsa/gamelan ingkang boten kinanthènan joged utawi kagunan sanèsipun. Kanthi makaten menawi ngrembag babagan uyon-uyon boten badhé uwal kaliyan kagunan karawitan. Menawi karawitan punika saged kanggé ngiringi manéka warnining pagelaran, tuladhanipun ringgit/wayang, kethoprak, beksan, ludruk, lan sapiturutipun. Déné uyonuyon punika pagelaran karawitan ingkang madeg piyambak, boten kanggé ngiringi pagelaran sanèsipun. 2. Péranganing uyon-uyon Kanggé nyengkuyung pagelaran uyon-uyon kedah wonten pérangan-pérangan uyon-uyon ingkang baken, ing antawisipun inggih punika: Gamelan/gangsa, wiyaga/niyaga, Lelagon/gendhing, pasindhen. a. gamelan/gangsa, inggih punika namaning tetabuhan ingkang rericikanipun kathah sanget, kadosta saron, bonang, gender lsp. (Poerwadarminta, 1939: 129). Sinaosa ing laladan sanès ugi wonten gamelan nanging ingkang badhé karembag ing ngriki inggih punika gamelan Jawa. Gamelan Jawa kasebat pirantos musik ingkang kalebet golonganing pentatonis ((penta = 5, tone = nada), awit gamelan namung gadhah 5 nada utawi titi laras (1 2 3 5 6). Gamelan Jawa sakawit namung wonten laras sléndro ingkang gadhah 5 nada, nanging kanthi ngrembakaning budaya lajeng wonten laras pélog ingkang nada/titi larasipun wonten 7 (1 2 3 4 5 6 7 ) kanthi dhasar 5 nada/titi laras. Laras inggih punika swanten ingkang ajeg inggilipun, boten éwah, kasebat ugi nada, sistem nada/tonal system. Laras Sléndro (Sl.) ateges sistem nada ingkang ngenut andhapinggilipun lan interval saking gamelan sléndro, semantèn ugi laras pélog (Pl.).
55 WIBAWA, Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA/MA/SMK Daerah Istimewa Yogyakarta Titi laras inggih punika notasi nada ingkang kaserat ngenut sistem nada laras lan pathetipun. Déné pathet (Pt.) inggih punika ukuran andhap-inggiling laras, minangka wates wilayah nada. Pathet ing laras sléndro ing antawisipun, - pathet Nem (6), grambyanganipun 6- 2 (6-5-3-2), titi laras ingkang kaambah inggih punika (2-= 3 5 6 ! @), - pathet Sanga (9), grambyanganipun 2- 5 (@-!-6-=+5) titi laras ingkang kaambah inggih punika (t- y 1 2 3 5) - pathet Manyura (Myr) grambyanganipun 3- 6 (# @ ! 6), titi laras ingkang kaambah inggih punika (y 1 2 3 5 6). Déné pathet ing laras pélog inggih punika: - pathet Lima (5), grambyangan titi laras ingkang kaambah (t y 1 2 4 5) - pathet Nem (6), grambyangan titi laras ingkang kaambah (2 3 5 6 ! @) - pathet Barang (Br.). grambyangan titi laras ingkang kaambah (y u 2 3 5 6) Gamelan ingkang jangkep nanging namung setunggal laras kawastanan sapangkon, déné gamelan ingkang jangkep wonten ingkang laras sléndro lan ingkang laras pélog dipunwastani saperangkat. Miturut wujudipun gamelan kabédakaken wonten: 1) Wujud Tebokan/kebukan: Bedhug, Kendhang, Ketipung, Tambur Gambar Bedhug Gambar kendhang Bem, ketipung lan batangan
56 WIBAWA, Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA/MA/SMK Daerah Istimewa Yogyakarta 2) Wujud Wilahan: Gendèr, Slenthem, Gambang, Demung, Saron, Peking Gambar gendèr barung lan gendèr penerus Gambar slenthem Gambar Gambang Gambar demung Gambar Saron Gambar Peking 3) Wujud Pencon: Bonang, kenong, kethuk, kempyang, kempul, suwukan, gong Gambar Bonang Gambar Kempul lan suwukan
57 WIBAWA, Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA/MA/SMK Daerah Istimewa Yogyakarta Gambar Gong 4) Wujud Wilahan Pencon: sléntho, gong kemodhong, kecèr. Gambar Sléntho Gambar kemodhong Gambar Kecèr 5) Wujud Kawatan: siter, clempung, rebab Gambar siter Gambar Clempung Gambar Rebab
58 WIBAWA, Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA/MA/SMK Daerah Istimewa Yogyakarta 6) Wujud Pipa: suling Gambar Suling Gamelan saged kadamel saking: 1) Perunggu utawi gangsa (campuran tembaga lan timahsari) 2) Kuningan 3) Barut ( wesi lan plat ) Gamelan punika wujudipun manéka warni, tabuhipun inggih béda-béda, lan caranipun nabuh inggih béda-béda. Bab punika paring piwulang dhateng gesanging manungsa, bilih manungsa punika béda-béda wujudipun, béda bangsanipun, béda pakaryanipun, béda agaminipun, lan taksih kathah malih ingkang béda, nanging menawi sami manunggal wonten ing ancas ingkang sami badhé nuwuhaken katentreman lan kaéndahan. b. Wiyaga/niyaga Wiyaga utawi niyaga inggih punika tukang nabuh gamelan (Poerwadarminta, 1939: 344). Setunggalipun dhalang kondhang saking Surakarta Ki Anom Surata ngendikakaken bilih wiyaga punika saking tembung yoga ingkang tegesipun semèdi utawi ngeningaken cipta. Pramila tiyang ingkang nabuh gamelan punika kados déné tiyang ingkang nembé nglampahi semèdi kanthi manunggalaken cipta rasa lan karsa kanggé mujudaken wiramaning gendhing ingkang saé. c. Lelagon/gendhing Wujuding lelagon/gegendhingan/tabuhan: 1) Gangsaran. 2) Lancaran 3) Ketawang. 4) Ladrang. 5) Gendhing. 6) Slepeg/playon 7) kemuda 8) Sampak 9) Ayak-ayak 10) palaran lsp. d. Pasindhèn (swarawati lan wiraswara) Tiyang ingkang pedamelanipun nyekar nyarengi gamelan (Poerwadarminta, 1939: 563). Menawi pasindhen punika pawèstri kasebat swarawati, déné menawi jaler kasebat wiraswara. Ananging ing jaman sapunika pasindhèn kaprah namung kanggé nyebut pawèstri, déné ingkang kakung kasebat wiraswara utawi panggérong.
59 WIBAWA, Bahan Ajar Bahasa Jawa SMA/MA/SMK Daerah Istimewa Yogyakarta 3. Pagelaran Uyon-uyon Pagelaran uyon-uyon punika asring katindakaken kanggé panglipur ing acara-acara mirunggan, kadosta: sunatan, selapanan laré, syukuran, merti dhusun lan sapiturutipun. Tiyang nggelar uyon-uyon punika ingkang dipunresepi inggih swanten gamelan/gangsa ingkang sinarengan swantening pasindhèn. Cak-cakaning uyon-uyon ngginakaken sédaya racikan/tabuhan (saged soran lan lirihan). Soran inggih punika ungeling gamelan ingkang boten sinarengan pasindhen, limrahipun kanthi wirama ingkang rancag, saged ugi sinebat Instrumèntalia. Lirihan inggih punika panabuhing gamelan kanthi lirih awit sinarengan swantening pasindhèn. 4. Tembung-tembung ingkang asring kapanggihaken ing Uyon-uyon 1. Cakepan inggih punika syair, tetembungan ingkang dipunginakaken ing tembang. 2. Cengkok inggih punika lak-luking swanten kangge nglagokaken tembang. 3. Gendhing inggih punika lelagoning gamelan kawangun saking mawarni aspek karawitan. 4. Pedhotan inggih punika pamedhoting swanten ing satengahing tembang ing saben larik. 5. Senggakan inggih punika unen-unen mawi lagu ing satengahing tembang ingkang binarung swantening gendhing lan pradangga. 6. Gérong inggih punika tembang ingkang dipunlagokaken sareng kaliyan gamelan kanggé nyarengi gendhing, déné ingkang gérong para wiraswara/ pradangga. 7. Sindhènan inggih punika tetembangan ingkang dipunlagokaken déning waranggana utawi pasindhèn binarung swantening gamelan/ lelagoning gendhing. 8. Irama inggih punika ukuran rindhik rikating panabuhing gamelan. 9. Bawa inggih punika tembang kangge mbukani gendhing utawi miwiti gendhing tanpa tabuhan. 10. Buka inggih punika tetabuhan utawi swanten ingkang kanggé mbukani gendhing.