คู่มือการประเมินคุณภาพการป้องกันเเละรักษาวัณโรคในเรือนจำ

คมู่ อื

การประเมินคุณภาพการปอ้ งกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจำ�

(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

กองวณั โรค กรมควบคมุ โรค

คู่มอื การประเมินคุณภาพการปอ้ งกันและรกั ษาวัณโรคในเรือนจ�ำ

(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ได้ผา่ นการตรวจประเมนิ และรับรองมาตรฐานผลติ ภณั ฑเ์ พ่อื การเฝ้าระวัง
ปอ้ งกนั ควบคมุ โรคและภยั สขุ ภาพ กรมควบคมุ โรคแลว้ ณ วนั ท่ี 29 พฤษภาคม 2563

คมู่ อื

การประเมินคุณภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis
Prevention and Care in Prison: QTBP)



ISBN : 978-616-11-4331-2
พมิ พค์ ร้ังท่ี 1 กรกฎาคม 2563
พมิ พท์ ่ี สำ� นักพมิ พอ์ กั ษรกราฟฟิคแอนดด์ ไี ซน์
รวบรวมและจัดท�ำโดย กองวณั โรค กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสขุ
116 ถนนสุดประเสริฐ (ฝ่ังขวา)
แขวงบางโคล่ เขตบางคอแหลม กทม. 10120
0 2212 2279 แฟกซ์ : 0 2212 1408

จ�ำนวน 500 เลม่

ค�ำน�ำ

วณั โรคเปน็ โรคตดิ ตอ่ ทเ่ี ปน็ ปญั หาในทางสาธารณสขุ ของประเทศไทยมานาน จากขอ้ มลู ทางระบาด
วทิ ยาวณั โรคของไทย พบวา่ สถานการณค์ วามชกุ วณั โรคในกลมุ่ ผตู้ อ้ งขงั ในเรอื นจำ� มขี นาดปญั หาสงู กวา่ กลมุ่
ประชากรทั่วไป 6 - 8 เทา่ กรมควบคมุ โรค กระทรวงสาธารณสขุ รว่ มมือกับกรมราชทัณฑ์ กระทรวงยตุ ธิ รรม
เร่งรัดการดำ� เนนิ งานวัณโรคในเรือนจำ� อย่างเปน็ รปู ธรรมต้ังแตป่ ี 2539 เป็นต้นมา
คู่มือการประเมินคุณภาพการป้องกันและรักษาวัณโรคในเรือนจ�ำ ได้มีการปรับปรุงคู่มือคุณภาพ
การปอ้ งกนั และดแู ลรกั ษาวณั โรคในเรอื นจำ� จากเดมิ ปี 2559 ใหส้ อดคลอ้ งกบั แนวทางการดำ� เนนิ งานวณั โรค
แหง่ ชาตปิ ี 2561 และพัฒนาโดยผู้เชย่ี วชาญ ผูท้ รงคุณวุฒิ และผู้มปี ระสบการณข์ องทีมสหวิชาชพี ท่ดี ำ� เนนิ
งานควบคุมวัณโรคได้ร่วมกันก�ำหนดข้อก�ำหนด วิธีการประเมิน เพื่อให้ได้ขั้นตอนต่างๆ ในการดูแลผู้ป่วย
วณั โรค เรม่ิ ตงั้ แตผ่ มู้ อี าการสงสยั วณั โรค การวนิ จิ ฉยั การดแู ลรกั ษา และสน้ิ สดุ ทก่ี ารประเมนิ ผลเปน็ ไปอยา่ ง
มปี ระสิทธภิ าพ เพ่อื ให้ผู้ปฏิบัติงานในเรอื นจำ� ใช้เปน็ แนวทาง ก�ำกบั ติดตาม ประเมินผลในการดำ� เนินงาน
ป้องกนั ควบคมุ วณั โรคในเรอื นจ�ำใหม้ มี าตรฐานเปน็ ทีย่ อมรบั ระดับทางสากล
ขอขอบคุณผู้บริหาร ผู้เช่ียวชาญ ผู้ทรงคุณวุฒิ และนักวิชาการจากกรมควบคุมโรค กองวัณโรค
ส�ำนักงานป้องกันควบคุมโรค ส�ำนักงานสาธารณสุขจังหวัด โรงพยาบาล กองบริการทางการแพทย์
กรมราชทณั ฑแ์ ละสถานพยาบาลในเรอื นจำ� ทไ่ี ดร้ ว่ มจดั ทำ� และใหข้ อ้ คดิ เหน็ ตลอดจนใหข้ อ้ เสนอแนะอนั เปน็
ประโยชน์ต่อการปรับปรุงคู่มือการประเมินคุณภาพการป้องกันและรักษาวัณโรคในเรือนจ�ำ (Assessment
for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP) หวงั วา่ คมู่ อื ฉบบั นจี้ ะเปน็ ประโยชน์
แกผ่ ปู้ ฏบิ ตั งิ านวณั โรคทกุ ระดบั หากมขี อ้ เสนอแนะใดๆ คณะผจู้ ดั ทำ� ยนิ ดรี บั ขอ้ เสนอ เพอื่ การปรบั ปรงุ ใหค้ มู่ อื
มีประสิทธิภาพย่ิงขน้ึ

กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค


คูม่ อื การประเมินคุณภาพการปอ้ งกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ I
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

สารบัญ

เรื่อง หน้า

คำ� น�ำ I
สารบัญ II
ค�ำยอ่ (Abbreviation) IV
บทท่ี 1 บทนำ� 1
บทท่ี 2 แนวทางการประเมิน 5
บทที่ 3 รายละเอียดข้อกำ� หนดการประเมินคณุ ภาพ 13
15
มาตรการท่ี 1 การป้องกันวณั โรค 17
ข้อก�ำหนด 1 การรณรงค์ความรู้วัณโรคในเรอื นจำ� 19
ข้อก�ำหนด 2 การจัดสิ่งแวดล้อมบริเวณเรือนนอนเพ่ือป้องกันการแพร่กระจายเช้ือ
20
วณั โรค
ข้อก�ำหนด 3 การจดั สถานทแี่ ยกโรคและอปุ กรณป์ อ้ งกนั การแพรเ่ ชอื้ ใหผ้ ปู้ ว่ ยวณั โรค 22
25
ปอดระยะแพร่เชื้อ 27
ขอ้ กำ� หนด 4 การใช้อุปกรณป์ ้องกนั ตนเอง
มาตรการท่ี 2 การคน้ หาและคัดกรองวัณโรค 29
ขอ้ ก�ำหนด 5 การค้นหาโดยคัดกรองผู้ต้องขังแรกรับหรือรับย้ายเข้าเรือนจ�ำท่ีมี
30
ความเสยี่ งวัณโรค 31
ข้อก�ำหนด 6 การค้นหาคัดกรอง การติดตาม การตรวจรักษาวัณโรคในผู้ต้องขัง

รายเก่า ที่มีผลภาพรังสีทรวงอกผิดปกติสงสัยวัณโรคท่ีไม่ได้รับการ
รักษาในปีทีผ่ า่ นมา
ขอ้ กำ� หนด 7 การค้นหาผสู้ มั ผัสร่วมหอ้ งของผปู้ ่วยวัณโรคระยะแพร่เชื้อ
ขอ้ ก�ำหนด 8 การค้นหาผู้ที่มีอาการสงสัยจะเป็นวัณโรคโดยอาสาสมัครผู้ต้องขัง
ในเรือนจำ� อย่างตอ่ เนอื่ ง

II คู่มือการประเมินคุณภาพการปอ้ งกนั และรักษาวัณโรคในเรือนจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

เร่ือง หน้า

มาตรการที่ 3 ด้านการรกั ษาผ้ปู ่วยวณั โรค 33
ขอ้ ก�ำหนด 9 ผู้ป่วยวัณโรครายใหม่และกลับเป็นซ้�ำทุกรายได้รับการวินิจฉัยและ 35

เรมิ่ รักษาโดยเร็ว 36
ขอ้ ก�ำหนด 10 ผปู้ ว่ ยวณั โรคทไี่ ดร้ บั การรกั ษา มกี ารตรวจและตดิ ตามทางหอ้ งปฏบิ ตั กิ าร
37
ตามแนวทางการควบคมุ วณั โรคประเทศไทย
ข้อก�ำหนด 11 ผู้ป่วยวัณโรคท่ีติดเชื้อเอชไอวีร่วมด้วยได้รับยาต้านไวรัสขณะรักษา 38
39
วัณโรค 41
ข้อกำ� หนด 12 ยาวณั โรคมกี ารจดั เกบ็ ตามมาตรฐาน 43
มาตรการที่ 4 การดูแลและประเมนิ ผลการรกั ษา 44
ข้อกำ� หนด 13 การดูแลโดยมีผูป้ ว่ ยเป็นศูนยก์ ลาง 45
ข้อก�ำหนด 14 การส่งตอ่ ผู้ป่วยกรณพี น้ โทษ หรือย้ายเรือนจำ� ระหว่างการรกั ษา 47
ขอ้ กำ� หนด 15 การจดั เกบ็ ข้อมูลผู้ป่วยวัณโรค 49
ขอ้ ก�ำหนด 16 รายงานการประเมนิ ผลการด�ำเนนิ งานวัณโรคมาใชป้ ระโยชน์ 50
มาตรการที่ 5 การบริหารจดั การ 52
ข้อก�ำหนด 17 พยาบาลเรือนจ�ำมกี ารพัฒนาศักยภาพทางวชิ าการวัณโรค 54
ขอ้ ก�ำหนด 18 พยาบาลเรอื นจำ� มศี กั ยภาพในการบรหิ ารจดั การวณั โรคดอื้ ยาในเรอื นจำ� 55
ขอ้ ก�ำหนด 19 อาสาสมคั รสาธารณสุขเรอื นจ�ำมีศักยภาพในการด�ำเนนิ งานวณั โรค 57
ขอ้ ก�ำหนด 20 การบรู ณาการงานวณั โรคผ่านกลไกทางการบริหาร 73
บรรณานกุ รม
ภาคผนวก
รายนามคณะท�ำงาน


ค่มู อื การประเมนิ คุณภาพการป้องกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ III
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

AFB คำ� ยอ่ (Abbreviation)
BMI
B+ Acid fast bacilli
B- Body mass index
CEN Bacteriologically confirmed TB case
DOT clinically diagnosed TB case
DST Committee European de Normalization
HIV Directly observe treatment
IC Drug susceptibility testing
MDR-TB Human Immunodeficiency Virus
MTB Infectious control
NIOSH Multidrug-resistant TB
NTIP Mycobacterium tuberculosis
QTBP National Institute for Occupational Safety and Health
National Tuberculosis Information Program
RR-TB Assessment for Quality of Tuberculosis
TB Prevention and Care in Prison
WHO Rifampicin resistant tuberculosis
XDR-TB Tuberculosis
World Health Organization
Extensively drug resistant tuberculosis

IV คูม่ อื การประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกันและรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทที่ 1

บทน�ำ

คู่มอื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกันและรกั ษาวณั โรคในเรือนจ�ำ 1
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 1 บทนำ�

2 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทที่ 1 บทท่ี 1 บทน�ำ

บทน�ำ

ความสำ� คัญ
ประเทศไทยเปน็ 1 ใน 14 ประเทศทอี่ งคก์ ารอนามยั โลกจดั เปน็ กลมุ่ ประเทศทมี่ ภี าระวณั โรคสงู (High
Burden Country Lists) วัณโรค (TB) วัณโรคที่สมั พันธก์ ับการติดเชอ้ื เอชไอวี (TB/HIV) และวณั โรคดื้อยา
หลายขนาน (MDR-TB) สูง จากรายงานวัณโรคระดับโลกปี 2562 โดยองค์การอนามยั โลก (WHO, Global
TB report 2019) ไดค้ าดประมาณทางระบาดวทิ ยาวา่ ประเทศไทยมผี ปู้ ว่ ยวณั โรครายใหมป่ ระมาณ 106,000
ราย คดิ เป็น 153 ตอ่ ประชากรแสนคน แตจ่ ากผลการดำ� เนินงานปีงบประมาณ 2562 มีผลการคน้ หาและ
ข้ึนทะเบียนรักษาผู้ป่วยวัณโรครายใหม่ จ�ำนวน 86,949 ราย คิดเป็นอัตราการค้นหาและรักษาครอบคลุม
รอ้ ยละ 80 (86,949/106,000) และมผี ลสำ� เรจ็ การรกั ษาผปู้ ว่ ยวณั โรครายใหมแ่ ละกลบั เปน็ ซำ้� ทขี่ นึ้ ทะเบยี น
รักษา ในปีงบประมาณ 2560 รอ้ ยละ 84
ผตู้ ้องขังในเรือนจ�ำเปน็ ประชากรกลุ่มเสี่ยงท่สี �ำคญั (Risk population) ต่อการป่วยเป็นวัณโรคและ
วณั โรคดื้อยา เนื่องจากมีการย้ายเขา้ - ออก ของผตู้ ้องขังตลอดเวลา ประกอบกับสภาพแวดลอ้ มในเรือนจำ�
ทม่ี ขี อ้ จำ� กดั ทง้ั ดา้ นสถานทแี่ ละจำ� นวนผตู้ อ้ งขงั หนาแนน่ ทำ� ใหง้ า่ ยตอ่ การแพรก่ ระจายเชอื้ วณั โรค โดยเฉลย่ี
จะมอี บุ ตั กิ ารณข์ องโรคสงู กวา่ ประชากรทว่ั ไป 6 - 8 เทา่ หลกั การควบคมุ วณั โรค คอื คน้ ผปู้ ว่ ยใหพ้ บเรว็ ทสี่ ดุ
และรบี รกั ษาใหห้ าย เพอ่ื ตดั วงจรการแพรก่ ระจายเชอ้ื โดยการควบคมุ โรคอยา่ งเขม้ ขน้ ในประชากรกลมุ่ เสยี่ ง
ตอ่ การปว่ ยเปน็ วัณโรค โดยเฉพาะผู้ป่วยวณั โรคในเรอื นจำ� สง่ ผลให้ลดการเกิดโรคเรว็ ขึ้น
สถานการณ์วัณโรคในเรือนจ�ำที่ผ่านมา นโยบายการเร่งรัดค้นหาวัณโรคในเรือนจ�ำ ท�ำให้พบผู้ป่วย
วณั โรคเขา้ สู่ระบบรายงานเพ่ิมมากขึน้ มกี ารายงานผูต้ อ้ งขังท่ขี ึน้ ทะเบยี นรักษามากถงึ 4,000 รายต่อปี และ
มีผลการรกั ษาสำ� เรจ็ ประมาณร้อยละ 90 แตย่ ังมีปัญหาเรื่องการโอนออก และการขาดยา เนื่องจากผตู้ อ้ งขงั
มกี ารเคลอ่ื นยา้ ยสงู โดยผตู้ อ้ งขงั บางสว่ นเมอ่ื ศาลตดั สนิ ความผดิ แลว้ ถกู ยา้ ยไปคมุ ขงั ในเรอื นจำ� ทม่ี คี วามมนั่ คง
ระดับต่างๆ หรือบางส่วนยา้ ยกลบั ไปคมุ ขงั ตามภมู ลิ ำ� เนา หรอื ยา้ ยระหวา่ งเรือนจ�ำเพื่อลดความแออัด
การกำ� หนดใหเ้ รอื นจำ� มกี ารประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกนั และควบคมุ วณั โรคในเรอื นจำ� เปน็ กลไกสำ� คญั
เพอ่ื ถา่ ยทอดวา่ นโยบายและแนวทางการดำ� เนนิ งานในระดบั ประเทศ ซง่ึ เปน็ นามธรรมใหส้ ามารถนำ� ไปสกู่ าร
ปฏบิ ตั ไิ ดอ้ ยา่ งเปน็ รปู ธรรมในระดบั พน้ื ท่ี โดยประโยชนข์ องการประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรค
ในเรอื นจำ� เพ่อื ให้มีการพฒั นาการดำ� เนินงาน ควบคมุ วณั โรคในเรอื นจ�ำ ให้มีมาตรฐานเป็นท่ยี อมรบั ระดบั
ทางสากล

คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกันและรกั ษาวัณโรคในเรอื นจำ� 3
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 1 บทนำ� การปรบั ปรงุ วธิ กี ารประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจำ� มคี วามสำ� คญั และจำ� เปน็
เพอ่ื ใหส้ อดคลอ้ งกบั องคค์ วามรแู้ ละระบบการบรหิ ารจดั การดา้ นสขุ ภาพทเี่ ปลย่ี นแปลงไป ตลอดจนขอ้ เสนอ
แนะจากผู้ประเมินและผู้เช่ียวชาญบนหลักการที่เป็นมาตรฐานสากล เพื่อให้มีการควบคุมป้องกันการแพร่
กระจายเชือ้ วัณโรคในเรอื นจำ� ทไี่ ดม้ าตรฐานและมีคุณภาพ อันจะส่งผลต่อการลดอุบตั ิการณ์ ความชุก และ
การแพรก่ ระจายเชื้อวัณโรคได้ จนกระทั่งสามารถลดปญั หาวัณโรคต่อไป

วัตถุประสงค์ของคู่มือการประเมินคุณภาพการควบคุมป้องกันและรักษาวัณโรค
ในเรอื นจ�ำ
1. เพ่ือให้พยาบาลวิชาชีพในเรือนจ�ำใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาการดูแลผู้ต้องขังให้ได้
รบั บริการ วนิ ิจฉัย และรับการรกั ษาวณั โรคท่เี ป็นมาตรฐาน
2. เพ่ือให้ผู้รับผิดชอบงานวัณโรคของส�ำนักงานป้องกันควบคุมโรค และส�ำนักงาน
สาธารณสุขจังหวัดใช้เป็นแนวทางในการประเมินคุณภาพการป้องกันและรักษาผู้ป่วยวัณโรคใน
เรือนจำ�
3. เพอ่ื ใชแ้ นวทางปอ้ งกนั ควบคมุ การแพรก่ ระจายเชอ้ื วณั โรคในผตู้ อ้ งขงั ในเรอื นจำ� ซงึ่ เปน็
ประชาชนกลุม่ เสย่ี งส�ำคัญต่อการปว่ ยเป็นวณั โรค

4 คูม่ อื การประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกันและรักษาวณั โรคในเรอื นจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 1 บทน�ำ

บทที่ 2

แนวทางการประเมิน

คู่มอื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรักษาวัณโรคในเรอื นจำ� 5
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 2 แนวทางการประเมนิ

6 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 2

แนวทางการประเมนิ

1. ค�ำจำ� กดั ความ บท ่ที 2 แนวทางการประเ ิมน
1.1 เรอื นจำ� (prison) หมายถงึ ทซี่ ง่ึ ใชค้ วบคมุ ขงั หรอื จาํ คกุ ผตู้ อ้ งขงั กบั ทงั้ สง่ิ ทใ่ี ชต้ อ่ เนอื่ งกนั และ

ให้หมายความรวมถึงที่อื่นใดซึ่งรัฐมนตรีได้กําหนดและประกาศในราชกิจจานุเบกษาวาง
อาณาเขตไวโ้ ดยชัดเจน ได้แก่ เรอื นจ�ำ ทณั ฑสถาน สถานกักขังและสถานกักกนั
1.2 ผู้ท่นี า่ จะเป็นวณั โรค (presumptive TB) หมายถงึ ผูท้ ่ีมอี าการหรืออาการแสดงเขา้ ได้กบั
วณั โรค เชน่ ไอทกุ วนั เกนิ 2 สปั ดาห์ ไอเปน็ เลอื ด นำ้� หนกั ลดผดิ ปกติ มไี ข้ เหงอ่ื ออกมากผดิ ปกติ
ตอนกลางคนื เป็นตน้ (เดมิ เรยี กวา่ TB suspect)
1.3 ผปู้ ว่ ยวัณโรค (TB disease) หมายถึง ผู้ทีไ่ ด้รับเช้ือและติดเชอื้ วณั โรคแฝงอยู่ในรา่ งกายแต่
ภมู คิ มุ้ กนั ไมส่ ามารถยบั ยง้ั การแบง่ ตวั ของเชอ้ื วณั โรคได้ เกดิ พยาธสิ ภาพทที่ ำ� ใหป้ ว่ ยเปน็ วณั โรค
อาจมีอาการหรือไม่มีอาการกไ็ ด้
1.4 ผปู้ ว่ ยทม่ี ผี ลตรวจพบเชอ้ื วณั โรค (bacteriologically confirmed TB case: B+) หมายถงึ
ผู้ป่วยวัณโรคที่มีส่ิงส่งตรวจ (specimen) ผลเป็นบวก โดยวิธี smear microscopy หรือ
culture หรือวิธีการอื่นๆ ที่ WHO รับรอง เช่น Xpert MTB/RIF, line probe assay,
TB-LAMP, Real time PCR เป็นตน้
1.5 ผู้ปว่ ยท่มี ผี ลตรวจไมพ่ บเช้ือวณั โรค (clinically diagnosed TB case: B-) หมายถึง ผ้ปู ว่ ย
วัณโรคที่มสี ิ่งสง่ ตรวจผลเป็นลบ หรอื ไม่มผี ลตรวจ แตผ่ ลการถ่ายภาพรังสีทรวงอกหรอื ผลการ
ตรวจช้นิ เนอื้ (histology) ผิดปกตเิ ขา้ ได้กบั วัณโรค และแพทย์ตัดสินใจรักษาดว้ ยสตู รยารักษา
วัณโรค
1.6 วัณโรคปอด (pulmonary tuberculosis: PTB) คือ ผู้ป่วยทม่ี พี ยาธิสภาพของวณั โรคใน
เน้ือปอด หรอื ท่ีแขนงหลอดลม (endobronchial) โดยมีผลตรวจเสมหะเป็นบวกหรือลบก็ได้
1.7 วณั โรคนอกปอด (extrapulmonary tuberculosis: EPTB) คือ ผู้ปว่ ยทีม่ พี ยาธิสภาพของ
วณั โรคท่ีอวยั วะอน่ื ๆ ท่ีไมใ่ ชเ่ นอื้ ปอด เช่น เยือ่ หมุ้ ปอด ต่อมน้ำ� เหลอื ง เย่อื หมุ้ สมอง ชอ่ งทอ้ ง
ระบบทางเดินปสั สาวะ ผวิ หนัง กระดูกและข้อ เปน็ ต้น โดยมผี ลตรวจส่งิ สง่ ตรวจเปน็ บวกหรือ
ลบกไ็ ด้
1.8 ผูส้ มั ผสั วัณโรค (contacts of TB case) หมายถึง บุคคลที่สมั ผัสกบั ผู้ปว่ ยทีแ่ พร่เช้อื (index
case) สัมผัสวัณโรคจากการอยู่ร่วมกัน ท�ำงานหรือเรียนด้วยกัน ซึ่งจะต้องได้รับการตรวจ
คดั กรองเพอื่ คน้ หาวัณโรค ไดแ้ ก่

ค่มู ือการประเมนิ คุณภาพการป้องกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ 7
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 2 แนวทางการประเมนิ • ผ้สู มั ผสั วัณโรครว่ มบ้าน (household contact) หมายถงึ บคุ คลท่อี าศยั อยรู่ ว่ มบา้ นกบั
ผปู้ ว่ ย นบั ระยะเวลาทอ่ี ยรู่ ว่ มกบั ผปู้ ว่ ยกวี่ นั กไ็ ดใ้ นชว่ งระหวา่ ง 3 เดอื นกอ่ นผปู้ ว่ ยเรมิ่ มอี าการ
หรอื กรณีท่ไี ม่มีอาการ 3 เดอื นก่อนท่ีไดร้ บั การวนิ จิ ฉยั วา่ เปน็ วัณโรค ไมน่ บั รวมญาติพี่นอ้ ง
ทอ่ี าศัยอยู่คนละบ้าน แต่ไปมาหาสเู่ ป็นคร้ังคราว

• ผสู้ มั ผัสใกล้ชิด (close contact) หมายถึง บคุ คลท่ีไม่ใช่ผอู้ าศัยรว่ มบ้านแต่อยรู่ ่วมกนั ใน
พนื้ ทเี่ ฉพาะ เชน่ ทำ� งานทเ่ี ดยี วกนั ในชว่ งเวลานาน โดยใชเ้ กณฑร์ ะยะเวลาเฉลยี่ วนั ละ 8 ชวั่ โมง
หรอื 120 ชั่วโมง ใน 1 เดอื น และนบั ระยะเวลาทอ่ี ยูร่ ่วมกบั ผู้ป่วยในช่วงระหวา่ ง 3 เดือน
กอ่ นผปู้ ว่ ยเรมิ่ มอี าการ หรอื กรณที ไ่ี มม่ อี าการ 3 เดอื นกอ่ นทไี่ ดร้ บั การวนิ จิ ฉยั วา่ เปน็ วณั โรค

1.9 ผปู้ ว่ ยใหม่ (new; N) หมายถงึ ผปู้ ว่ ยทไี่ มเ่ คยรกั ษาวณั โรคมากอ่ น หรอื รกั ษานอ้ ยกวา่ 1 เดอื น
(ไม่ว่าจะเป็นผู้ป่วยวัณโรคปอด หรือนอกปอด ท้ังที่มีผลตรวจพบเช้ือวัณโรคและไม่พบเช้ือ
วัณโรค)

1.10 ผปู้ ว่ ยวัณโรคทม่ี ีประวตั กิ ารรักษามากอ่ น (Previously treated) หมายถงึ ผู้ป่วยวณั โรคที่
มีประวตั ิการรักษามาก่อน ซงึ่ ประกอบดว้ ย

• ผ้ปู ่วยทล่ี ้มเหลวต่อการรักษาดว้ ยสตู รยารกั ษาซ�้ำหรือสตู รยาผปู้ ว่ ยใหม่
• ผปู้ ว่ ยทกี่ ลับเปน็ ซ้ำ�
• ผูป้ ว่ ยกลับมารักษาซำ�้ หลงั ขาดยา
• ผูป้ ่วยอ่นื ๆ ทเ่ี คยรกั ษามาแลว้ แตไ่ มท่ ราบผลการรักษาชดั เจน โดยไม่รวมผปู้ ่วยรับโอน
1.11 การสง่ ต่อผูป้ ว่ ยวัณโรค (Refer) หมายถงึ การส่งผู้ป่วยไปรบั การรักษาวัณโรคท่หี น่วยบริการ

อื่นโดยยงั ไม่ได้ขน้ึ ทะเบยี นรักษา ณ หนว่ ยงานทีส่ ่งต่อ
1.12 การโอนผู้ป่วยวัณโรค (Transfer) หมายถึง การโอนผู้ป่วยไปรับการรักษาวัณโรคที่หน่วย

บริการอนื่ หลงั จากข้ึนทะเบียนและรกั ษาแล้วระยะหนง่ึ ณ หนว่ ยงานท่ีโอน
1.13 สตู รยาแนวที่ 1 หมายถงึ สตู รยาสำ� หรบั การรกั ษาผปู้ ว่ ยวณั โรคทยี่ งั ไมเ่ คยรกั ษา หรอื เคยรกั ษา

มาไม่เกิน 1 เดือน ด้วยสตู รยาดงั น้ี Isoniazid (H), Rifampicin (R), Pyrazinamide (Z) และ
Ethambutol (E) ระยะเวลา 2 เดอื น และ Isoniazid (H) และ Rifampicin (R) ระยะเวลา
4 เดือน (2HRZE/4HR)
1.14 ผลส�ำเร็จของการรกั ษา (treatment success) ของผ้ปู ว่ ยท่ไี วตอ่ ยา หมายถึง ผลรวมของ
รักษาหาย (cured) กับรักษาครบ (treatment completed)
• รักษาหาย (cured) หมายถงึ ผปู้ ่วยที่มผี ลตรวจทางหอ้ งปฏบิ ัตกิ ารเป็นบวก (B+) ก่อนเริม่

รกั ษา และรกั ษาครบกำ� หนด โดยพบผลตรวจเป็นลบ (smear negative) ในเดอื นสุดทา้ ย
และก่อนนน้ั อีกอยา่ งนอ้ ย 1 ครั้ง
• รักษาครบ (treatment completed) หมายถงึ ผ้ปู ่วยรกั ษาครบกำ� หนด โดยไม่มหี ลกั ฐาน
วา่ ลม้ เหลว ผปู้ ว่ ยมผี ลเสมหะเปน็ ลบอยา่ งนอ้ ย 1 ครง้ั กอ่ นสน้ิ สดุ การรกั ษา แตไ่ มม่ ผี ลเสมหะ
ในเดือนสดุ ทา้ ย

8 ค่มู อื การประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

1.15 ทีมสหวิชาชีพ หมายถึง แพทย์ เภสัชกร พยาบาล เจ้าหน้าที่คลินิกวัณโรค ผู้ให้ค�ำปรึกษา บท ่ที 2 แนวทางการประเ ิมน
นกั จิตวทิ ยา นักสังคมสงเคราะห์ นักโภชนาการ พยาบาลดา้ นการปอ้ งกนั การแพร่กระจายเชื้อ
นกั ระบาดวทิ ยาเวชกรรมสงั คมหรอื เวชปฏบิ ตั คิ รอบครวั เจา้ หนา้ ทห่ี อ้ งปฏบิ ตั กิ าร ฯลฯ ซง่ึ เปน็
ผรู้ ับผดิ ชอบหลกั ในการดูแลผู้ป่วยเฉพาะราย (Case manager) แบบองค์รวม

1.16 การดแู ลผปู้ ว่ ยวณั โรคโดยใหผ้ ปู้ ว่ ยเปน็ ศนู ยก์ ลาง (patient centred care; PCC) หมายถงึ
การให้บรกิ าร ดูแลรักษาแบบองค์รวม ให้สอดคล้องกบั วถิ ชี ีวิตของผปู้ ว่ ย รวมถึงการดแู ลการ
รบั ประทานยา โดยการสงั เกตตรง (DOT : directly observed treatment)

1.17 ระบบข้อมลู วัณโรคระดับชาติ (National Tuberculosis Information Program: NTIP)
หมายถึง โปรแกรมอิเล็กทรอนิกส์ส�ำหรับบันทึกข้อมูลผู้ป่วยวัณโรครายบุคคล (ผู้ป่วยคนไทย
ไมใ่ ชค่ นไทย และผตู้ อ้ งขงั ในเรอื นจำ� ) เปน็ โปรแกรมทใ่ี ชบ้ นั ทกึ การขนึ้ ทะเบยี น การรกั ษาผปู้ ว่ ย
วัณโรคในโรงพยาบาล โดยบันทึกข้อมูลการวินิจฉัย การรักษา การติดตามผู้ป่วยจนครบ
การรกั ษา

2. เครื่องมือท่ีใช้ประเมิน

เครอ่ื งมอื ทใ่ี ชใ้ นการประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจำ� ประกอบดว้ ยเกณฑก์ าร
ประเมิน 5 มาตรการ โดยแต่ละมาตรการประกอบดว้ ย 4 ขอ้ กำ� หนด ในแตล่ ะขอ้ กำ� หนดคดิ เปน็ 5 คะแนน
รวมคะแนนท้ังหมด 100 คะแนน ดังน้ี

ขอ้ กำ� หนด คะแนน
มาตรการที่ 1 การปอ้ งกนั วัณโรค
ข้อก�ำหนดท่ี 1. การรณรงค์ความรวู้ ณั โรคในเรอื นจ�ำ 5
ข้อก�ำหนดท่ี 2. การจดั สง่ิ แวดลอ้ มบรเิ วณเรอื นนอนเพอื่ ปอ้ งกนั การแพรก่ ระจายเชอ้ื วณั โรค 5
ขอ้ ก�ำหนดท่ี 3. การจดั สถานทแ่ี ยกโรคและอปุ กรณป์ อ้ งกนั การแพรเ่ ชอ้ื ใหผ้ ปู้ ว่ ยวณั โรคปอด 5

ระยะแพร่เชือ้ 5
ข้อกำ� หนดท่ี 4. การใช้อุปกรณ์ปอ้ งกันตนเอง
มาตรการที่ 2 การค้นหาและคัดกรองวัณโรค 5
ขอ้ กำ� หนดที่ 5. การคน้ หาโดยคดั กรองผตู้ อ้ งขงั แรกรบั หรอื รบั ยา้ ยเขา้ เรอื นจำ� ทมี่ คี วามเสยี่ ง
5
วณั โรค
ข้อกำ� หนดท่ี 6. การค้นหาคัดกรอง การติดตาม การตรวจรักษาวัณโรคในผู้ต้องขังรายเก่า 5

ทม่ี ผี ลภาพรงั สที รวงอก ผดิ ปกติ สงสยั วณั โรค ทไี่ มไ่ ดร้ บั การรกั ษาในปที ผ่ี า่ นมา
ข้อกำ� หนดที่ 7. การค้นหาผ้สู ัมผสั ร่วมห้องของผปู้ ่วยวณั โรคระยะแพรเ่ ช้ือ

คูม่ อื การประเมนิ คุณภาพการป้องกนั และรักษาวัณโรคในเรอื นจ�ำ 9
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 2 แนวทางการประเมนิ ขอ้ ก�ำหนด คะแนน
ข้อก�ำหนดที่ 8. การคน้ หาผทู้ ม่ี อี าการสงสยั จะเปน็ วณั โรคโดยอาสาสมคั รผตู้ อ้ งขงั ในเรอื นจำ� 5

อย่างตอ่ เน่อื ง 5
มาตรการท่ี 3 การรกั ษาผู้ปว่ ยวณั โรค
ขอ้ กำ� หนดท่ี 9. ผปู้ ว่ ยวณั โรครายใหมแ่ ละกลบั เปน็ ซำ�้ ทกุ รายไดร้ บั การวนิ จิ ฉยั และเรม่ิ รกั ษา 5

โดยเร็ว 5
ข้อก�ำหนดท่ี 10. ผู้ป่วยวัณโรคที่ได้รับการรักษา มีการตรวจและติดตามทางห้องปฏิบัติการ 5

ตามแนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย 5
ข้อกำ� หนดท่ี 11. ผู้ปว่ ยวณั โรคท่ีตดิ เช้ือเอชไอวรี ่วมด้วยไดร้ บั ยาต้านไวรสั ขณะรักษาวัณโรค 5
ข้อกำ� หนดท่ี 12. ยาวณั โรคมีการจดั เก็บตามมาตรฐาน 5
มาตรการที่ 4 การดแู ลและประเมินผลการรักษา 5
ขอ้ กำ� หนดที่ 13. การดูแลโดยมผี ูป้ ว่ ยเปน็ ศูนย์กลาง
ขอ้ กำ� หนดที่ 14. การส่งต่อผปู้ ว่ ยกรณพี น้ โทษ หรอื ย้ายเรอื นจำ� ระหว่างการรักษา 5
ขอ้ กำ� หนดท่ี 15. การจดั เกบ็ ข้อมลู ผูป้ ว่ ยวณั โรค 5
ข้อก�ำหนดท่ี 16. รายงานการประเมนิ ผลการด�ำเนินงานวัณโรคมาใช้ประโยชน์ 5
มาตรการท่ี 5 การบรหิ ารจดั การ 5
ขอ้ กำ� หนดที่ 17. พยาบาลเรือนจำ� มกี ารพัฒนาศักยภาพทางวชิ าการวัณโรค 100
ขอ้ ก�ำหนดท่ี 18. พยาบาลเรือนจ�ำมีศักยภาพในการบริหารจดั การวณั โรคดื้อยาในเรือนจ�ำ
ข้อก�ำหนดที่ 19. อาสาสมัครสาธารณสขุ เรอื นจำ� มีศักยภาพในการด�ำเนินงานวัณโรค
ข้อก�ำหนดที่ 20. การบูรณาการงานวัณโรคผา่ นกลไกทางการบรหิ าร

รวมทงั้ หมด

3. เกณฑ์การประเมิน
เรือนจ�ำท่ีผ่านการประเมินคุณภาพการป้องกันและรักษาวัณโรคในเรือนจ�ำ หมายถึง เรือนจ�ำท่ีมี
ผลการประเมนิ มากกว่าหรือเท่ากับ 80 คะแนนขนึ้ ไป ซง่ึ มคี ะแนนในแตล่ ะมาตรการไมน่ อ้ ยกวา่ ร้อยละ 80

4. กล่มุ เปา้ หมาย
พยาบาล เจ้าหนา้ ทีร่ าชทัณฑ์ และเจา้ หน้าที่สาธารณสุข ทท่ี ำ� หนา้ ทีป่ ระเมนิ คุณภาพการป้องกนั และ
รกั ษาวณั โรคในเรือนจำ� ทว่ั ประเทศไทย

10 ค่มู ือการประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

5. ผู้ประเมนิ (Reviewers) บท ่ที 2 แนวทางการประเ ิมน
ผู้ประเมินปฏิบัติงานในส�ำนักงานสาธารณสุขจังหวัด ส�ำนักงานป้องกันควบคุมโรค สถาบันป้องกัน
ควบคุมโรคเขตเมอื ง ที่ผ่านการฝกึ ปฏบิ ัตกิ ารประเมนิ คณุ ภาพฯ

6. ขนั้ ตอนและรายงานผลการประเมนิ
สามารถด�ำเนนิ การได้ 2 แนวทาง ดังนี้
6.1 การประเมินตนเอง โดยเรือนจ�ำเป็นผู้ประเมินตนเอง ซึ่งจะท�ำให้ทราบข้อดี และข้อสังเกต

เพอ่ื นำ� ผลการประเมนิ ตนเองไปปรบั ปรงุ และพฒั นา สง่ ผลการประเมนิ ใหก้ องบรกิ ารทางการแพทย์
ส�ำนกั งานป้องกันควบคุมโรคท่ี 1 - 12 สถาบนั ปอ้ งกันควบคุมโรคเขตเมือง ภายใน 1 เดือน
หลงั จากการประเมินแลว้ เสร็จ กอ่ นรบั การประเมนิ จากทีมผูป้ ระเมนิ ภายนอกตอ่ ไป
6.2 การประเมินโดยหน่วยงานภายนอก ส�ำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 1 - 12 สถาบันป้องกัน
ควบคุมโรคเขตเมือง และส�ำนักงานสาธารณสขุ จังหวัด เปน็ ผปู้ ระเมนิ ผลการประเมินคณุ ภาพ
การป้องกันและรักษาวัณโรคในเรือนจ�ำ โดยใช้ข้อมูลเปรียบเทียบระหว่างผลการประเมินจาก
ผลการประเมินตนเองของเรือนจ�ำกับผลการประเมินคุณภาพการป้องกันและรักษาวัณโรค
ในเรือนจ�ำน้ันๆ โดยจะมีการสรุปให้ข้อเสนอแนะเพ่ือน�ำไปสู่การพัฒนาและปรับปรุงคุณภาพ
การดำ� เนนิ งานอย่างตอ่ เนื่องตอ่ ไป และส่งผลการประเมนิ ฯ ให้กองบริการทางการแพทย์ และ
กองวัณโรค ภายใน 2 เดอื นหลงั จากการประเมนิ แลว้ เสร็จ

7. การรบั รองการประเมินเป็นระยะเวลา 2 ปี
การรับรองการประเมินคุณภาพการป้องกันและรักษาวัณโรคในเรือนจ�ำ ด�ำเนินการร่วมกันระหว่าง
กรมควบคุมโรคและกรมราชทณั ฑ์ เรอื นจำ� ทผี่ ่านการประเมินคณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวัณโรคใน จะได้
รับประกาศนียบตั รการประเมินฯ ทีร่ ับรองเป็นระยะเวลา 2 ปี นับจากวันทป่ี ระเมิน ส่วนเรือนจำ� ทไ่ี มผ่ ่าน
การประเมนิ ควรไดร้ ับการพฒั นา ปรบั ปรงุ และประเมนิ ซ้�ำอกี คร้ังในปถี ัดไป

คมู่ ือการประเมินคณุ ภาพการป้องกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ 11
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 2 แนวทางการประเมนิ

12 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 บท ่ที 2 แนวทางการประเ ิมน

รายละเอยี ดขอ้ ก�ำหนด
การประเมนิ คณุ ภาพ

คมู่ อื การประเมนิ คุณภาพการป้องกันและรักษาวณั โรคในเรือนจำ� 13
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

14 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

มาตรการที่ 1 บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด

การป้องกันวัณโรค

คูม่ ือการประเมนิ คุณภาพการป้องกนั และรกั ษาวัณโรคในเรอื นจำ� 15
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

16 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ข้อกำ� หนด 1 การรณรงค์ความรู้วณั โรคในเรอื นจำ�

องค์ประกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถุประสงค์ เพ่ือสร้างความตระหนักเรื่องวัณโรคในเรือนจ�ำ ซึ่งความตระหนักจะส่งผลให้เกิดการม ี
ความสำ� คัญ ส่วนรว่ มในการทำ� งานวัณโรคเป็นหน้าท่ีของทกุ คนในเรอื นจำ�
คำ� จำ� กดั ความ การด�ำเนินงานวัณโรคต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกคน โดยแผนปฏิบัติการระดับชาต ิ
ดา้ นการตอ่ ตา้ นวณั โรค พ.ศ. 2560 - 2564 ซง่ึ ยทุ ธศาสตรท์ ่ี 1 สนบั สนนุ ใหท้ กุ สว่ นรบั ผดิ ชอบ
วิธีคิดคะแนน ในการคน้ หาและรกั ษาผูป้ ว่ ยวณั โรค ทำ� ให้ตดั วงจรการแพรเ่ ชือ้ วณั โรคได้
1. มีการรณรงค์ ประชาสัมพันธใ์ หค้ วามรู้วัณโรคแก่เจ้าหนา้ ท่ีราชทัณฑแ์ ละผู้ตอ้ งขงั
2. เจา้ หน้าทรี่ าชทณั ฑ์และผู้ตอ้ งขังมคี วามรเู้ ร่อื งวัณโรคเบอ้ื งต้น
2.1 อาการสงสยั วัณโรคปอดมีอะไรบา้ ง
(ค�ำตอบ ไอติดตอ่ กันตัง้ แต่ 2 สัปดาห์ อาการอน่ื ๆ เช่น ไอปนเลือด มีไข้เปน็ ๆ หายๆ

นำ�้ หนกั ลดเกนิ 5 % ภายใน 1 เดอื น หรอื เหงอ่ื ออกมากผดิ ปกตติ อนกลางคนื เปน็ ตน้ )
2.2 ถา้ พบผตู้ อ้ งขงั ทมี่ อี าการไอตดิ ตอ่ กันตั้งแต่ 2 สปั ดาห์ ต้องท�ำอย่างไร
(คำ� ตอบ แจง้ เจ้าหน้าทหี่ รอื พยาบาลเรือนจ�ำทนั ท)ี
2.3 วณั โรคปอดตดิ ตอ่ กันทางใด
(ค�ำตอบ ทางเดินหายใจ ไอ จามรดกัน)
2.4 วัณโรคปอดเกิดจากเชอื้ อะไร
(คำ� ตอบ เชือ้ แบคทเี รยี )
2.5 วัณโรครักษาหายหรอื ไม่ อยา่ งไร
(ค�ำตอบ รักษาหาย ถา้ ผ้ปู ่วยกินยาตดิ ต่อกันทกุ วนั อย่างนอ้ ยเป็นเวลา 6 เดอื น)
คำ� ถามทัง้ 5 ขอ้ ใหเ้ จา้ หนา้ ที่ราชทณั ฑ์ จ�ำนวน 5 คน ทต่ี อบถกู ตอ้ งทงั้ 5 ขอ้ และผ้ตู ้องขงั
จำ� นวน 5 คน ทตี่ อบถูกต้องอย่างน้อย 3 ข้อรวมกนั
5 คะแนน คอื 9 - 10 คน
4 คะแนน คอื 7 - 8 คน
3 คะแนน คือ 5 - 6 คน
2 คะแนน คอื 3 - 4 คน
1 คะแนน คอื 0 - 2 คน

ค่มู อื การประเมนิ คุณภาพการป้องกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ 17
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

องค์ประกอบ รายละเอยี ด

แนวทางการ 1. เลอื กสมุ่ เจา้ หนา้ ทร่ี าชทณั ฑแ์ ละผตู้ อ้ งขงั เพอื่ ตอบคำ� ถามเกย่ี วกบั ความรเู้ รอื่ งวณั โรคเบอ้ื งตน้
ประเมนิ ด้วยค�ำถาม 5 ขอ้ (ขอ้ 2.1 - 2.5)
2. สุม่ ชอ่ื เจ้าหน้าทร่ี าชทณั ฑ์ จำ� นวน 5 คน โดยใช้สมุดลงชอื่ ปฏบิ ตั งิ านประจำ� วันของวันท่ี
ลงประเมินฯ
3. สมุ่ ช่อื ผ้ตู อ้ งขัง จ�ำนวน 5 คน โดยผปู้ ระเมินสุ่มเลือกจากทะเบยี นบันทึกผู้ป่วยนอก (OPD
Card) ของผตู้ อ้ งขงั ในเรอื นจำ� (ไมน่ บั รวมผตู้ อ้ งขงั ทปี่ ว่ ยหรอื มปี ญั หาดา้ นการสอื่ สาร เชน่
ผปู้ ่วยจติ เวช ผู้ตอ้ งขงั ตา่ งชาติ)
ด้านที่ 2 การค้นหาและคดั

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

18 คูม่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกันและรกั ษาวัณโรคในเรอื นจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ กำ� หนด 2 การจดั สง่ิ แวดลอ้ มบรเิ วณเรอื นนอนเพอ่ื ปอ้ งกนั การแพรก่ ระจายเชอ้ื วณั โรค

องคป์ ระกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วัตถุประสงค์ เพ่อื ปอ้ งกนั และควบคุมการแพรก่ ระจายเชอ้ื วัณโรคในเรอื นนอน
ความส�ำคญั การลดความเส่ยี งของการแพรก่ ระจายเชือ้ วัณโรคในเรอื นนอน สามารถด�ำเนินการได้ โดยใช้
ค�ำจ�ำกัดความ การระบายอากาศดว้ ยวธิ ธี รรมชาติ เชน่ การเปดิ ประตู เปดิ ชอ่ งระบายลม หรอื ระบายอากาศ
ด้วยการใช้พัดลม โดยให้อากาศพัดจากบริเวณที่สะอาดมากกว่าไปสู่บริเวณท่ีมีความสะอาด
วธิ ีคดิ คะแนน น้อยกว่า เพอื่ ลดความเข้มขน้ ของเช้อื โรค
เรอื นจ�ำมีการควบคุมสง่ิ แวดล้อม (Environmental Control) บริเวณเรือนนอนเพ่อื ปอ้ งกัน
แนวทางการ ควบคมุ การแพรก่ ระจายเชือ้ วัณโรค โดยมหี ลกั เกณฑด์ ังตอ่ ไปนี้
ประเมนิ 1. หอ้ งนอนมีการระบายอากาศดี (พ้นื ที่ประตหู นา้ ต่างไมน่ ้อยกว่า 1/4 ของพ้ืนที่หอ้ ง และ

ความสูงจากพ้ืนถงึ เพดาน ไม่น้อยกวา่ 3.5 เมตร)
2. มีอปุ กรณ์ชว่ ยระบายอากาศ คือ พดั ลมระบายอากาศหรือความรอ้ นที่ใช้การได้
3. พืน้ ท่นี อนเพยี งพอ (เฉลี่ยไม่น้อยกวา่ 1.2 ตารางเมตรตอ่ คน)
4. ไม่มเี สอ้ื ผ้า กระดาษ หรือสิ่งของ ขัดขวางทศิ ทางการไหลเวยี นของลม
5. ทศิ ทางของลม โดยพัดจากทส่ี ะอาดมากไปสทู่ สี่ ะอาดน้อย
5 คะแนน คอื มีครบทัง้ 5 ข้อ
4 คะแนน คอื มี 4 ขอ้
3 คะแนน คอื มี 3 ขอ้
2 คะแนน คอื มี 2 ขอ้
1 คะแนน คอื มี 1 ขอ้
1. สุ่มประเมนิ 1 เรือนนอน และสุ่ม 1 หอ้ งในเรือนนอนทถี่ ูกสมุ่ ได้ โดยสุม่ อยา่ งมรี ะบบ

โดยทีมประเมนิ
2. ตรวจสอบการระบายอากาศของหอ้ งนอน โดยค�ำนวณพ้ืนที่ (ความกว้าง x ความยาว x

ความสงู )
3. ประเมินโดยสายตาไมพ่ บส่ิงของท่ีปดิ ทิศทางการไหลเวยี นของลม
4. มพี ดั ลมระบาย และตรวจสอบใบพดั มกี ารทำ� งานได้ปกติ
5. ตรวจสอบทิศทางของลมด้วยสายตาและสัมผัส มีท้ังลมธรรมชาติและลมจากพัดลม

ไหลเวียนภายในหอ้ งหรอื ไม่

คูม่ อื การประเมนิ คุณภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจำ� 19
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ กำ� หนด 3 การจัดสถานท่ีแยกโรคและอุปกรณ์ปอ้ งกัน
การแพร่เชื้อใหผ้ ู้ป่วยวัณโรคปอด ระยะแพร่เชอื้

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด องคป์ ระกอบ รายละเอยี ด
วตั ถปุ ระสงค์ เพอื่ เป็นการปอ้ งกันและควบคุมการแพร่กระจายเชือ้ วณั โรคในเรือนจ�ำ
ความส�ำคัญ ผปู้ ่วยวัณโรคปอดในระยะแพรเ่ ช้อื สามารถแพร่เช้ือวัณโรคใหผ้ อู้ น่ื ได ้ ควรมีห้องแยกส�ำหรับ
ผปู้ ว่ ยวณั โรค ระยะแพรเ่ ชอื้ (infectious TB cases) หอ้ งทร่ี บั ผปู้ ว่ ยทดี่ ที ส่ี ดุ คอื หอ้ งแยกเดยี่ ว
คำ� จำ� กัดความ ซง่ึ มกี ารจดั การอากาศทถ่ี กู ตอ้ งตามหลกั วศิ วกรรมและสถาปตั ยกรรม คอื airborne infection
isolation room: AIIR หากไมม่ หี อ้ ง AIIR อาจใชห้ อ้ งเดย่ี ว (single room) มพี ดั ลมดดู อากาศ
วิธีคดิ คะแนน ท่ีท�ำให้ทิศทางการไหลของอากาศในห้องไหลจากบุคลากรสู่ผู้ป่วยและท้ิงสู่ภายนอก
อัตราการหมุนเวียนของอากาศในห้องไม่นอ้ ยกว่า 12 เทา่ ของปริมาตรห้องต่อชว่ั โมง อากาศ
ภายในหอ้ งผปู้ ว่ ยวณั โรคควรถา่ ยเทออกภายนอกอาคารโดยตรงและไมไ่ หลกลบั เขา้ มาภายใน
ห้องได้อีกเพ่ือการลดจ�ำนวนเชื้อวัณโรคในอากาศ ท�ำได้โดยจัดให้มีห้องแยกโรคติดเช้ือท่ีม ี
การระบายอากาศทดี่ มี ลี มพดั ผา่ นเขา้ ออกไดด้ ตี ลอดเวลาและมแี สงแดดสอ่ งไดท้ ว่ั ถงึ ซง่ึ จะชว่ ย
ลดปรมิ าณเช้ือวณั โรคในอากาศภายในห้องไดเ้ ป็นอยา่ งดี
เรอื นจำ� มกี ารจดั สถานทแี่ ยกโรคใหผ้ ปู้ ว่ ยวณั โรคเพอ่ื ปอ้ งกนั ไมใ่ หผ้ อู้ น่ื สมั ผสั หรอื รบั เชอื้ วณั โรค
และลดการแพรเ่ ช้ือวัณโรค โดยมีเกณฑ์ ดังนี้
1. มสี ถานทแ่ี ยกโรคทส่ี ำ� หรบั ผปู้ ว่ ยวณั โรคปอดในระยะแพรเ่ ชอื้ (B+) และไมม่ ผี ปู้ ว่ ยโรคอน่ื

นอนรวมในสถานท่แี ยกโรค
2. สถานทแี่ ยกโรค มกี ารระบายอากาศดี (พนื้ ทป่ี ระตหู นา้ ตา่ งไมน่ อ้ ยกวา่ 1/4 ของพน้ื ทห่ี อ้ ง

และความสูงจากพนื้ ถงึ เพดาน ไมน่ อ้ ยกวา่ 3.5 เมตร) มีชอ่ งลม อย่างเหมาะสม เพยี งพอ
กับสถานที่
3. สถานท่ีแยกโรคใช้พัดลมเปิดทิศทางเดียวและอยู่ในสภาพดี ใช้งานได้ ใบพัดสะอาด
ไม่ช�ำรดุ
4. ผู้ป่วยวณั โรคปอดระยะแพร่เช้ือสวมหนา้ กากอนามัยปิดปากและจมกู ตลอดเวลา
5. หน้ากากอนามัยมมี าตรฐาน มีหนา้ กากและผ้ากรองรวม 3 ชน้ั ใชแ้ ล้วทิ้งให้เปล่ยี นทกุ วนั
ไมซ่ กั ซ้ำ� หากเปน็ หนา้ กากอนามัยที่ท�ำดว้ ยผา้ ให้ซักทกุ วัน
5 คะแนน คือ มคี รบทง้ั 5 ข้อ
4 คะแนน คือ มี 4 ข้อ
3 คะแนน คอื มี 3 ข้อ
2 คะแนน คอื มี 2 ขอ้
1 คะแนน คือ มี 1 ข้อ

20 ค่มู อื การประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกนั และรักษาวณั โรคในเรอื นจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

องค์ประกอบ รายละเอยี ด
แนวทางการ 1. ตรวจสอบห้องแยกโรค เพ่ือประเมินข้อ 1 - 3
ประเมนิ 2. ตรวจสอบรายชื่อผู้ป่วยหน้าห้องแยกว่าไม่มีผู้ป่วยอื่นรวมอยู่ห้องเดียวกับผู้ป่วยวัณโรค

ปอดระยะแพร่เชอ้ื
3. ประเมนิ ข้อ 4 โดยสังเกตการสวมหน้ากากอนามยั ของผปู้ ่วย
4. ประเมินขอ้ 5 ตรวจสอบมาตรฐานของหนา้ กากอนามัย

บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด

ค่มู ือการประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรือนจำ� 21
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ ก�ำหนด 4 การใช้อุปกรณป์ อ้ งกันตนเอง

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด องค์ประกอบ รายละเอยี ด
วตั ถุประสงค์ เพื่อป้องกันไม่ให้บุคลากร เช่น พยาบาล เจ้าหน้าท่ีราชทัณฑ์ และอาสาสมัครสาธารณสุข
ความสำ� คัญ เรือนจ�ำ (อสรจ.) ที่ดูแลหรือควบคุมผู้ป่วยวัณโรคระยะแพร่เชื้อ เกิดการติดเช้ือวัณโรคและ
ค�ำจ�ำกัดความ ป่วยเป็นวณั โรค
การป้องกันส่วนบุคคล เป็นมาตรการเสริมที่ใช้ส�ำหรับสถานพยาบาลที่ให้บริการและรักษา
วธิ ีคิดคะแนน ผู้ป่วยวัณโรคหรือผู้ที่มีอาการเข้าได้กับวัณโรค เพ่ือลดปัจจัยเสี่ยงของการสัมผัสเชื้อจากผู้ที่
อาจปว่ ยเปน็ วณั โรค
บุคลากรและอสรจ. ต้องมีความรู้และทักษะในการใช้อุปกรณ์ป้องกันตนเองได้อย่างถูกต้อง
ดังนี้
1. มหี นา้ กากปอ้ งกนั ตนเองและได้รบั รองมาตรฐานจาก National Institute for Occupa-

tional Safety and Health (NIOSH) หรอื European de Normalization (CEN)
ทีส่ ามารถปอ้ งกนั เชอื้ วัณโรคได้
2. มหี นา้ กากเพยี งพออยา่ งนอ้ ย 1 ชน้ิ ตอ่ เดอื นตอ่ คน ตามจำ� นวน ผดู้ แู ลและผคู้ วบคมุ ผปู้ ว่ ย
วณั โรคระยะแพรเ่ ชอื้ เชน่ พยาบาล เจา้ หนา้ ทรี่ าชทณั ฑท์ เี่ กย่ี วขอ้ ง และอสรจ. เชน่ N-95
N-99 หรือ N-100
3. บุคลากรและอสรจ. มีการให้ความรู้และฝึกสอนวิธีการใช้หน้ากากป้องกันตนเอง
ท่ีถูกตอ้ ง
4. มีการใชห้ น้ากากป้องกันตนเองอย่างถกู ต้องและเหมาะสม
5. บคุ ลากร และอสรจ. ทถี่ กู สมุ่ ได้ สามารถทดสอบประสทิ ธิภาพในการใส่หน้ากากป้องกัน
ตนเองไดอ้ ยา่ งถูกตอ้ ง
5 คะแนน คือ มีครบทัง้ 5 ขอ้
4 คะแนน คือ มี 4 ขอ้
3 คะแนน คอื มี 3 ข้อ
2 คะแนน คือ มี 2 ขอ้
1 คะแนน คือ มี 1 ข้อ

22 คมู่ ือการประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกันและรักษาวณั โรคในเรอื นจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

องค์ประกอบ รายละเอียด
แนวทางการ 1. ตรวจเอกสารเชน่ กลอ่ ง หรอื ซองใสห่ นา้ กากวา่ ไดร้ บั รองมาตรฐานจาก NIOSH หรอื CEN
ประเมิน 2. ตรวจสอบจำ� นวนหนา้ กาก เชน่ N-95 Respirator ทเี่ รอื นจำ� จดั ชอื้ ในแตล่ ะปแี ละประมาณ

การใช้ให้เพียงพออย่างน้อย 1 ช้ินต่อเดือนต่อคน ตามจ�ำนวนผู้ดูแลและผู้ควบคุม
ผปู้ ว่ ยวณั โรคระยะแพรเ่ ชอ้ื เชน่ พยาบาล เจา้ หนา้ ทร่ี าชทณั ฑท์ เี่ กยี่ วขอ้ ง หรอื ผชู้ ว่ ยเหลอื
งานทเ่ี ก่ียวขอ้ ง
3. สอบถามเจา้ หนา้ ท่ี และอสรจ. เรอื่ งความรู้ ทกั ษะ การใชห้ นา้ กากปอ้ งกนั ตนเองทถี่ กู ตอ้ ง
โดยสอบถามจากผู้ทสี่ มุ่
4. สมุ่ บคุ ลากร 1 คน และอสรจ. 1 คน ใหส้ าธติ การใสห่ นา้ กากปอ้ งกนั ตนเองไดอ้ ยา่ งถกู ตอ้ ง
5. ทดสอบความแนบกระชับกับใบหน้าของหน้ากากที่ใส่ (Fit check หรือ Seal check)
ดังน้ี
5.1 วางมือทั้งสองข้างประกอบปิดบริเวณหนา้ กาก
5.2 หายใจออกอย่างช้าๆ ชัดๆ ต่อเนอื่ ง
5.3 สังเกตว่าสัมผัสลมออกมาบริเวณรอบขอบหน้ากากโดยรอบหรือไม่ ถ้ามีแสดงว่า

หนา้ กากไมก่ ระชบั ตอ้ งปรบั ตาํ แหนง่ หนา้ กาก/สายรดั /แถบอลมู เิ นยี มบรเิ วณสนั จมกู
ให้กระชับมากขน้ึ และทาํ การตรวจสอบใหม่

บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด

คมู่ ือการประเมินคณุ ภาพการป้องกันและรักษาวัณโรคในเรือนจำ� 23
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

24 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

มาตรการท่ี 2 บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด

การคน้ หาและคดั กรองวณั โรค

คมู่ ือการประเมินคุณภาพการป้องกนั และรักษาวัณโรคในเรือนจำ� 25
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

26 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ ก�ำหนด 5 การค้นหาโดยคดั กรองผ้ตู อ้ งขังแรกรับ
หรือรับยา้ ยเข้าเรือนจำ� ทมี่ คี วามเสี่ยงวณั โรค

องคป์ ระกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถุประสงค์ เพ่อื เร่งรัดค้นหาผูป้ ว่ ยในระยะเร่มิ แรก และให้การรักษาผ้ปู ว่ ยเปน็ วัณโรคโดยเร็วในชว่ งแรก
ความสำ� คัญ ทีเ่ ขา้ เรือนจำ�
1. ผู้ต้องขงั ทัว่ ประเทศไดร้ บั การถ่ายภาพรงั สที รวงอกเม่อื ปี พ.ศ. 2560 และ พ.ศ. 2561
คำ� จ�ำกดั ความ
ซงึ่ สง่ ผลใหว้ ณั โรคในเรอื นจำ� ลดลงมาก เพราะผปู้ ว่ ยวณั โรคในเรอื นจำ� ไดร้ กั ษาเรยี บรอ้ ยแลว้
2. ปี 2562 เป็นต้นไปจึงจ�ำเป็นต้องคัดกรองผู้ต้องขังแรกรับ หรือรับย้ายอย่างจริงจัง

เพอ่ื ปอ้ งกนั ไม่ใหผ้ ตู้ อ้ งขงั ท่ีป่วยเปน็ วณั โรคเมือ่ แรกรับ หรอื รบั ย้ายเขา้ ไปแพร่เช้ือวณั โรค
ภายในเรือนจ�ำ โดยเน้นการคัดกรองวัณโรคด้วยภาพรังสีทรวงอกเน่ืองจากมีความไว
(Sensitivity) ซ่ึงหมายถึง โอกาสที่ผู้ต้องขังที่ภาพรังสีทรวงอกผิดปกติเข้าได้กับวัณโรค
(Abnormality compatible with TB) จะปว่ ยเปน็ วณั โรคสูงถงึ รอ้ ยละ 98
3. การไม่ใช้อาการหรือการซักประวัติในการคัดกรองวัณโรค เพราะบางคร้ังอาจจะท�ำให ้
ไดร้ บั ขอ้ มูลทไ่ี มต่ รงกับความเป็นจริง
4. การแนะน�ำใหใ้ ชค้ ่า BMI ผู้ปว่ ยเบาหวาน ผปู้ ว่ ยเอชไอวี ผสู้ งู อายทุ ่มี โี รคร่วม ในการคดั
กรองวัณโรคเน่ืองจาก เป็นการวัดตัวเลขจริงท่ีไม่มีอคติ (Objective measure) ซึ่ง
การสำ� รวจวัณโรคในผตู้ ้องขงั จำ� นวน 69,859 คน ในปี 2548 พบวา่ BMI < 20 มคี ่า
Sensitivity สูงถงึ รอ้ ยละ 85
ผู้ต้องขังท่ีมีความเส่ียงวัณโรคหมายถึง มี BMI < 18.5 ผู้ป่วยเบาหวาน ผู้ป่วยเอชไอวี
ผสู้ ูงอายทุ ี่มโี รคร่วม และผูท้ คี่ ัดกรอง (TBP1) มีคะแนนมากกวา่ 3 คะแนนขึ้นไป ไดร้ บั การ
คัดกรองวัณโรคครั้งแรกโดยการถา่ ยภาพรังสที รวงอก (Chest X-ray) ย้อนไป 1 ไตรมาสท่ี
สามารถประเมินได้ หลังจากเข้าเรือนจ�ำ หากพบปอดมีความผิดปกติ หรือมีอาการสงสัย
เข้าได้กับวัณโรค ให้ส่งตรวจเสมหะทางห้องปฏิบัติการตามแนวทางการควบคุมวัณโรค
ประเทศไทย พ.ศ. 2561
ร้อยละของผตู้ ้องขังรบั ใหม่ หรอื รบั ย้ายเข้าเรือนจำ� ไดร้ ับการคน้ หาวณั โรคโดยการถ่ายภาพ
รังสที รวงอก (Chest X-ray) ย้อนไป 1 ไตรมาสท่ีสามารถประเมินได้
ตวั ตง้ั : จ�ำนวนผู้ต้องขังรับใหม่ หรือรับย้ายเข้าเรือนจ�ำ ท่ีมีความเสี่ยง คือ BMI < 18.5

ผู้ป่วยเบาหวาน ผู้ป่วยเอชไอวี ผู้สูงอายุที่มีโรคร่วม และผู้ท่ีคัดกรอง (TBP1)
มคี ะแนนมากกวา่ 3 คะแนนขน้ึ ไป ได้รบั การคัดกรองวณั โรคโดยการถ่ายภาพรังสี
ทรวงอก ยอ้ นไป 1 ไตรมาสทสี่ ามารถประเมินได้
ตัวหาร: จ�ำนวนผู้ต้องขังรับใหม่ หรือรับย้ายเข้าเรือนจ�ำ ที่มีความเสี่ยง คือ BMI < 18.5
ผู้ป่วยเบาหวาน ผู้ป่วยเอชไอวี ผู้สูงอายุท่ีมีโรคร่วม และผู้ท่ีคัดกรอง (TBP1)
มคี ะแนนมากกวา่ 3 คะแนนขนึ้ ไป ย้อนไป 1 ไตรมาสทีส่ ามารถประเมินได้

คู่มอื การประเมินคุณภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวัณโรคในเรอื นจำ� 27
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

องคป์ ระกอบ รายละเอยี ด
วธิ ีคดิ คะแนน 5 คะแนน คอื > 80%
4 คะแนน คอื 71 - 80%
แนวทางการ 3 คะแนน คือ 61 - 70%
ประเมิน 2 คะแนน คอื 51 - 60%
1 คะแนน คอื ≤ 50%
1. ตรวจสอบจำ� นวนผู้ต้องขังรับใหม่ หรอื รบั ย้ายเขา้ เรือนจ�ำ มีความเส่ยี ง คอื BMI < 18.5

ผู้ปว่ ยเบาหวาน ผู้ปว่ ยเอชไอวี ผูส้ งู อายุทม่ี ีโรครว่ ม และผู้ท่คี ดั กรอง (TBP1) มีคะแนน
มากกว่า 3 คะแนนขึ้นไป ท่ีได้รับการถ่ายภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray) โดย
1 ไตรมาสทส่ี ามารถประเมินได้
2. ผู้ต้องขังรับย้ายที่ถ่ายภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray) มาจากเรือนจ�ำต้นทางภายใน
3 เดอื น ใหน้ ับวา่ ถ่ายภาพรงั สที รวงอก (Chest X-ray) แล้ว
3. มีผลการถ่ายภาพรงั สีทรวงอก (Chest X-ray) เกบ็ ไว้ใน (OPD card) โดยการสุ่ม 5%
จากผูต้ อ้ งขังรบั ใหม่ในชว่ งเวลาท่ีประเมนิ

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

28 ค่มู ือการประเมินคณุ ภาพการป้องกนั และรักษาวณั โรคในเรือนจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ข้อก�ำหนด 6 การค้นหาคัดกรอง การตดิ ตาม การตรวจรักษาวัณโรคในผูต้ ้องขงั รายเกา่
ทมี่ ผี ลภาพรงั สที รวงอกผิดปกตสิ งสยั วัณโรค ท่ีไม่ไดร้ บั การรกั ษาในปีทผ่ี า่ นมา

องค์ประกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถปุ ระสงค์ เพ่ือเรง่ รดั คน้ หาผู้ป่วยในระยะเร่มิ แรก และรบี รกั ษาผู้ปว่ ยเป็นวณั โรคในชว่ งแรกทปี่ ว่ ย
ความสำ� คญั ผู้ต้องขังเก่าท่ีอยู่ในเรือนจ�ำมีโอกาสป่วยเป็นวัณโรคได้ เน่ืองจากลักษณะของผู้ต้องขัง
ค�ำจำ� กัดความ อาจมคี วามเครยี ด มภี าวะทพุ โภชนาการ มกี ารเจบ็ ปว่ ยอน่ื รว่ มดว้ ย รวมทง้ั ลกั ษณะของเรอื นจำ�
ท่ีมีคนอยู่หนาแน่น การคัดกรองวัณโรคด้วยการถ่ายภาพรังสีทรวงอกจึงส�ำคัญเพ่ือให้ผู้ป่วย
วธิ ีคิดคะแนน วณั โรคเขา้ ถึงการรักษา ได้อยา่ งรวดเร็ว และตดั วงจรการแพร่เชอ้ื วณั โรคในเรอื นจำ�
ผตู้ อ้ งขงั เกา่ หมายถงึ ผ้ตู อ้ งขังอย่ใู นเรือนจำ� ตง้ั แต่ 3 เดือนขนึ้ ไป
แนวทางการ 1. ผูต้ อ้ งขงั เก่าได้รับการถา่ ยภาพรังสที รวงอก (Chest X-ray) ปลี ะ 1 ครั้ง ร้อยละ 90
ประเมนิ 2. ผูท้ มี่ ภี าพรังสที รวงอก (Chest X-ray) ผิดปกตเิ ข้าไดก้ ับวัณโรค ส่งเสมหะร้อยละ 100
3. ผลการตรวจ AFB ลบ ได้รับการส่งตรวจทางอณูชีววิทยา (Molecular testing) หรือ

การเพาะเชือ้ (Culture) ร้อยละ 90
4. ผลการตรวจ AFB ลบ และทางอณูชีววิทยา (Molecular testing) หรือการเพาะเชื้อ

(Culture) ลบ ได้รับการเฝา้ ระวังการป่วยวณั โรค
5. มกี ารข้นึ ทะเบียนรกั ษาวัณโรค ทีม่ ผี ลตรวจไมพ่ บเช้ือวณั โรค (B-) ในปีที่ผา่ นมา
5 คะแนน คอื มีครบทั้ง 5 ข้อ
4 คะแนน คือ มี 4 ข้อ
3 คะแนน คอื มี 3 ข้อ
2 คะแนน คอื มี 2 ข้อ
1 คะแนน คอื มี 1 ข้อ
1. ตรวจสอบจำ� นวนผูต้ อ้ งขังรายเก่า
2. ผูต้ ้องขังท่มี ีอาการสงสัยไดร้ ับการถา่ ยภาพรงั สีทรวงอก (Chest X-ray)
3. ผู้ต้องขังทม่ี ผี ลเสมหะลบ ไดร้ บั การวนิ ิจฉยั
4. สง่ ตรวจ ทางอณชู วี วทิ ยา (Molecular testing) หรอื การเพาะเช้อื (culture)
5. มกี ารเฝา้ ระวงั ตดิ ตาม และสงั เกตอาการทกุ 6 เดือนเป็นเวลา 2 ปี

คู่มือการประเมินคุณภาพการป้องกันและรกั ษาวัณโรคในเรอื นจำ� 29
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ข้อกำ� หนด 7 การค้นหาผู้สัมผัสรว่ มห้องของผู้ปว่ ยวัณโรคระยะแพร่เชือ้

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด องคป์ ระกอบ รายละเอยี ด
วตั ถปุ ระสงค์ เพอื่ เร่งรัดค้นหาผู้ป่วยในกลุ่มผสู้ มั ผัสร่วมหอ้ งซึง่ เป็นกล่มุ เส่ียงสงู
ความสำ� คัญ ผู้สมั ผสั ร่วมห้องมคี วามเสย่ี งต่อการไดร้ บั เชอื้ วณั โรค เพราะนอนอยใู่ นห้องเดียวกนั ตดิ ตอ่ กัน
คำ� จำ� กัดความ เกิน 8 ช่วั โมง
1. ผู้สมั ผัสร่วมหอ้ ง คือ ผ้ตู อ้ งขงั ทอี่ ยูร่ ่วมหอ้ งนอนเดยี วกับผปู้ ่วยวณั โรคในเรอื นจำ� ในระยะ
วธิ คี ิดคะแนน
3 เดอื นกอ่ นตรวจพบวา่ ป่วยเปน็ วณั โรค
แนวทางการ 2. ผู้ป่วยวณั โรคระยะแพรเ่ ชอื้ หมายถงึ ผู้ปว่ ยทมี่ ผี ลการตรวจพบเช้อื วัณโรค (B+)
ประเมิน รอ้ ยละของผสู้ มั ผัสร่วมห้องได้รบั การตรวจโดยการถา่ ยภาพรงั สที รวงอก (Chest X-ray)
ตัวต้ัง: จำ� นวนผสู้ มั ผสั รว่ มหอ้ ง ของผปู้ ว่ ยระยะแพรเ่ ชอื้ (Index case) และไดร้ บั การตรวจ

วณั โรคโดยการถ่ายภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray) ในปีงบประมาณทผี่ า่ นมา
ตัวหาร: จำ� นวนผสู้ มั ผสั รว่ มหอ้ งของผปู้ ว่ ยทแ่ี พรเ่ ชอ้ื (Index case) ในปงี บประมาณทผ่ี า่ นมา
5 คะแนน คอื > 80%
4 คะแนน คือ 71 - 80%
3 คะแนน คอื 61 - 70%
2 คะแนน คือ 51 - 60%
1 คะแนน คือ ≤ 50%
1. คน้ หาจำ� นวนผตู้ อ้ งขงั ทเ่ี ปน็ ผสู้ มั ผสั รว่ มหอ้ งของผปู้ ว่ ยวณั โรคระยะแพรเ่ ชอ้ื โดยนบั จำ� นวน

ผปู้ ่วยระยะแพรเ่ ช้อื ย้อนหลังจากวันทีป่ ระเมนิ จ�ำนวน 5 ราย
2. ตรวจสอบจ�ำนวนผู้ต้องขังที่เป็นผู้สัมผัสร่วมห้อง ตามข้อ 1 ท่ีได้รับการถ่ายภาพรังสี

ทรวงอก (Chest X-ray) จากหลักฐาน เช่น บันทึกประวัติทะเบียนผู้ป่วยนอกของ
สถานพยาบาลในเรอื นจำ� หรือใบแจ้งผลการถา่ ยภาพรงั สีทรวงอก (Chest X-ray)
หมายเหตุ: ผู้สัมผัสใกล้ชิดไม่ได้คัดกรองเนื่องจากสถานท่ีซึ่งใกล้ชิดกับผู้ป่วยในช่วงกลางวัน

เปน็ ท่ีโล่งมากกว่าเรอื นนอน
สุ่มผู้ป่วย 1 ราย และตรวจสอบเอกสารตามขอ้ 1 - 5 ในรอบปที ีผ่ า่ นมา
2.1 มีทะเบียนผู้สมั ผัสใกลช้ ิดในเรือนนอน
2.2 มีการคัดกรองด้วยอาการ (Verbal screening) ในผู้สัมผัสใกล้ชิดในเรือนนอน

ภายใน 7 วนั หากมีอาการ ให้ได้รับการถ่ายภาพรังสที รวงอก (Chest X-ray)
2.3 ถ้าไม่มีอาการ ต้องคัดกรองซ�้ำทุก 6 เดือน ถ้ามีอาการต้องได้รับการถ่ายภาพรังสี

ทรวงอก (Chest X-ray)
2.4 ข้อ 2 และ 3 ถา้ คัดกรองผดิ ปกติ ตอ้ งไดร้ ับการส่งตรวจเสมหะทกุ ราย
2.5 ผู้สมั ผสั ทกุ รายตอ้ งไดร้ บั การถ่ายภาพรงั สีทรวงอก (Chest X-ray) ปลี ะ 1 คร้งั

30 ค่มู ือการประเมินคณุ ภาพการปอ้ งกันและรักษาวณั โรคในเรือนจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ ก�ำหนด 8 การค้นหาผ้ทู ่ีมอี าการสงสัยจะเปน็ วัณโรค
โดยอาสาสมคั รผตู้ ้องขงั ในเรอื นจำ� อยา่ งต่อเน่อื ง

องค์ประกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถปุ ระสงค์ เพอ่ื เร่งรัดค้นหาผู้ทม่ี อี าการสงสยั จะเป็นวณั โรคโดยอาสาสมัครผู้ต้องขัง
ความส�ำคัญ ผตู้ อ้ งขงั ทมี่ อี าการไอควรมาพบพยาบาลทสี่ ถานพยาบาล แตผ่ ตู้ อ้ งขงั บางสว่ นคดิ วา่ อาการไอ
ค�ำจำ� กดั ความ เกิดจากการเป็นหวัดและหายไปไดเ้ องจงึ ไมม่ าตรวจท่ีสถานพยาบาล ดงั น้นั การมีอาสาสมคั ร
ผู้ต้องขังที่นอนห้องเดียวกับผู้ป่วยในตอนกลางคืนท�ำหน้าท่ีช่วยประสานส่งต่อผู้ต้องขังที่มี
วิธีคดิ คะแนน อาการไอใหม้ าตรวจทส่ี ถานพยาบาล จงึ ทำ� ใหก้ ารคน้ หาผปู้ ว่ ยทำ� ไดท้ นั ที ปอ้ งกนั การแพรเ่ ชอ้ื
แนวทางการ ไดร้ วดเรว็ ข้นึ
ประเมิน การคน้ หาผู้ทม่ี ีอาการสงสยั จะเปน็ วณั โรคโดยอาสาสมคั รผ้ตู อ้ งขงั มีกิจกรรม 5 ข้อดังตอ่ ไปน้ี
1. มอี าสาสมัครผตู้ ้องขังอย่างน้อยห้องนอนละ 1 คน
2. อาสาสมคั รผตู้ อ้ งขงั จดบนั ทกึ ผลงานลงในสมดุ บนั ทกึ TBP8 หรอื แบบรายงานอาการปว่ ย

โดยอสรจ.
3. พยาบาลเรือนจ�ำตรวจสมุดบันทึก TBP8 หรือแบบรายงานอาการป่วยโดยอสรจ. และ

นำ� ผปู้ ว่ ยออกมาตรวจทส่ี ถานพยาบาล
4. ผู้ต้องขังท่ีมีอาการไอ หรือมีอาการอ่ืนร่วมด้วยเข้าได้กับวัณโรค ได้รับการค้นหาโดย

อสรจ. ไดร้ บั การตรวจเสมหะ หรอื ตรวจคดั กรองด้วยการถา่ ยภาพรงั สีทรวงอก (Chest
X-ray)
5. มกี ารติดตามผลการตรวจหาการป่วยวัณโรค มีการแจง้ ผลการตรวจให้ผตู้ ้องขงั ทราบ
5 คะแนน คอื มคี รบท้ัง 5 ข้อ
4 คะแนน คือ มี 4 ขอ้
3 คะแนน คือ มี 3 ขอ้
2 คะแนน คือ มี 2 ขอ้
1 คะแนน คือ มี 1 ขอ้
1. ตรวจสอบองค์ประกอบของกจิ กรรมตามขอ้ 1 - 5
2. สุ่มตรวจสอบสมุดบันทึกประจ�ำตัว TBP8 หรือแบบรายงานอาการป่วยโดย อสรจ.
จำ� นวน 10 เลม่
3. ตรวจสอบการสื่อสารและส่งต่อสมุดระหว่างพยาบาลเรือนจ�ำและอาสาสมัครผู้ต้องขัง
โดยมีการลงชือ่ กำ� กับ ให้ค�ำแนะน�ำแก่อาสาสมคั รผูต้ ้องขงั
4. ตรวจสอบผู้ป่วยที่มีอาการสงสัยวัณโรคท่ีค้นหาโดยอาสาสมัครผู้ต้องขังใน 1 เดือนที่
ผา่ นมา ว่าได้รบั การส่งต่อเพ่ือวนิ ิจฉยั โดยการสง่ เสมหะ หรอื การภาพรังสที รวงอก
5. สุ่มผู้ต้องขังในข้อ 4 จ�ำนวน 1 คน เพ่ือสอบถามว่าได้รับแจ้งผลการตรวจเสมหะ หรือ
ถา่ ยภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray)

คมู่ ือการประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกันและรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ 31
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

32 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

มาตรการท่ี 3 บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด

ดา้ นการรกั ษาผปู้ ว่ ยวณั โรค

ค่มู อื การประเมินคณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวัณโรคในเรอื นจำ� 33
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

34 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ กำ� หนด 9 ผ้ปู ่วยวณั โรครายใหมแ่ ละกลบั เป็นซำ้� ทกุ ราย
ไดร้ ับการวินิจฉัยและเร่มิ รักษาโดยเร็ว

องค์ประกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถุประสงค์ เพอ่ื ผทู้ นี่ า่ จะเปน็ วณั โรคไดร้ บั การวนิ จิ ฉยั และเขา้ สกู่ ารรกั ษาโดยเรว็ เพอ่ื ตดั วงจรการแพรเ่ ชอื้
ความสำ� คัญ การป้องกันควบคุมโรคในเรือนจ�ำซึ่งด�ำเนินการอย่างเข้มข้นควรส่งผลให้ผู้ป่วยได้รับการ
คำ� จ�ำกดั ความ วนิ จิ ฉยั โดยเรว็ การคำ� นวณระยะเวลาตง้ั แตว่ นั ทม่ี อี าการนา่ จะเปน็ วณั โรคจนถงึ วนั ทไี่ ดร้ บั การ
วินิจฉัยว่าป่วยเป็นวัณโรคและเริ่มรักษาโดยเร็วจึงเป็นผลงานรูปธรรมที่ใช้อธิบายว่ากิจกรรม
วิธีคิดคะแนน ทด่ี �ำเนินการท�ำให้บรรลุเปา้ หมายการด�ำเนินงานได้
แนวทางการ ผูป้ ว่ ยวณั โรครายใหม่ (new; N) หมายถึง ผปู้ ว่ ยท่ีไมเ่ คยรกั ษาวัณโรคมากอ่ น หรือรักษา
ประเมิน น้อยกว่า 1 เดือน (ผู้ป่วยวณั โรคปอด หรือนอกปอด ท้งั ทีม่ ีผลตรวจการพบเชือ้ วณั โรค หรือ
ไม่พบเชื้อวณั โรค)
ผู้ป่วยวณั โรคกลบั เป็นซ้�ำ (relapse; R) หมายถงึ ผปู้ ่วยทีเ่ คยรกั ษาและไดร้ ับการประเมิน
ผลว่ารักษาหรือรักษาครบ แต่กลับมาป่วยเป็นวัณโรคซ้�ำ (ผู้ป่วยวัณโรคปอด หรือนอกปอด
ทั้งทม่ี ผี ลตรวจการพบเช้อื วัณโรค หรอื ไมพ่ บเช้อื วณั โรค)
ผูป้ ว่ ยได้รบั การวินิจฉยั และเริม่ รกั ษาโดยเร็ว หมายถึง ผทู้ มี่ อี าการสงสยั วัณโรค ตั้งแตเ่ ร่มิ
มีอาการจนถึงวันท่ีได้รับวินิจฉัยและเร่ิมรักษา รวมระยะเวลาไม่เกิน 30 วัน หรือในกรณีท ี่
ไมม่ ีอาการใหน้ ับเรมิ่ จากทไ่ี ด้รับการถ่ายภาพรังสที รวงอก (Chest X-ray)
รอ้ ยละผู้ปว่ ยวัณโรครายใหม่ และกลับเปน็ ซำ้� ทุกรายได้รบั การวินิจฉยั และเริม่ รักษาโดยเร็ว
ตวั ต้งั : จ�ำนวนผู้ป่วยที่ระยะเวลาต้ังแต่เริ่มมีอาการเข้าได้กับวัณโรค จนถึงวันท่ีได้รับการ

วนิ จิ ฉัยว่าเป็นวณั โรค และเรมิ่ รักษา ไมเ่ กนิ 30 วนั ในไตรมาสทผ่ี ่านมา
ตัวหาร: จำ� นวนผปู้ ว่ ยวัณโรครายใหม่ และกลบั เป็นซำ�้ ทีม่ ีอาการในไตรมาสทผ่ี ่านมา
5 คะแนน คอื > 80%
4 คะแนน คือ 71 - 80%
3 คะแนน คือ 61 - 70%
2 คะแนน คอื 51 - 60%
1 คะแนน คอื ≤ 50%
1. ตรวจสอบจ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรครายใหม่ และกลับเป็นซ�้ำ ที่ได้รับการวินิจฉัยและ

ขน้ึ ทะเบียนรกั ษาวัณโรคในไตรมาสทผี่ า่ นมา
2. ตรวจนบั ผู้ป่วยทีม่ อี าการทกุ รายและตรวจสอบผูม้ อี าการตามขอ้ 1 โดยนับวันที่มีอาการ

จนถึงวันทไ่ี ดร้ ับการวนิ จิ ฉยั และเรม่ิ รักษา
3. ในกรณีที่ไม่มีอาการให้นับเริ่มจากทไี่ ด้รับการถา่ ยภาพรังสีทรวงอก (Chest X-ray)
4. ตรวจสอบเอกสาร OPD Card TB01 TB03 และเอกสารอ่ืนๆ ทเี่ ก่ียวขอ้ ง

คูม่ อื การประเมินคณุ ภาพการปอ้ งกันและรักษาวัณโรคในเรือนจำ� 35
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ข้อกำ� หนด 10 ผปู้ ่วยวณั โรคที่ไดร้ ับการรกั ษา มีการตรวจและติดตาม
ทางห้องปฏิบัตกิ ารตามแนวทางการควบคมุ วณั โรคประเทศไทย

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด องค์ประกอบ รายละเอียด
วตั ถุประสงค์ เพื่อให้ผู้ป่วยวัณโรคในเรือนจ�ำ ได้รับการรักษาและมีการตรวจทางห้องปฏิบัติการแนวทาง
ความสำ� คญั เดียวกบั ประชาชนทัว่ ไป
ค�ำจำ� กดั ความ ผปู้ ว่ ยวณั โรคในเรือนจำ� ได้รับการดูแลรักษาตามแนวทางการควบคมุ วัณโรคประเทศไทย
1. ได้รับสูตรยาตามแนวทางการควบคมุ วณั โรคประเทศไทย
วธิ ีคิดคะแนน 2. ได้รับจ�ำนวนและขนาดยา สัมพนั ธ์กบั นำ�้ หนักตวั
แนวทางการ 3. มผี ลตรวจหรือทราบผลการตรวจการมีเชือ้ เอชไอวี
ประเมนิ 4. มผี ลการทดสอบความไวตอ่ การดอื้ ยา (DST) และ มกี ารบนั ทกึ ผลในระบบรายงานวณั โรค

ของโรงพยาบาล
5. ตรวจสายตาและการมองเหน็ (ดว้ ย Snellen chart) และบนั ทกึ ผลไวใ้ นประวตั กิ ารรกั ษา

(OPD card)
6. มีการตรวจเสมหะติดตามผลการรักษาครบตามเกณฑ์
7. มีผลตรวจการท�ำงานของตับ ในกรณีผู้ป่วยท่ีมีความเสี่ยง โดยการพิจารณาของแพทย์

ดังนี้
7.1 อายมุ ากกวา่ 60 ปี
7.2 มปี ระวัติเคยดม่ื สรุ าเป็นประจำ�
7.3 มปี ระวัติเคยเปน็ โรคตับอกั เสบหรือตดิ เช้ือไวรัสตบั อกั เสบ
7.4 ตดิ เช้ือเอชไอวี
7.5 มีภาวะทพุ โภชนาการ
ร้อยละผู้ป่วยวัณโรคที่ได้รับการรักษาและมีการตรวจและติดตามทางห้องปฏิบัติการตาม
แนวทางการควบคุมวณั โรคประเทศไทย
ตวั ตงั้ หมายถงึ ผ้ปู ว่ ยในไตรมาสท่ผี ่านมา มกี ารดำ� เนนิ การตามข้อ 1 - 7 ครบทกุ ขอ้
ตัวหาร หมายถึง จำ� นวนผูป้ ่วยท่ีขึ้นทะเบียนรกั ษา ย้อนไป 2 ไตรมาสทีผ่ า่ นมา
5 คะแนน คอื > 80%
4 คะแนน คอื 71 - 80%
3 คะแนน คือ 61 - 70%
2 คะแนน คือ 51 - 60%
1 คะแนน คอื ≤ 50%
1. ตรวจสอบบันทกึ ของสถานพยาบาลวา่ มีการด�ำเนินการตามข้อ 1 - 7
2. ตรวจผลทางห้องปฏิบัติการเพ่ือเทียบกับระบบรายงานวัณโรคของโรงพยาบาลว่ามีผลท่ี

ตรงกัน
3. ตรวจสอบเอกสาร OPD Card TB01 TB03 และเอกสารอื่นๆ ทเ่ี กี่ยวขอ้ ง

36 คมู่ ือการประเมินคุณภาพการป้องกันและรกั ษาวณั โรคในเรอื นจำ�
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ข้อกำ� หนด 11 ผูป้ ่วยวณั โรคท่ตี ิดเชือ้ เอชไอวรี ่วมดว้ ยไดร้ ับยาต้านไวรสั ขณะรกั ษาวณั โรค

องค์ประกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถุประสงค์ เพอื่ ปอ้ งกนั การเสียชวี ิตในผู้ปว่ ยวณั โรคทตี่ ดิ เช้ือเอชไอวีรว่ มดว้ ย
ความส�ำคัญ ผู้ป่วยวัณโรคในเรือนจ�ำท่ีติดเช้ือเอชไอวีร่วมด้วยได้รับการรักษาวัณโรคและเข้าถึงยาต้าน
คำ� จำ� กัดความ ไวรสั เอชไอวขี ณะรกั ษาวณั โรคภายในระยะเวลาทกี่ ำ� หนด เพอื่ ลดอตั ราการเสยี ชวี ติ ของผปู้ ว่ ย
ร้อยละของผู้ป่วยวัณโรคท่ีติดเชื้อเอชไอวีร่วมด้วยได้รับยาต้านไวรัสขณะรักษาวัณโรค
วธิ ีคดิ คะแนน ในไตรมาสล่าสดุ ในไตรมาสท่ีผ่านมา
ตัวตั้ง: จำ� นวนผปู้ ว่ ยวณั โรคทตี่ ดิ เชอื้ เอชไอวรี ว่ มดว้ ย ไดร้ บั ยาตา้ นไวรสั ขณะรกั ษาวณั โรค
แนวทางการ
ประเมนิ ในไตรมาสที่ผ่านมา
ตวั หาร: จำ� นวนผปู้ ว่ ยวณั โรคทต่ี ดิ เชอื้ เอชไอวรี ่วมดว้ ย ในไตรมาสท่ผี ่านมา
5 คะแนน คอื > 80%
4 คะแนน คอื 71 - 80%
3 คะแนน คือ 61 - 70%
2 คะแนน คอื 51 - 60%
1 คะแนน คอื ≤ 50%
1. โรงพยาบาลแม่ขา่ ยเตรียมข้อมลู ของผูป้ ่วยวัณโรคท่ตี ดิ เชือ้ เอชไอวีร่วมดว้ ย ไดร้ บั ยาตา้ น

ไวรสั ในไตรมาสล่าสุดในไตรมาสที่ผ่านมา
2. ตรวจสอบจำ� นวนผู้ปว่ ยวณั โรคในไตรมาสท่ผี ่านมา ในสมุดบนั ทึกของสถานพยาบาล
3. ในกรณีท่ีไม่มีผู้ป่วยวัณโรคท่ีติดเชื้อเอชไอวีร่วมด้วย ให้ประเมินย้อนหลังไปไตรมาส

ท่ีสามารถประเมินได้ แตไ่ ม่เกิน 1 ปี หากไมพ่ บผูป้ ่วยที่ติดเช้อื เอชไอวรี ว่ มดว้ ย อนโุ ลมให้
คะแนนเตม็ ได้
4. ตรวจสอบเอกสาร OPD Card TB01 TB03 หรอื เอกสารอน่ื ๆ ทเี่ กีย่ วขอ้ ง

คู่มือการประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกันและรักษาวัณโรคในเรือนจ�ำ 37
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ กำ� หนด 12 ยาวณั โรคมีการจัดเก็บตามมาตรฐาน

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด องคป์ ระกอบ รายละเอียด
วตั ถปุ ระสงค์ เพ่ือให้ผปู้ ว่ ยไดร้ บั ยาวัณโรคที่มีคุณภาพ
ความสำ� คัญ สถานพยาบาลในเรอื นจำ� มกี ารจัดเก็บยาวัณโรคท่ีมมี าตรฐาน
คำ� จำ� กัดความ 1. ยารักษาวณั โรคมคี ุณภาพ หมายถงึ ยารกั ษาวัณโรคทไ่ี ม่หมดอายแุ ละมีลักษณะกายภาพ

วธิ ีคดิ คะแนน ภายนอกของยาทไี่ ม่มลี กั ษณะแตกหกั ร้าว เย้ิม เปล่ยี นสี ตกตะกอน เปน็ ต้น เพ่อื เปน็
ขอ้ มลู สนับสนนุ วา่ มกี ารจดั เก็บตามมาตรฐาน
แนวทางการ 2. การจัดเก็บตามมาตรฐาน ไดแ้ ก่
ประเมนิ 2.1 เก็บพ้นแสง
2.2 อณุ หภมู หิ ้องไมเ่ กนิ 30 องศาเซลเซยี ส
2.3 ห้องมีความชื้นสมั พัทธ์ (Relative Humidity : RH) ต�่ำกวา่ รอ้ ยละ 60
2.4 มกี ารสอบเทียบเคร่อื งมือ (Calibrate) วัดความชนื้ อย่างนอ้ ย 1 คร้งั ต่อปี
3. สถานทซ่ี ง่ึ มีการเก็บยาไวน้ านเกิน 1 เดือน ใหป้ ระเมินโดยใชห้ ลักเกณฑ์เดียวกับคลงั ยา
5 คะแนน คอื สถานทเี่ กบ็ ยาและสถานทใี่ ดๆ ทเี่ กบ็ ยา มยี าทม่ี ลี กั ษณะ ทางกายภาพภายนอก

ปกติ มีการจัดเก็บตามมาตรฐานและมีการจดบันทึกระดับอุณหภูมิและ
ความช้ืนสมั พทั ธ์ อยา่ งน้อยรอ้ ยละ 80 ใน 1 เดอื น (24 - 25 วนั )
4 คะแนน คอื สถานทเี่ กบ็ ยาและสถานทใี่ ดๆ ทเ่ี กบ็ ยา มยี าทมี่ ลี กั ษณะ ทางกายภาพภายนอก
ปกติ มีการจัดเก็บตามมาตรฐานและมีการจดบันทึกระดับอุณหภูมิและ
ความชน้ื สัมพัทธ์ อยา่ งน้อยร้อยละ 50 ใน 1 เดอื น (14 - 16 วนั )
3 คะแนน คอื สถานทเี่ กบ็ ยาและสถานทใ่ี ดๆ ทเี่ กบ็ ยา มยี าทม่ี ลี กั ษณะ ทางกายภาพภายนอก
ปกติ แต่ไมจ่ ัดเกบ็ ตามมาตรฐานบางข้อในคำ� จำ� กัดความข้อ 2.1 - 2.4
2 คะแนน คอื สถานทเี่ กบ็ ยาและสถานทใ่ี ดๆ ทเ่ี กบ็ ยา มยี าทมี่ ลี กั ษณะ ทางกายภาพภายนอก
ปกติ แต่ไม่จดั เกบ็ ตามมาตรฐานทกุ ขอ้ ในคำ� จำ� กดั ความขอ้ 2.1 - 2.4
1 คะแนน คอื สถานท่ีเก็บยาและสถานที่ใดๆ ท่ีเก็บยา มียา 1 รายการที่มีลักษณะทาง
กายภาพภายนอกผดิ ปกติ
1. ตรวจหอ้ งเก็บยาของสถานพยาบาล
2. สังเกตบริเวณเก็บยาวัณโรค ไม่มีแสงแดดส่อง ไม่อยู่ใกล้อ่างล้างมือ หรือ บริเวณท่ีชื้น
รวมทั้งไมอ่ ยใู่ กล้กระตกิ นำ้� ร้อน หรือเครือ่ งใชไ้ ฟฟา้
3. สังเกตการจัดยามือ้ ละวัน และหากพบวา่ มกี ารแกะเม็ดยาออกจากกระดาษฟอยด์กันช้ืน
หรอื พลาสตกิ กนั แสง ใหแ้ นะนำ� ใหถ้ กู ตอ้ ง เชน่ ใหต้ ดั แผงยาตามจำ� นวนเมด็ ยาตอ่ วนั โดย
ยาต้องมีกระดาษฟอยดห์ ุ้ม หรือ พลาสตกิ กนั แสงหมุ้ อยู่
4. ตรวจการจดบนั ทกึ ระดับอณุ หภูมแิ ละความชื้นสัมพัทธท์ ุกวันในเดือนล่าสดุ ทปี่ ระเมนิ ได้

38 คู่มอื การประเมนิ คุณภาพการปอ้ งกนั และรกั ษาวณั โรคในเรือนจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

มาตรการที่ 4 บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด

การดแู ลและประเมนิ ผลการรักษา

คูม่ ือการประเมนิ คุณภาพการป้องกันและรักษาวณั โรคในเรอื นจำ� 39
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

40 คมู่ อื การประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ กำ� หนด 13 การดแู ลโดยมีผู้ปว่ ยเป็นศูนยก์ ลาง

องค์ประกอบ รายละเอยี ด
วตั ถุประสงค์ เพ่ือใหก้ ารดแู ลโดยมผี ู้ปว่ ยเปน็ ศูนย์กลาง (Patient-centred approach) ซึ่งสง่ เสริมใหเ้ กดิ
ความสำ� คัญ ความรว่ มมือในการรกั ษา และความยอมรบั การรกั ษา สง่ ผลใหผ้ ลการรักษามีประสิทธิภาพ
สงู สดุ และป้องกนั การดอื้ ยา
คำ� จำ� กัดความ ผปู้ ว่ ยวณั โรคในเรอื นจำ� บางสว่ นนอนรกั ษาตวั ในสถานพยาบาลในชว่ งการรกั ษาระยะเขม้ ขน้
และบางสว่ นกลบั ไปในแดนควบคมุ ในชว่ งการรกั ษาระยะตอ่ เนอื่ ง ซงึ่ ผดู้ แู ลผปู้ ว่ ยในแดนควบคมุ
ส่วนใหญ่เป็นเจ้าหน้าที่ราชทัณฑ์ การดูแลที่ค�ำนึงถึงความต้องการของผู้ป่วยโดยเจ้าหน้าท่ี บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
ทุกคนจงึ เปน็ ประโยชนต์ ่อผูป้ ว่ ยโดยตรง
การดูแลโดยมีผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง (Patient-centred approach) หมายถึง การที่ผู้ป่วย
มสี ่วนร่วมในการรกั ษาและเรอื นจำ� มกี ลไกสนับสนุนผู้ปว่ ย ดังนี้
1. ใช้สมดุ บนั ทึกสุขภาพผู้ปว่ ย ทร่ี กั ษาดว้ ยสตู รยาแนวท่ี 1 (Health Diary) หรอื สมุดบนั ทึก

ก�ำกบั การกินยา (DOT)
2. ผปู้ ว่ ยมคี วามรเู้ รอื่ งการเจบ็ ปว่ ยและการรกั ษาวณั โรค โดยผปู้ ว่ ยสามารถตอบคำ� ถาม 3 ขอ้

ไดถ้ ูกต้อง
2.1 วณั โรคเกดิ จากสาเหตุใด
(ค�ำตอบ เกดิ จากเชอ้ื โรค ไมไ่ ด้เกิดจากพนั ธกุ รรม)
2.2 การรกั ษาวัณโรคใชเ้ วลาอย่างน้อยกี่เดือน
(คำ� ตอบ 6 เดือน)
2.3 หากผปู้ ว่ ยกนิ ยาไม่ครบ จะเกดิ อะไรข้นึ
(ค�ำตอบ วัณโรคด้ือยา ซงึ่ ตอ้ งใชเ้ วลารกั ษาอยา่ งนอ้ ย 2 ป)ี
3. การรักษาโดยการมผี ูด้ แู ลการกนิ ยาตอ่ หน้า (Directly Observed Treatment: DOT)

ทกุ มือ้ ตลอดการรักษา โดยดำ� เนนิ การครบ 3 ข้นั ตอน คอื
3.1 เทยาบนฝา่ มือ
3.2 ดูผูป้ ่วยกลืนยา
3.3 ใหผ้ ้ปู ่วยอา้ ปากหลังกลนื ยา (สุม่ ถามผู้ป่วยรอ้ ยละ 10 หรืออย่างน้อย 5 คน และ

ผดู้ ูแลการกินยา 1 คน)
4. ผปู้ ว่ ยวณั โรคทร่ี กั ษาดว้ ยสตู รยาแนวที่ 1 มกี ารตรวจสขี องปสั สาวะ อยา่ งนอ้ ยเดอื นละครงั้
5. มีการบันทึกอาการไม่พึงประสงค์จากการใช้ยา และดูแลให้ผู้ป่วยได้รับการบรรเทาจาก

อาการไมพ่ ึงประสงคจ์ ากการใช้ยา
ร้อยละผูป้ ว่ ยวณั โรคทม่ี กี ารดแู ลโดยมผี ปู้ ว่ ยเป็นศนู ยก์ ลาง
ตวั ต้งั : จำ� นวนผู้ปว่ ยวณั โรคในไตรมาสท่ีผ่านมาท่ีมีการดแู ลครบ 5 ขอ้
ตัวหาร: จำ� นวนผู้ป่วยวณั โรคในไตรมาสท่ผี ่านมา

คูม่ ือการประเมินคณุ ภาพการป้องกนั และรักษาวณั โรคในเรือนจ�ำ 41
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

องค์ประกอบ รายละเอยี ด
วิธีคดิ คะแนน 5 คะแนน คอื > 80%
4 คะแนน คือ 71 - 80%
แนวทางการ 3 คะแนน คอื 61 - 70%
ประเมนิ 2 คะแนน คือ 51 - 60%
1 คะแนน คอื ≤ 50%
1. ตรวจสอบจ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรคในไตรมาสท่ีผ่านมาในสมุดบันทึกของสถานพยาบาล

ในเรือนจ�ำ
2. ตรวจสอบเอกสารสมุดบันทกึ สุขภาพ สมดุ บนั ทึกก�ำกับการกนิ ยา (DOT) และเอกสาร

บนั ทกึ อาการไมพ่ งึ ประสงค์จากการใช้ยา
3. สมุ่ สอบถามผูป้ ่วย 1 ราย เพื่อประเมินความร้เู รอื่ งการเจบ็ ป่วยและการรกั ษาวณั โรค
4. สุม่ สอบถามผ้ดู แู ลการกนิ ยา 1 คน เพือ่ ประเมินการก�ำกับกนิ ยาตอ่ หน้า (DOT)

บทท่ี 3 รากยาลระปเอรยี ะเดมขนิ ้อคกณุ �ำหภนาพด

42 คู่มือการประเมนิ คณุ ภาพการปอ้ งกันและรักษาวณั โรคในเรอื นจ�ำ
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)

ขอ้ ก�ำหนด 14 การสง่ ตอ่ ผูป้ ่วยกรณพี น้ โทษ หรอื ยา้ ยเรือนจำ� ระหวา่ งการรักษา

องค์ประกอบ รายละเอียด บกาทรที่ป3ระเรมิานยคุละเณอีภยาดพ ้ขอ �กำหนด
วตั ถปุ ระสงค์ เพื่อให้ผปู้ ่วยได้รับการรกั ษาอย่างต่อเนือ่ งจบครบก�ำหนด
ความสำ� คัญ ผู้ปว่ ยวณั โรคในเรือนจำ� ประมาณร้อยละ 5 พน้ โทษหรือยา้ ยเรอื นจ�ำขณะกำ� ลังรักษาวัณโรค
คำ� จำ� กดั ความ พยาบาลหรือเจ้าหน้าท่ีของเรือนจ�ำจึงต้องประสานหน่วยงานที่เก่ียวข้องให้รับผู้ป่วยรักษา
ต่อเนือ่ ง
วิธคี ดิ คะแนน การส่งตอ่ ผู้ป่วย หมายถงึ การส่งต่อการรกั ษาผตู้ ้องขงั ทปี่ ว่ ยเป็นวัณโรคทีม่ กี �ำหนดปลอ่ ยตวั
กรณีพ้นโทษหรือย้ายเรือนจ�ำ กอ่ นครบการรักษา
แนวทางการ 1. มหี นงั สอื หรอื TB09 หรอื แบบฟอรม์ การสง่ ตอ่ ของกรมราชทณั ฑจ์ ากเรอื นจำ� แจง้ โรงพยาบาล
ประเมิน
ทข่ี ึ้นทะเบยี นรกั ษา
2. มหี นงั สอื หรือ TB09 หรอื แบบฟอรม์ การส่งต่อของกรมราชทณั ฑจ์ ากเรือนจำ� แจ้งไปยัง

ส�ำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั
3. มกี ารติดตามผลการส่งตอ่
4. มกี ารตดิ ตามผลการรักษา
5. ดำ� เนินการครบถว้ นตงั้ แต่ขอ้ 1 - 4 มากกว่ารอ้ ยละ 50
5 คะแนน คอื มคี รบทง้ั 5 ขอ้
4 คะแนน คือ มี 4 ข้อ
3 คะแนน คือ มี 3 ข้อ
2 คะแนน คอื มี 2 ขอ้
1 คะแนน คอื มี 1 ขอ้
1. ตรวจนับจำ� นวนผู้ป่วยวณั โรคกรณพี น้ โทษหรือยา้ ยเรือนจำ� /ทัณฑสถาน ยอ้ นหลัง 1 ปี
2. ถา้ ไมม่ ผี ปู้ ว่ ยพน้ โทษหรอื ยา้ ยเรอื นจำ� ใหย้ อ้ นหลงั 1 ปี หากไมพ่ บผปู้ ว่ ยอนโุ ลมใหค้ ะแนน

เตม็ ได้
3. ตรวจสอบหลักฐานการส่งตอ่ ของผปู้ ว่ ยตามข้อ 1 - 3
4. เอกสารในข้อที่ 3 สามารถใช้ขอ้ ความ การประสานงานวธิ ตี า่ งๆ เชน่ Line Application

หรอื การโทรศพั ทท์ รี่ ะบชุ อื่ ผรู้ บั ผดิ ชอบของโรงพยาบาลทรี่ บั โอน เบอรโ์ ทรศพั ท์ วนั เดอื น ปี
ทีส่ นทนา

คมู่ ือการประเมนิ คณุ ภาพการป้องกนั และรกั ษาวณั โรคในเรือนจำ� 43
(Assessment for Quality of Tuberculosis Prevention and Care in Prison: QTBP)