Modul Pengurusan Sisa Pepejal

P ENGENA LA N
SISA

PEPEJAL

APA ITU SISA PEPEJAL?

Suatu bahan atau sumber yang tidak
dikehendaki tetapi mempunyai nilai

ekonomi

Dianggarkan setiap rakyat Malaysia
m e n j a n a 0.8 k g h i n g g a 1.5 k g sisa pepejal

setiap hari.
Proses penjanaan berlaku pada kadar
yang lebih cepat berbanding proses
degradasi bahan buangan dan hal ini amat

membimbangkan.

MASALAH KAWASAN PELUPUSAN TERHAD

Sisa pepejal yang dihantar ke tapak pelupusan akan m e n i n g k a t dengan cepat. Apabila
terlalu banyak sisa t e r k u m p u l di tapak pelupusan, keluasan tapak tersebut tidak m a m p u
u n t u k m e n a m p u n g j u m l a h sisa yang dijana. Kita juga kekurangan tanah d a n m e n g a l a m i
kesukaran untuk mencari kawasan baru untuk dijadikan tapak pelupusan.

BAGAIMANA PENCEMARAN AIRDAN KESA N KEPA D A A IR
DAN TANAH
TANAH BOLEH BERLAKU?
Hidupan akuatik akan
Air larut lesap (leachate) yang mengalir dari terjejas dan sumber air
tapak pelupusan sampah meresap masuk minuman penduduk
dalam sumber air bawah tanah. tempatan akan turut
Air lelehan dari tapak pelupusan akan mengalir tercemar.
ke sungai yang berhampiran khususnya melalui
air bawah tanah dan ini secara langsung boleh Pencemaran logam
mencemarkan sungai tersebut. berat seperti merkuri,
kadmium, kuprum dan
zink di dalam ekosistem

akuatik boleh
m engakib atkan
akumulasi logam berat
di dalam organisma
akuatik seperti ikan yang
menjadi sumber protein

m an u sia.

KESAN KEPADA AIR DAN TANAH

Sisa pepejal seperti plastik Sisa atau bekas plastik
dan polistirena tidak boleh berpotensi menjadi
terurai secara semulajadi dan
mengambil masa yang lama tempat atau bekas bagi
(lebih dari 500 tahun) untuk pembiakan sesetengah
terurai. Jadi, sisa plastik ini
akan kekal didalam air atau vektor penyakit
berjangkit seperti
tanah.
nyamuk.

KESAN KEPADA UDARA

Pembakaran sampah secara terbuka boleh menyebabkan udara tercemar .

Indeks Pencemaran Udara (IPU) yang berada pada tahap berbahaya
(> 301) akan menjejaskan saluran pernafasan d a n kardiovaskular individu.

Gas toksik seperti sulfur dioksida, dioksin dan a m m o n i a yang dihasilkan a m a t
berbahaya dan boleh menyebabkan penyakit kronik seperti kerosakan hati,
ginjal dan paru-paru; gangguan sistem saraf; kegagalan sistem i m u n dan
sebagainya.

KESAN PEN YA KIT KULIT
KEPADA
KESIH A TA N Sentuhan secara fizikal dengan sisa
pepejal dan sampah boleh
menyebabkan penyakit kulit.

JA N GKITA N M A TA

Jangkitan mata boleh berlaku akibat
bakteria d a n virus daripada sisa pepejal
yang tidak sistematik.

M A SA LA H PERN A FA SA N

Masalah pernafasan seperti asma dan
penyakit paru-paru.

Persekitaran yang kotor dan
tidak bersih seperti tapak
pelupusan sampah

m e n g u n d a n g kehadiran LILATI
(lipas, lalat dan tikus) serta
nyamuk

LIPA S

Lipas merupakan salah satu mekanikal vektor yang membawa pelbagai jenis mikrob
patogenik di persekitaran manusia. Dua jenis lipas yang biasa dijumpai di Malaysia
adalah Periplanata americana (lipas Amerika) dan Blatella germanica (lipas Jerman). Ia
boleh ditemui di tempat seperti longgokan sampah, sistem pembetungan, tandas dan
dapur yang kotor. Biasanya lipas akan memakan sisa makanan, sampah, najis dan pelbagai
jenis sumber makanan.

Di antara bakteria yang biasa ditemui pada kutikel dan usus lipas adalah
Staphylococcus aureus, Streptococcus sp., Klebsiella pneumoniae,
Campylobacter sp dan Pseudomonas aeruginosa. Lipas boleh menyebabkan
penyakit seperti keracunan makanan, demam kepialu (tifoid), desentri
dan jangkitan saluran air kencing. Selain bakteria, terdapat juga alergen
seperti hama pada lipas yang boleh menyebabkan penyakit asma,
dermatitis dan alergi.

LA LA T

Lalat adalah sejenis serangga daripada order Diptera.
Kitar hidup lalat adalah singkat dan sangat cepat membiak daripada

telur, larva, pupa dan dewasa.

Seekor lalat m a m p u u n t u k bertelur sebanyak 75 hingga 150 biji d a l a m
masa 3 ke 4 hari. Tempoh kitaran hidupnya sangat bergantung kepada

suhu persekitaran. Pada cuaca yang lebih panas kitar pembiakan
adalah lebih kurang 7 hari. Lalat biasanya h i n g g a p di atas sisa

makanan, najis dan sampah sarap yang berbau busuk.

Lalat rumah Langau Lalat tsetse
(Musca domestica) (Lucilia sp.) (Glossina fusca)

PENYAKIT BAWAAN LALAT

DESENTRI Su m b er:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Fil
Penyakit radang usus besar. Simptom jangkitan
adalah kerap membuang air besar sehingga e:Entamoeba_histolytica.jpg
kehilangan banyak air dan darah. Jangkitan ini
adalah disebabkan oleh sejenis parasit protozoa Su m b er:
iaitu Entamoeba histalytica. h t t p ://d ah ab clin ic.com /en t eric-fever/

DEMAM KEPIALU (TIFOID)

Ia merup a ka n p enya kit a kut ia itu inf eksi sistemik
yang menyerang salur pencernaan disebabkan
oleh bakteria Salmonella typhi.

TIK U S

Tikus merupakan haiwan mamalia kecil yang
menularkan penyakit melalui air kencing,

gigitan dan melalui ektoparasit yang terdapat
pada badan tikus.

Mamalia kecil ini sangat Yersinia pestis Leptospira sp.
penting kerana menyebabkan (penyakit plague) (Lep t osp irosis)
pelbagai penyebaran
penyakit berjangkit seperti Sumber: Sumber:
kencing tikus (leptospirosis), h t t p s://m icrob ew ik i.k en yon .e https://research.pasteur.fr/en/
salmonellosisi, rat bite fever d u /im ages/6/6c/3D_Yersin ia_
(RBF) dan plague. project/cell-morphology-
pestis_model.jpeg chemotaxis-and-motility/

NYAMUK

Nyamuk juga merupakan vektor penyakit yang amat
penting di Malaysia ia menyebarkan virus yang
menyebabkan penyakit demam denggi dan demam
denggi berdarah melalui gigitan nyamuk Aedes.

Nyamuk Aedes membiak di kawasan takungan air
berpunca daripada bekas-bekas yang boleh menakung air
seperti botol dan polistirena.

Pada masa kini, kes d e m a m denggi merupakan masalah
utama kesihatan awam dan telah mencatatkan banyak
kematian di Malaysia.

K O M P O S IS I
SISA

PEPEJAL

D E F IN IS I

AKTA 672 (AKTA PENGURUSAN SISA PEPEJAL DAN
PEMBERSIHAN AWAM 2007)

"Sisa Pepejal" ditafsirkan s e b a g a i :-

apa-apa bahan sekerap atau benda lebihan lain yang tidak dikehendaki atau
keluaran yang ditolak yang timbul daripada penggunaan apa-apa proses;

apa-apa benda yang dikehendaki dilupuskan kerana sudah pecah, lusuh,
tercemar atau selainnya rosak; atau

apa-apa bahan lain yang mengikut Akta ini atau mana-mana undang-undang
bertulis lain dikehendaki oleh pihak berkuasa supaya dilupuskan,

tetapi tidaklah termasuk buangan terjadual sebagaimana yang diperihalkan di bawah
A k t a Kualiti A l a m S e k e lilin g 1974 [Akta 127], k u m b a h a n s e b a g a i m a n a y a n g ditakrifkan
dalam Akta Industri Perkhidmatan Air 2006 [Akta 655] atau sisa radioaktif sebagaimana
yang ditakrifkan dalam Akta Pelesenan Tenaga Atom 1984 [Akta 304].

PENGKELASAN
BERDA SA RKA N

AKTA 672

KOMPOSISI SISA PEPEJAL ISI RUMAH
(JPSPN 2016)

4 7% 4%
Sisa Makanan Logam
dan kayu
15%
K ertas 3%

14 % Kaca dan
P lastik tekstil

Sumber: B u k u Inovasi R u m a h Lestari, Penerbit U K M (2018)

SISA PEPEJAL MENGIKUT
KATEGORI

Sisa Plastik K ertas K ac a E -sisa
m akanan

Sektor isi

Sisa makanan rumah Sektor
adalah sisa paling (44.5%) in d u stri,

banyak (47%) komersial dan
dijana di Malaysia
institusi

(31.4 %)

SUMBER
SISA MAKANAN

SEKTOR SEKTOR SEKTOR SEKTOR
IND US TR I K O ME R S IA L INS TITUS I ISI RUMAH

Kilang makanan, kilang Restoran, m e d a n selera, Pejabat kerajaan, premis Taman perumahan, flat,
minuman, gedung kompleks beli belah, awam, sekolah, kolej, pangsapuri, banglo,
pasaraya, pasar basah,
makanan, pengilang/ universiti, hospital, asrama rumah kampung, rumah
pembuat makanan pasar malam, hotel, resort, dan kuarters kerajaan. panjang.
binatang, dapur berpusat chalet, rumah tumpangan
dan rangkaian kedai. dan syarikat penerbangan.

SUMBER 01
SISA MAKANAN
BAKI
Kebanyakan sisa makanan yang MAKANAN
dibuang setiap hari masih lagi
mempunyai pelbagai manfaat 02 03
dari pelbagai aspek kehidupan.
SISA MAKANAN
Sisa makanan ini boleh D A PU R LUPUT/
dikelaskan kepada 4 kategori
TERCEM AR
iaitu:
04

MAKANAN
D IB A Z IRKA N

P L A S TIK

Pada kebiasaannya, plastik diperbuat
daripada polimer. Polimer ialah
molekul berantai panjang yang terdiri
daripada gabungan banyak molekul
kecil.

Plastik adalah suatu bahan yang boleh
dibentuk semasa ia lembut, namun
boleh menjadi keras bagi
mengekalkan bentuk yang diberikan.

JENIS
POLIM ER

POLIMER POLIMER

SEM U LA JA D I SINTETIK

Wujud secara Polimer buatan
semulajadi manusia

POLIMER YANG
DIGUNAKAN
DALAM
PEMBUATAN
PLASTIK

KERTAS

Kertas adalah bahan yang dihasilkan daripada serat kayu yang telah
dicampur dengan bahan-bahan kimia sebagai pengisi dan penguat kertas.

Serat yang digunakan biasanya terdiri daripada selulosa dan hemiselulosa.

JENIS KERTAS

Kertas berkualiti tinggi Kertas campuran, dikategorikan
biasanya adalah kertas
cetakan putih dan kertas nota sebagai kertas yang

putih. mempunyai kualiti yang rendah
seperti surat khabar, kadbod,
fail, sampul surat dan buku.

SEDARKAH ANDA

Bilangan pokok dan tumbuh-tumbuhan lain yang dipotong
untuk membuat kertas sangat besar dan pertumbuhan
pokok baru tidak dapat menggantikan pokok yang lebih
tua.

KACA

Kaca adalah terdiri daripada silikon dioksida (SiO2 ) yang. diperolehi
daripada pasir

Kaca yang paling ringkas ialah kaca silika terlakur di mana ia hanya mengandungi
silika, SiO2 sahaja. Pada kebiasaannya, bahan lain juga ditambah dalam pembuatan
kaca bagi menghasilkan kaca yang mempunyai sifat-sifat berbeza seperti kaca soda

kapur dan kaca borosilikat.

SIFAT KACA

1. Keras 3. Penebat Ha b a 5. Penebat Elektrik 7. Tidak telap pada
gas dan cecair

2. Rapuh 4. Lengai secara 6. Lutsinar
kimia

Kaca adalah satu-satunya bahan yang boleh dikitar semula tanpa mengalami kekurangan dari segi
kekuatan dan kualiti

LOGAM UNTUK PEMBUATAN
TIN

TIN M A K A N A N

Bahan yang diperbuat
daripada keluli iaitu sejenis

aloi kerana ia adalah
campuran besi dan karbon

TIN M I N U M A N

Bahan yang
diperbuat daripada

aluminium

E- SISA

Sumber: U N U - The Global E-waste Monitor (2017)

P E N G K E L A S A N E -S IS A

PERALATAN MENGUBAH SUHU PERALATAN BESAR

Peti sejuk, penyejuk beku, Mesin basuh, mesin pencuci
penghawa dingin pinggan, ketuhar elektrik

LA M P U S K R IN

Lampu kalimantang, lampu Televisyen, skrin paparan, komputer
berkeamatan tinggi dan lampu LED riba dan tablet

PERALATAN KECIL P E R A L A T A N IT D A N
TELEKOMUNIKASI KECIL
Penyedut hampagas, ketuhar
gelombang mikro,alat pembakar Telefon bimbit, peranti GPS, mesin pengira
roti poket, kotak penghala, mesin pencetak,
telefon

Sumber: https://mobileewaste.mcmc.gov.my/en-my/what-is-e-waste

KONSEP
5R















BARANG YANG BOLEH DITOLAK PENGGUNAANNYA

Plastik sekali guna Barang promosi Kertas

Mengapa barang- barang ini perlu ditolak penggunaannya?

Plastik tidak boleh terurai secara semulajadi dan mengambil masa yang lama (lebih dari 500 tahun) untuk terurai.

Barang promosi akan menjadi bahan buangan sekiranya barang tersebut tidak diperlukan atau digunakan.

Pokok ditebang secara berterusan untuk menghasilkan kertas. Pokok mengambil masa yang lama untuk membesar dan
tidak dapat menggantikan pokok yang telah ditebang. Penebangan pokok yang berterusan akan menyebabkan kesan
yang buruk kepada alam sekitar seperti kemusnahan flora dan fauna, hakisan tanah , kesan rumah hijau dan lain - lain.

JENIS KERTAS YANG PERLU DITOLAK PENGGUNAAN
NYA

Bahan bacaan Tiket Kupon
bercetak bercetak bercetak

Buku Surat khabar Tiket Tiket Kupon parkir
wayang keretapi kenderaan

Novel M Tiket Kupon
ajalah kapal terbang diskaun

ALTERNATIF BAGI MENGGANTIKAN

PENGGUNAAN KERTAS

Menggunakan alat elektronik (laptop, komputer, tablet dan telefon pintar) untuk mengakses
bahan bacaan elektronik (e-buku, e-majalah atau e-surat khabar) dan aplikasi atas talian (tiket

kapal terbang, tiket wayang, kupon parkir kenderaan, kupon diskaun dan lain-lain).

E- buku E-tiket kapal E-tiket Aplikasi kupon E-tiket
terbang wayang parkir kenderaan keretapi







BAGAIMANA PEMBELI BOLEH
MENGURANGKAN SISA?

✔Beli apa yang penting dan perlu sahaja
✔Beli produk yang tahan lama dan lasak
✔Beli produk isian semula
✔Beli barang yang boleh diguna semula
atau dikitar semula
✔Beli barang terpakai

BEKAS AISKRIM TANPA PEMBUNGKUS AISKRIM
( WRAPPER LESS ICE-CREAM CONTAINER)

Satu inovasi bekas pembungkus aiskrim direka cipta bagi mengurangkan sisa
plastik pembungkus aiskrim. Bekas aiskrim tersebut juga boleh diguna semula
untuk membuat homemade aiskrim.