คู่มือการจัดการผีเสื้อหนอนเจาะต้นสัก

2.7

การปลูกพืช
ผสมผสาน

จา ก ข้ อ มู ล ก า ร วิ จั ย พ บ ว่ า
ผีเสื้ อ ห น อ น เ จ า ะ ต้ น สั ก
จะออกเป็นตัวเต็มวัยในช่วงฤดูแล้ง
(กุมภาพันธ์–เมษายน) เมื่อผีเสื้อ
ออกมาจากต้นสักแลว้ ผเี สือ้ จะจบั คู่
เพื่อผสมพันธุ์ตั้งแต่คืนแรกท่ีออก
จากดกั แด้ จากนน้ั จะวางไขท่ ล่ี �ำ ตน้ สกั
โดยไขจ่ ะฟกั เปน็ ตวั ภายในระยะเวลา
10–15 วัน หลังจากนั้นตัวหนอนที่
ฟักออกมาบางส่วนจะเจาะเข้าไปที่
ต้นสักที่ไข่ตดิ อยู่ ในขณะท่ีบางสว่ น
จะชักใยและปลิวไปตามลมไปยัง
ต้นสักอื่นๆ ที่อยู่รอบข้าง ซึ่งเป็น
กลไกในการแพร่ระบาดของผีเส้ือ
หนอนเจาะตน้ สกั ทส่ี �ำ คญั ประการหนง่ึ
การปลิวของตัวหนอนที่ฟักออกจาก
ไข่ใหม่ๆ ซึ่งมีขนาดเล็กมากและ

69

ตวั หนอนทเี่ พ่งิ ฟักออกจากไขม่ ีขนาดเลก็ มาก มกี ารทงิ้ ตัวลงมาและชักใย
ก่อนจะถูกพดั พาไปโดยลม

สามารถปลวิ ไปตามลมไดเ้ ปน็ อยา่ งดี ในสวนปา่ สกั ชว่ งฤดแู ลง้ เปน็ ชว่ ง
และหากหนอนปลิวไปติดที่ต้นสัก ที่ตน้ สกั มกี ารทง้ิ ใบเพอ่ื ลดการคายน�ำ้
จะเป็นโอกาสท่ีหนอนตัวน้ันจะเจาะ สภาพสวนป่าโดยทั่วไปโล่ง ลมพัด
เข้าทำ�ลายไม้สักต้นน้ันในอนาคตได้ ผ่านได้ง่าย วัชพืชต่างๆ ในสวนป่า
แต่หากปลิวไปติดที่ต้นไม้ชนิดอื่น จะแห้งและล้มลงอยู่ในระดับต่ำ�
ตัวหนอนจะไม่สามารถเจาะเข้าไป เป็นส่วนใหญ่ หรือแม้แต่มีไฟไหม้
อาศยั และจะตายไปในเวลาไมน่ าน พ้ืนสวนป่าจนโล่งเตียน สิ่งเหล่านี้

70 คู่มือการจัดการผีเส้ือหนอนเจาะตน้ สกั

ขอบแปลง

ทิศทาง ขอบแปลง
ลมประจำ ขอบแปลง

ขอบแปลง

äÁÍŒ ×¹è äÁäŒ ¼‹ »Ãд‹Ù ᤠไÁŒสัก

รูปแบบการปลกู ไมผ้ สมผสานระหวา่ งไมส้ ักกบั ไม้ชนิดอ่ืนๆ เพือ่ ป้องกนั การแพรร่ ะบาดของ
ผเี ส้อื หนอนเจาะต้นสักและการปลกู เปน็ แนวกนั ชนรอบแปลง

เ ป็ น โ อ ก า ส ใ ห้ ห น อ น ข อ ง ผี เ ส้ื อ ผสานในสวนป่าไม้สักและการปลูก
ห น อ น เ จ า ะ ต้ น สั ก ที่ เ กิ ด ใ ห ม่ ใ น ต้นไม้ชนิดอ่ืนบริเวณโดยรอบแปลง
ช่วงนั้น สามารถปลิวไปตามลม ปลูกไม้สักเพ่ือป้องกันการแพร่
ภายในสวนป่าได้เป็นอย่างดีและ กระจายของแมลงศัตรูพืชชนิดน้ี
สรา้ งโอกาสใหต้ วั หนอนปลวิ ไปตดิ กบั ท่ีอาจปลิวตามกระแสลมจึงเป็น
ต้นสักอื่นๆ ภายในแปลงได้ง่ายขึ้น แนวทางหนง่ึ ในการปอ้ งกนั การระบาด
ดังนน้ั หากมีตน้ ไมช้ นิดอน่ื ๆ ขึน้ อยู่ ของผีเสื้อหนอนเจาะตน้ สักได้
ปะปนกับไม้สัก โดยเฉพาะไม้ที่มี
ทรงพุม่ กวา้ งหรอื เปน็ กอ เชน่ ไม้ไผ่ วิธีการดำ�เนินงาน
จะลดโอกาสการแพร่กระจายของ
ผีเสอ้ื หนอนเจาะตน้ สกั ไดเ้ ปน็ อยา่ งมาก 1. คัดเลือกชนิดไม้ที่จะนำ�มาปลูก
แนวความคิดของการปลูกไม้ผสม รว่ มกับไม้สัก ควรเป็นไม้ที่มี
เ รื อ น ย อ ด ห รื อ ท ร ง พุ่ ม ก ว้ า ง

71

เรือนยอดมขี นาดใหญ่ ลกึ หาก ข้อควรระวงั
เปน็ ไม้ไมผ่ ลดั ใบจะยง่ิ ดี เปน็ ชนดิ
ไม้ที่สามารถเจริญเติบโตได้ ใน 1. รูปแบบการปลูกผสมผสานต้อง
พืน้ ทภ่ี าคเหนอื และทส่ี �ำ คญั ตอ้ ง สัมพันธ์กับทิศทางของลมที่พัด
ไม่ใช่ชนิดไม้ท่เี ปน็ พชื อาหารของ ประจำ�ในพน้ื ที่
ผเี สอ้ื หนอนเจาะตน้ สกั โดยชนดิ
ไม้ที่นา่ สนใจท่ีจะน�ำ มาปลูก เชน่ 2. ชนิดไม้ท่ีเลือกมาปลูกต้องไม่ใช่
ไผช่ นดิ ตา่ งๆ แดง ยมหนิ ยมหอม พืชอาหารของผีเสื้อหนอนเจาะ
ประดู่ปา่ มะค่าโมง ต้นสกั
2. ปลูกผสมในลักษณะของแถว
เวน้ แถว หรอื ปลกู เป็นแถบขวาง 3. ต้นไม้ท่ีเลือกมาปลูกต้องไม่มี
กับทิศทางของลมประจำ�ถ่ิน ผลกระทบกับการเติบโตและ
นอกจากน้ีควรปลูกไม้ผสมอ่ืน พั ฒ น า ข อ ง ไ ม้ สั ก ซึ่ ง เ ป็ น ไ ม้
บริเวณรอบขอบแปลงด้วย เพอ่ื ชนิดหลกั
ลดโอกาสการปลิวของตัวหนอน
หรือการบินเข้ามาของผีเส้ือตัว ผลท่ีคาดว่าจะได้รบั
เต็มวยั จากพ้ืนที่อ่นื ๆ
3. ต้นไม้ท่ีปลูกผสมผสานกับไม้สัก การปลูกไม้ผสมผสานจะช่วยลด
ไ ม่ จำ � เ ป็ น ต้ อ ง มี ก า ร ลิ ด กิ่ ง การแพรก่ ระจายของผเี สอ้ื หนอนเจาะ
(pruning) สำ�หรับไม้ไผ่ที่ปลูก ตน้ สักได้ สัดสว่ นรเู จาะท�ำ ลายใหม่
ไมค่ วรมกี ารสางกอมากจนเกนิ ไป นา่ จะค่อยๆ ลดลง อย่างไรก็ดี
เพราะจะมีผลต่อความโปร่ง การดำ�เนินการปลูกพืชผสมผสาน
และโอกาสท่ีหนอนจะปลิวลอด ต้องใช้ระยะเวลาที่จะทำ�ให้ต้นไม้
ผ่านไปยังต้นสักต้นอ่นื ๆ ได้ง่าย ทีป่ ลกู มีรูปทรง กง่ิ ก้านสาขา หรือ
4. ปลูกไม้ชนิดอื่นๆ ร่วมกับไม้สัก กอ ที่สามารถช่วยเปน็ แนวป้องกัน
ตง้ั แตเ่ รม่ิ แรกของการปลกู ควบคู่ การแพรก่ ระจายของหนอนได้ ดงั นน้ั
กนั ไป จึงควรใช้วิธีการควบคุมกำ�จัดด้วย
วธิ ีอน่ื ๆ ควบคู่ไปด้วย

72 ค่มู อื การจดั การผเี สอ้ื หนอนเจาะตน้ สกั

73

74 คู่มอื การจดั การผีเส้อื หนอนเจาะตน้ สกั

2.8

การกำ�หนด
พนื้ ท่ปี ลูก

เป็นที่ทราบกันว่า การระบาดของ

ผีเส้ือหนอนเจาะต้นสักจะพบ
มากในบริเวณพื้นท่ีสวนป่าสักใน
ภาคเหนือของประเทศ ทั้งสวนป่า
ของ อ.อ.ป. และสวนป่าของเอกชน
หากมีการปลูกไม้สักย่อมมีความ
เส่ียงอย่างมากต่อการแพร่ระบาด
ทำ�ลายของผีเสื้อหนอนเจาะต้นสัก
เน่ืองจากสภาพปัจจัยส่ิงแวดล้อมท่ี
เหมาะสมต่อการระบาดของแมลง
ชนดิ น้ี

75

มาตรการในการควบคุมกำ�จัด ทั้งในสวนป่าของรัฐบาลและ
แมลงศัตรูป่าไม้ท่ีสำ�คัญประการ สวนปา่ เอกชน เพอ่ื พจิ ารณาระดบั
หน่งึ คือ การหลีกเล่ียง (avoidance) ความรุนแรงของการระบาดใน
ไม่ให้มีการระบาดโดยการเปล่ียน แต่ละพน้ื ที่
ชนิดพันธุ์ไม้ปลูก ซึ่งมีความหมาย 2. สำ�รวจพื้นที่ท่ีเหมาะสมสำ�หรับ
รวมถึงการกำ�หนดเขตการปลูกไม้ การปลกู ไมส้ กั โดยพจิ ารณาปจั จยั
สักและไม้ชนิดอ่ืนๆ ด้วย แม้จะเป็น ด้านดิน สภาพอากาศ ความสูง
พื้นท่ีที่เหมาะสมต่อการเติบโตของ ของพ้นื ที่
ไมส้ กั แตก่ เ็ ปน็ จดุ ทม่ี กี ารระบาดมาก 3. กำ�หนดเขตส่งเสริมการปลูก
การเปล่ียนไปปลูกไม้ชนิดอื่นที่มี ไม้สักและเขตส่งเสริมไม้ชนิด
ค่าทางเศรษฐกิจใกล้เคียงกับไม้สัก อ่ืนทดแทนไม้สักในบริเวณท่ีมี
เช่น แดง มะค่าโมง หรือพะยูง ปัญหา
ก็สามารถลดความสูญเสียของ 4. คัดเลือกชนิดไม้ที่สามารถเจริญ
ไมส้ กั จากการท�ำ ลายของแมลงได้ ซง่ึ เติบโตในบริเวณท่ีไม้สักเจริญ
ชนิดไม้ที่เลือกปลูกควรเป็นชนิด
ทมี่ แี มลงศตั รทู �ำ ลายนอ้ ยและเตบิ โต
ในพื้นท่ีเดียวกับที่ปลูกไม้สักได้
ส่วนการปลูกไม้สักควรจะต้องมี
การกำ�หนดเขตการปลูกให้ชัดเจน
โดยมีประเด็นเรื่องการระบาดของ
ผีเสื้อหนอนเจาะต้นสักเป็นปัจจัย
สำ�คัญในการกำ�หนดเขตการปลูก
ไมส้ กั ในอนาคต

วธิ กี ารดำ�เนนิ งาน

1. ส�ำ รวจการระบาดของผเี สอ้ื หนอน
เจาะต้นสักท่ัวพื้นที่ภาคเหนือ

76 คมู่ ือการจัดการผเี สื้อหนอนเจาะต้นสัก

เตบิ โตได้ เชน่ แดง มะค่าโมง ผลท่ีคาดว่าจะได้รบั
เ พ่ื อ นำ � ไ ป ป ลู ก ใ น บ ริ เ ว ณ ท่ี ไ ม้
สักเจริญเติบโตได้แต่มีปัญหา กำ�หนดเขตการปลูกไม้สักที่จะ
แมลงเจาะทำ�ลาย ได้ไม้คุณภาพดีที่ปราศจากการ
5. ประชาสัมพันธ์ ให้เกษตรกร เจาะทำ�ลายของผีเสื้อหนอนเจาะ
ผู้สนใจปลูกสวนป่าได้รับทราบ ต้นสกั มสี วนไม้ชนดิ อน่ื ๆ ทมี่ มี ูลคา่
ข้ อ มู ล แ น ว เ ข ต ก า ร ส่ ง เ ส ริ ม ทางเศรษฐกิจเพิ่มข้ึนในบริเวณท่ีมี
การปลกู ปัญหาการปลูกไม้สักจากการเจาะ
ท�ำ ลายของผเี ส้ือหนอนเจาะต้นสัก

77

78 คู่มอื การจดั การผีเส้อื หนอนเจาะตน้ สกั

2.9

การตดั
อนามยั

มาตรการป้องกันการระบาด
ของโรคและแมลงศัตรูพืช
ที่สำ�คัญอย่างหนึ่งคือ การทำ�ลาย
ต้นไม้ที่เป็นแหล่งเพาะพันธ์ุเชื้อโรค
หรือแมลงศัตรูพืชออกไปเพ่ือตัด
วงจรชีวิต กำ�จัดบริเวณที่เป็นจุด
เพาะพนั ธห์ุ ลบซอ่ นตวั ของไข่ ตวั ออ่ น
หรือตัวเต็มวัยของแมลงออกไป
การตัดไม้กู้ภัย (salvage cutting)

79

การตัดอนามัย (sanitation cutting) จะตอ้ งพจิ ารณาคดั เลอื กไวส้ �ำ หรบั
รวมท้ังการทำ�ความสะอาดแปลง การตัดออก
(cleaning) สามารถชว่ ยลดการระบาด 2. การสำ�รวจควรดำ�เนินการในช่วง
ของแมลงศัตรูได้โดยเฉพาะแมลง ปลายฤดฝู น–ตน้ ฤดหู นาวเพราะ
ท่ีต้องการแหล่งอาศัยหลบภัยตาม จะเห็นร่องรอยการเจาะทำ�ลาย
พ้นื ปา่ ทม่ี วี ชั พชื เศษกองไม้ ทอ่ นไมล้ ม้ ใหมท่ ี่ชัดเจน จะท�ำ ให้การส�ำ รวจ
หรือต้นไม้ท่ีอ่อนแอสุขภาพไม่ดี มีความถกู ต้องแมน่ ย�ำ มากข้ึน
การท�ำ ความสะอาดแปลงสามารถใช้ 3. ตัดต้นไม้ท่ีมีการเจาะทำ�ลายสูง
ควบคมุ ก�ำ จดั หนอนกนิ ใบสกั (Hyblaea โดยเฉพาะต้นที่มีรูเจาะทำ�ลาย
puera Cramer) เพราะหนอนชนดิ นี้ ปัจจบุ ัน เพราะหากเก็บไวจ้ ะเป็น
ส่วนใหญ่จะเข้าดักแด้บนผิวดินท่ีมี แหล่งเพาะพันธ์ขุ องผเี สอ้ื หนอน
ใบสกั หลน่ ทับถม การกวาดเศษซาก เจาะต้นสกั ต่อไปได้
พืชในช่วงที่มีดักแด้แล้วสุมเผา
เป็นวิธีการที่ดี ดว้ งงวงเจาะหน่อไผ่
(Cyrtotrachelus sp.) เป็นแมลง
อีกชนิดหนึ่งท่ีสามารถกำ�จัดด้วย
วิธนี ้ีได้ เพราะตัวหนอนจากยอดไผ่
จะตกลงบนพื้นดินเพื่อเข้าดักแด้
ดังน้ันการนำ�เศษซากพืชในบริเวณ
โคนต้นไปทำ�ลายสามารถลดการ
ระบาดของแมลงชนิดน้ีได้

วธิ ีการทำ�งาน

1. สำ�รวจการระบาดของผีเสื้อ
หนอนเจาะต้นสักในพื้นที่ นับ
จ�ำ นวนรูเจาะทำ�ลายตอ่ ตน้ และ
พิ จ า ร ณ า ดู จำ � น ว น รู ใ ห ม่ ใ น
แต่ละต้น หากมีจำ�นวนรูมาก

80 คู่มือการจัดการผเี สื้อหนอนเจาะตน้ สกั

4. เมอ่ื ตดั ไมอ้ อกไปแลว้ สว่ นปลายกง่ิ ผลทคี่ าดวา่ จะไดร้ ับ
ตา่ งๆ ที่หลงเหลือในพื้นที่ควร
เผาทำ�ลายหรือเคล่ือนย้ายออก หากตัดต้นไม้ที่มีรูเจาะทำ�ลาย
นอกพน้ื ท่ี ใหม่ๆ ออกไป จะช่วยลดจำ�นวน
ประชากรระยะตัวเต็มวัยของผีเสื้อ
ข้อควรระวงั หนอนเจาะต้นสักลง เป็นการลด
โ อ ก า ส ก า ร แ พ ร่ พั น ธุ์ ข อ ง ผี เ สื้ อ
ผู้สำ�รวจจะต้องมีประสบการณ์ หนอนเจาะต้นสักได้
ในการตรวจหารูผีเส้ือหนอนเจาะ
ตน้ สัก

81

82 คู่มอื การจดั การผีเส้อื หนอนเจาะตน้ สกั

3

ผแนีเสวแื้อบทหบานผงอกสนามเรจผจาสะัดตากนน้ าสรกั
83

84 คู่มอื การจดั การผีเส้อื หนอนเจาะตน้ สกั

ารป้องกันกำ�จัดผีเส้ือหนอน ที่ปราณีตมากๆ เช่น การฉีดพ่น

กเจาะต้นสักไม่มีวิธีการท่ี ชวี ภัณฑก์ ำ�จดั แมลง การใชส้ ารเคมี
เบด็ เสรจ็ ภายในขน้ั ตอนเดยี ว ตอ้ งอาศยั หรือการใชว้ ธิ ีกล เช่น การปดิ ปาก
หลายๆ วธิ มี าประยกุ ต์ใชร้ ว่ มกนั เพอ่ื รูเจาะทำ�ลายด้วยไม้ไผ่หรือตาข่าย
ใหเ้ กดิ ผลในการปอ้ งกนั ก�ำ จดั ไดด้ ที ส่ี ดุ อาจทำ�ได้ยาก เนื่องจากต้นไม้มี
ทั้งน้ีระยะเวลาในการดำ�เนินการ ขนาดใหญ่ สังเกตรูทำ�ลายได้ยาก
เป็นส่ิงจำ�เป็นที่ต้องคำ�นึงอย่างมาก โดยเฉพาะในบริเวณปลายยอด ใน
เน่ืองจากหากใช้วิธีการใดวิธีการ ขณะที่การควบคุมกำ�จัดบางวิธีนั้น
หน่ึงในช่วงเวลาที่ไม่ถูกต้องแล้ว เหมาะกับต้นสักท่ีมีขนาดใหญ่แล้ว
วิธกี ารนน้ั กอ็ าจจะลม้ เหลวโดยสน้ิ เชงิ เช่น การตดั ตน้ สักทถ่ี กู เจาะทำ�ลาย
หรอื ไมม่ ปี ระสทิ ธภิ าพเทา่ ทค่ี วรเพราะ อยา่ งหนกั ออกไปจากพน้ื ท่ี ในขณะ
ลักษณะการอาศัย การปรากฏของ ท่ีบางวิธีเหมาะสมกับต้นไม้ท่ีไม่เล็ก
แมลง รวมทง้ั ความแขง็ แรงของแมลง หรือใหญ่เกนิ ไป เชน่ การประยกุ ต์
ในแตล่ ะชว่ งเวลา มคี วามแตกตา่ งกนั ใช้ไฟ
ออกไป ซง่ึ วธิ กี ารในการควบคมุ แมลง
ในแตล่ ะชว่ งเวลากจ็ ะมคี วามแตกตา่ ง การวางแผนปลูกสวนป่าต้ังแต่
กนั ดว้ ย กระบวนการคัดเลือกพื้นที่ เลือก
ชนิดไม้ รปู แบบและวธิ ีการปลกู ใน
นอกจากนี้อายุของไม้สัก (ซึ่ง บริบทของการพิจารณาเขตการแพร่
สัมพันธ์กับความสูงของต้นไม้) ระบาดของผีเสื้อหนอนเจาะต้นสัก
มีความสำ�คัญอย่างยิ่งต่อการ ชนิดไม้ที่ควรปลูกแทนไม้สัก ชนิด
พิจารณาเลือกใช้วิธีการควบคุมที่มี ไม้และรูปแบบการปลูกผสมที่
ความสะดวกและสามารถปฏิบัติได้ เหมาะสม สิ่งต่างๆ เหล่านี้เป็นสิ่ง
อยา่ งมีประสิทธิภาพ ตน้ สกั ทม่ี ีอายุ สำ�คัญท่ีต้องพิจารณาให้รอบคอบ
มาก มคี วามสงู มาก การเลอื กใชว้ ธิ กี าร กอ่ นการปลูกตน้ ไม้ดว้ ยเช่นกนั

85

การพจิ ารณาควบคมุ ผเี สือ้ หนอนเจาะตน้ สกั :
ชว่ งระยะเวลาการดำ�เนินการและอายขุ องไมส้ ัก

จากที่ได้กล่าวไปแล้วข้างต้น แนวทางในการป้องกันกำ�จัดผีเสื้อหนอน
เจาะตน้ สกั ตอ้ งพจิ ารณาทง้ั ในดา้ นของชว่ งเวลา (จ�ำ แนกตามระยะการเจรญิ
เตบิ โตของตวั หนอน) และขนาดของไม้สัก (อาย)ุ ดงั น้ี
1. ระยะตัวหนอนขนาดเลก็ (ประมาณเดือนมนี าคม–เมษายน)
ในระยะนต้ี วั หนอนยงั มขี นาดเลก็
จะเจาะและหากนิ บรเิ วณเปลอื กนอก
หรอื อยตู่ ามรอ่ งตน้ื ๆ ดงั นน้ั การปอ้ งกนั
ก�ำ จดั ในระยะนส้ี ามารถใชแ้ บคทเี รยี บที ี
(B. thuringiensis) และใชไ้ สเ้ ดอื นฝอย
ศตั รูแมลง(S.carpocapsae)ฉดี พน่
ตามลำ�ต้นสามารถกำ�จัดตวั หนอนได้
ในระดบั หนง่ึ ทง้ั น้ี การใชไ้ สเ้ ดอื นฝอย
ศตั รแู มลงควรตอ้ งพจิ ารณาความชน้ื
ในพน้ื ทด่ี ว้ ย เนอ่ื งจากไสเ้ ดอื นฝอย
ศัตรแู มลงจะท�ำ งานไดด้ หี ากมคี วามชน้ื
ทเ่ี หมาะสม นอกจากนอ้ี ายหุ รอื ขนาด
ของต้นสักเป็นปัจจัยสำ�คัญในการ
ประยุกต์ใช้การควบคุมทางชีวภาพ
ด้วย โดยการฉีดพ่นแบคทีเรียบีที
หรือไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงกับ
ต้นสักที่มีขนาดเล็ก อายุประมาณ
1-5 ปี จะมปี ระสิทธิภาพดกี ว่าตน้ สกั
ขนาดใหญ่

86 คูม่ อื การจดั การผีเสือ้ หนอนเจาะตน้ สกั

2. ระยะตวั หนอนมีขนาดใหญ่ซง่ึ เจาะเข้าไปในลำ�ตน้ เปน็ รูแล้ว
(ตั้งแต่เดือนพฤษภาคม–พฤศจกิ ายน)
ในระยะน้ีตัวหนอนมีขนาดใหญ่ อ่ืนทจ่ี ะน�ำ มาใช้ในการควบคมุ ตวั หนอน
ขึ้นและเจาะทำ�ลายเนื้อไม้เข้าไป ในระยะนี้ ได้แก่ การฉีดพ่นด้วย
เป็นรูทางเดิน ทำ�ให้ไม้เกิดตำ�หนิ ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงที่ต้นเพื่อเข้า
การใช้สารเคมีฉีดพ่นเข้าไปในรูท่ี ทำ�ลายตัวหนอน แต่วธิ นี ม้ี ขี ้อจ�ำ กดั
ตัวหนอนอาศัยอยู่สามารถทำ�ให้ คือ ต้องพ่นในช่วงเวลาที่เปลือก
ตวั หนอนตายได้ ดังที่ไดอ้ ธบิ ายไป ต้นไม้มีความชุ่มชื้นมากจึงจะทำ�ให้
กอ่ นหนา้ นแ้ี ลว้ รวมถงึ การใชเ้ ชลลไ์ ดรท์ ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงทำ�งานได้ดี
ชนิดท่ีมีก้านฉีดท่ีสามารถแทงผ่าน และมีชีวติ อยู่ได้ยาวนาน ท้งั การใช้
รูเจาะของหนอนไปได้ ซง่ึ เชลล์ไดรท์ สารเคมีฉีดพ่นเข้ารูและการใช้
1 กระปอ๋ ง (450 มิลิลลิตร) สามารถ ไส้เดือนฝอยศัตรูแมลงนี้เหมาะกับ
ฉดี พน่ ท�ำ ลายหนอนผเี สอ้ื เจาะตน้ สกั ตน้ สกั ทย่ี งั มขี นาดเลก็ (อายุ 1–5 ป)ี
ได้ประมาณ 1,200 รู สำ�หรับวธิ ีการ

87

3. ระยะตวั หนอนเข้าดกั แดจ้ นถงึ ก่อนออกเปน็ ตวั ผเี สือ้
(เดือนธันวาคม–กมุ ภาพันธ)์

ระยะนต้ี วั หนอนเขา้ ดกั แดเ้ ตรยี ม จากรแู ละตายอยใู่ นรนู นั้ หรอื การใช้
พ ร้ อ ม ท่ี จ ะ อ อ ก เ ป็ น ตั ว ผี เ สื้ อ ใ น ตาข่ายมุง้ ลวดขนาดประมาณ 5 X 5
เดอื นกมุ ภาพนั ธ์ การปอ้ งกันก�ำ จดั เซนตเิ มตร ปดิ ปากรู เมอ่ื ผเี สอ้ื ออกมา
ในระยะนี้จะเปน็ การช่วยลดปริมาณ จะไมส่ ามารถทะลผุ า่ นตาขา่ ยออกมา
ตัวเต็มวัยในปีต่อไปได้อย่างมาก ได้อย่างไรก็ตาม วิธีการดังกล่าว
วธิ ีการปฏิบตั ิในช่วงน้ี ได้แก่ การใช้ เหมาะกบั ตน้ สกั ทย่ี งั ไมส่ งู มาก (อายุ
ไม้ไผต่ อกอดั ทร่ี เู พอ่ื ไมใ่ หผ้ เี สอ้ื ออกมา 1–10 ป)ี

88 คมู่ ือการจดั การผเี ส้อื หนอนเจาะต้นสัก

4. ระยะตัวเต็มวยั ทอ่ี อกจากรูเจาะแล้ว
(เดือนกมุ ภาพันธ์–เมษายน)

การป้องกันกำ�จัดผีเส้ือระยะ เจาะขน้ึ ไปประมาณ 30 เซนตเิ มตร
ตัวเต็มวัย เป็นการช่วยลดปริมาณ โดยจะเกาะอยนู่ ง่ิ ๆ ชว่ งเวลาทเ่ี หมาะ
ตัวหนอนในปีต่อไปได้อย่างมาก ทจ่ี ะเดนิ จบั ผเี สอ้ื คอื ตอนบา่ ยเนอ่ื งจาก
เชน่ กนั วธิ กี ารปฏบิ ตั ทิ ่ีไดผ้ ลดี ไดแ้ ก่ ผเี สอ้ื จะออกจากรใู นชว่ งเวลาดังกล่าว
การเดินจับตัวผีเส้ือโดยใช้ไม้ไผ่เขี่ย ซ่ึงสังเกตได้จากคราบดักแด้ท่ตี ิดอยู่
จะทำ�ให้ผีเสื้อท้ิงตัวลงพื้นดินและ ทป่ี ากรู และเมื่อมองขึ้นไปจะพบ
สามารถจับได้โดยงา่ ย ซึ่งปกติเม่ือ ตวั เตม็ วยั เกาะอยเู่ หนอื รนู น้ั นอกจาก
ผีเส้ือออกจากรูจะเกาะอยู่เหนือรู วธิ กี ารเดนิ จบั ผีเส้ือออกแลว้ การใช้

89

กั บ ดั ก แ ส ง ไ ฟ สี ม่ ว ง ติ ด เ พื่ อ ล่ อ
ตวั เตม็ วยั มาเพอ่ื ท�ำ ลายกไ็ ดผ้ ลเชน่ กนั
วิธีการทั้งสองควรทำ�ควบคู่กันไป
โดยสวนป่าสักสามารถใช้การจับตัว
เต็มวัยไปทำ�ลายได้ ในทุกชั้นอายุ
ของไมส้ ัก
นอกจากนี้ การใช้วิธีการเผา
หลังจากผีเสื้อวางไข่แล้วจะช่วย
ทำ�ลายไข่และตัวหนอนขนาดเล็ก
ท่อี าศัยอยู่ภายนอกต้นสักได้ ทั้งนี้
ระยะเวลาการเผาจะต้องพิจารณา
ช่วงที่ตัวเต็มวัยออกมาจากต้นสัก
เปน็ สว่ นใหญแ่ ลว้ อายตุ น้ สกั ทเ่ี หมาะ
กับการประยุกต์ใช้ไฟในการควบคุม
ผีเสื้อหนอนเจาะต้นสักประมาณ
5–15 ปี แต่หากไม้สักอายุมาก
มลี �ำ ตน้ สงู และการเจาะท�ำ ลายอยู่
บริเวณที่สูงขึ้นไป ความร้อนจะไม่
สามารถทำ�ลายไข่และสำ�หรับต้นสัก
ที่อายุยังน้อย หากจะพิจารณาใช้
ไฟในการควบคุมผีเส้ือหนอนเจาะ
ต้นสักจะต้องประเมินความสูงของ
เปลวไฟไม่ให้สูงกว่าปลายยอดของ
ต้นสักเพราะความร้อนอาจมีผลต่อ
การเตบิ โตและพัฒนาของต้นสักได้

90 ค่มู ือการจัดการผีเส้อื หนอนเจาะต้นสัก

การพิจารณาป้องกันการระบาดของผีเส้ือหนอน
เจาะตน้ สกั : กระบวนการจัดการสวนป่าไม้สัก

การวางแผนปลูกและจัดการ คัดเลือกไม้ ไว้ต้ังแต่ช่วงปลาย
สวนป่าไม้สักเพื่อลดการระบาด ฤดฝู น–ตน้ ฤดแู ลง้ เพราะจะสังเกต
ทำ�ลายของผีเสื้อหนอนเจาะต้นสัก รอยการท�ำ ลายใหมไ่ ดช้ ดั เจน
ดังที่ได้กล่าวไปแลว้ ไดแ้ ก่ การปลูก สำ�หรับการส่งเสริมสภาพปัจจยั
ไม้ชนิดอื่นเป็นแนวกันชน (buffer ส่งิ แวดล้อมท่เี หมาะสมกับศัตรูตาม
zone) เพอ่ื ลดการแพรร่ ะบาด รวมทง้ั ธรรมชาติ (natural enemies) เชน่
การปลูกพืชผสมผสาน (mixed การปล่อยให้สวนป่าสักมีวัชพืชหรือ
plantation) และการกำ�หนดเขต ไม้พื้นล่างอยู่ในปริมาณที่เหมาะสม
การปลกู ไมส้ กั (zoning) จ�ำ เปน็ ตอ้ ง เป็นการช่วยสร้างสภาพแวดล้อม
พิ จ า ร ณ า ดำ � เ นิ น ก า ร ตั้ ง แ ต่ เ ร่ิ ม ท่ีดีต่อการอยู่อาศัยของแมลงศัตรู
กระบวนการวางแผนก่อนการปลูก ธรรมชาติ (มด ตก๊ั แตนต�ำ ขา้ ว แมงมมุ
สวนปา่ ในพื้นท่ีอย่างรัดกมุ เพอ่ื เปน็ นก ฯลฯ) ในสวนป่าสัก ดงั นนั้ การ
การป้องกันไม่ให้มีการแพร่ระบาด ก�ำ จดั วชั พชื ประจ�ำ ปี จงึ ควรด�ำ เนนิ การ
ของผีเส้ือหนอนเจาะต้นสักเข้ามา ในพื้นที่ช่วงเวลาที่เหมาะสม และ
ในพ้ืนท่ีสวนป่าหรือหลีกเล่ียงความ เท่าท่ีจำ�เปน็ เท่านน้ั เช่น กำ�จัดวัชพชื
เสียหายโดยการปลูกไม้ชนิดอ่นื แทน เฉพาะตามแนว หรอื แถวปลกู ตน้ สกั
(รายละเอยี ดปรากฏในสว่ นท่ี 2) โดยปล่อยให้พ้ืนที่ระหว่างแถวมี
ส�ำ หรบั การตดั ไมท้ ถ่ี กู เจาะท�ำ ลาย วัชพชื หรอื ไมพ้ น้ื ลา่ งหลงเหลอื อยบู่ า้ ง
จากผีเสื้อหนอนเจาะต้นสักอย่าง พืชเหล่าน้จี ะได้เป็นแหล่งอาศัยของ
หนักออกไป (sanitation cutting) แ ม ล ง ศั ต รู ธ ร ร ม ช า ติ แ ล ะ ช่ ว ย
ควรพิจารณาดำ�เนินการเลือกตัดไม้ เป็นแนวป้องกันการแพร่ระบาด
เหล่านี้ออกในช่วงฤดูกาลทำ�ไม้ ของผีเส้ือหนอนเจาะต้นสักได้อีก
ตามปกติ เพื่อก�ำ จดั แหลง่ เพาะพนั ธุ์ ทางหนึ่ง
แมลงศัตรูสักออกไป โดยทำ�การ

91

ÇÔ¸¡‚ ÒäǺ¤ÁØ ¡Ó¨´Ñ ¼ÕàÊ×éÍ˹͹à¨Òе¹Œ Ê¡Ñ

ÃÐÂÐàÇÅÒ ¡ÒÃ㪌 ¡ÒÃ㪌 ¡ÒÃ㪌 ¡ÒÃ㪌
ÊÒÃà¤ÁÕ ÊÒêÕÇÀ³Ñ ±Õì ไ¿ ¡ºÑ ´Ñ¡áʧä¿

อายสุ ัก 1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10

Á.¤.

¡.¾.

Á.Õ ¤.

àÁ.Â.

¾.¤.

Á.Ô Â.
¡.¤.

Ê.¤.

¡.Â.

µ.¤.

¾.Â.

¸.¤.

92 คมู่ ือการจดั การผเี สอื้ หนอนเจาะต้นสกั

¡ÒÃãªŒÈµÑ ÃÙ ¡ÒÃ㪌 ¡ÒÃ㪌¾ª× ¡ÒáÓ˹´ ¡ÒõѴ
¸ÃÃÁªÒµÔ à§Ô¹ ¼ÊÁ¼ÊÒ¹ ࢵ¾×¹é ·Õè»ÅÙ¡ ͹ÒÁÑÂ

1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10 1-5 6-10 >10

93

94 คู่มอื การจดั การผีเส้อื หนอนเจาะตน้ สกั

บรรณานกุ รม

95

กล่มุ แมลงศัตรปู า่ ไม้ . 2538. รายงานประจำ�ปี 2538. สว่ นวิจัยและพัฒนาสง่ิ แวดล้อมป่าไม้, สำ�นกั
วิชาการปา่ ไม้, กรมปา่ ไม.้ 80 หน้า.

กลุ่มแมลงศตั รูป่าไม.้ 2539. รายงานประจำ�ปี 2539. ส่วนวิจัยและพฒั นาส่ิงแวดลอ้ มป่าไม้, ส�ำ นัก
วิชาการปา่ ไม,้ กรมปา่ ไม.้ 70 หนา้ .

กอบศักด์ิ วนั ธงไชย. 2544. ผเี สอื้ หนอนเจาะตน้ สัก (Teak beehole borer). เอกสารเผยแพร่
กลุม่ งานแมลงและจุลชีววิทยาปา่ ไม,้ สำ�นกั วจิ ัยและพัฒนาการปา่ ไม,้ กรมป่าไม.้ URL:http://
www.dnp.go.th/FOREMIC/NForemic/research/Paper/teak/หนอนเจาะตน้ สกั .htm

ฉวีวรรณ หุตะเจรญิ . 2533. แมลงป่าไม้ของไทย. แสงเทียนการพมิ พ์, กรุงเทพฯ. 171 หนา้ .
ฉวีวรรณ หตุ ะเจริญ และสุภโชติ อ๊ึงวจิ ารณป์ ัญญา. 2539. แมลงศตั รตู ้นสกั . สว่ นปลกู ปา่ ภาคเอกชน

สำ�นกั ส่งเสริมการปลกู ปา่ , กรมปา่ ไม้, กรุงเทพฯ. 16 หน้า 35.
ฉววี รรณ หุตะเจรญิ , สมั ฤทธ์ิ ยินเจริญ, สภุ โชติ อง๊ึ วิจารณป์ ญั ญา และวิฑูรย์ เหลอื งวิรยิ ะแสง. 2539.

การควบคมุ หนอนผเี สอ้ื เจาะตน้ สกั โดยไมใ่ ชส้ ารเคม.ี รายงานความกา้ วหนา้ การประชมุ วชิ าการ
ประจ�ำ ปี 2539 ของศูนย์วิจยั และควบคุมศัตรพู ืชโดยชวี นิ ทรีย์แห่งชาต.ิ 27–28 มิถุนายน
2539. มหาวิทยาลัยขอนแกน่ .
ถนอม เปรมรศั มี, เต็ม สมติ นิ นั ท,์ ทวศี ักดิ์ ศรบี รุ ี และดำ�รง ใจกลม. 2509. ผลการศกึ ษาด้านชวี วทิ ยา
นเิ วศวิทยาและการควบคมุ มอดปา่ เจาะไม้สกั ภาคเหนือของประเทศไทย. กรุงเทพฯ. 24 หนา้ .

96 ค่มู ือการจัดการผีเสื้อหนอนเจาะต้นสัก

ลดาวลั ย์ พวงจติ ร และบุญวงศ์ ไทยอุตสา่ ห์. เอกสารการสอนหลักสูตรไมส้ ัก: การผลติ เมล็ดและ
กลา้ ไมส้ กั . โรงพมิ พส์ �ำ นกั สง่ เสรมิ และฝกึ อบรม มหาวทิ ยาลยั เกษตรศาสตร,์ กรงุ เทพมหานคร.
96 หน้า.

สว่ นปลกู ป่าภาคเอกชน. 2556. สกั Tectona grandis L.f. กรมปา่ ไม,้ กรุงเทพมหานคร. 24 หนา้ .
สภุ โชติ องึ๊ วจิ ารณป์ ญั ญา. 2534. พฤตกิ รรมของมอดป่าเจาะไมส้ กั ทีส่ วนผลิตเมลด็ พันธ์ุไม้ป่าแม่กา

จังหวดั พะเยา. วทิ ยานพิ นธป์ ริญญาโท, มหาวทิ ยาลัยเกษตรศาสตร,์ กรงุ เทพฯ. 69 หน้า.
สภุ โชติ อง๊ึ วจิ ารณป์ ญั ญา. 2541. แมลงศตั รตู ้นสัก. ส่วนปลกู ปา่ ภาคเอกชน สำ�นกั สง่ เสรมิ การปลกู

ป่า, กรมปา่ ไม.้ 16 หน้า.
สุภโชติ อ๊ึงวจิ ารณป์ ัญญา และนงนุช ช่างส.ี 2556. แมลงศตั รูต้นสัก. เอกสารเผยแพร่ กลมุ่ งาน

แมลงและจุลชวี วิทยาป่าไม,้ ส�ำ นกั วิจยั และพฒั นาการปา่ ไม,้ กรมป่าไม้. URL:http://forprod.
forest.go.th/forprod/KM/PDF/TBB.pdf
สภุ โชติ อ๊ึงวิจารณ์ปญั ญา. 2556 รายงานฉบับสมบรู ณเ์ ร่อื ง การศกึ ษาชว่ งเวลาการออกเป็นตัวเต็ม
วยั ของหนอนผเี สื้อเจาะตน้ สักทีส่ วนปา่ สักแม่ลี้ อำ�เภอลี้ จังหวัดลำ�พูน. ส�ำ นกั งานพฒั นา
วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยแี ห่งชาติ. 13 หนา้ .
อศั เลข รตั นวรรณ,ี เบญจคณุ แสงทองพราว, อธริ าช หนูสีด�ำ . 2559. รายงานฉบบั สมบูรณ์ เร่ือง
ความหลากหลายทางพนั ธกุ รรมของประชากรผเี สอ้ื หนอนเจาะตน้ สกั ในเขตพน้ื ทส่ี วนปา่ ภาคเหนอื
องคก์ ารอตุ สาหกรรมปา่ ไม้ ประเทศไทย. ส�ำ นกั งานพฒั นาวทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยแี หง่ ชาต.ิ
102 หนา้ .

97

อธริ าช หนูสีด�ำ , ประกาย เทพหาร, วัฒนา ศักด์ิชวู งษ์. 2559. รายงานฉบับสมบูรณ์ เร่อื ง
แนวทางการควบคมุ หนอนผเี สอ้ื เจาะตน้ สกั ในเขตพน้ื ทส่ี วนปา่ แมล่ ้ี องคก์ ารอตุ สาหกรรมปา่ ไม้
ต�ำ บลแมต่ นื อ�ำ เภอล้ี จงั หวัดล�ำ พนู . ส�ำ นักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยแี หง่ ชาติ.
90 หนา้ .

วยี ะวฒั น์ ใจตรง. รายงานฉบับสมบูรณ์ เรื่อง การใช้กับดกั แสงไฟเพ่ือลดปรมิ าณหนอนผเี สอ้ื เจาะ
ต้นสกั ในสวนป่า. สำ�นักงานพฒั นาวทิ ยาศาสตร์และเทคโนโลยแี หง่ ชาต.ิ 27 หน้า.

เดชา ววิ ฒั น์วิทยา. 2559. รายงานฉบับสมบรู ณ์ เรื่อง ปัจจัยท่มี ผี ลตอ่ การดำ�รงชีวติ ของหนอนผเี ส้อื
เจาะตน้ สักในสวนปา่ สกั เพอื่ การจัดการก�ำ จัดอยา่ งยั่งยนื . สำ�นักงานพฒั นาวทิ ยาศาสตร์และ
เทคโนโลยแี หง่ ชาติ. 34 หน้า.

เดชา วิวัฒนว์ ิทยา. 2559. รายงานฉบบั สมบูรณ์ เรื่อง การป้องกันเนอ้ื ไมส้ ักอยา่ งย่งั ยืนในสวนป่าสกั
อำ�เภอวงั ชน้ิ จังหวดั แพร.่ ส�ำ นักงานพัฒนาวิทยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยแี หง่ ชาติ. 41 หนา้ .

กอบศักดิ์ วันธงไชย. 2559. รายงานฉบบั สมบรู ณ์ เร่ือง การประยกุ ต์ใชก้ ารเผาตามกำ�หนดเพือ่
ควบคุมก�ำ จัดหนอนผีเส้ือเจาะต้นสัก. ส�ำ นักงานพัฒนาวิทยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยแี หง่ ชาติ.
57 หน้า.

98 คู่มือการจดั การผีเสอื้ หนอนเจาะต้นสัก

Beeson, C.F.C. 1921 . The beehole borer of teak : A preliminarynote on the ecology and
economic status of Duomitus ceramica Wlk . in Burma (Lepidoptera: Cossidae) Ind.
For. Rec. 8(3): 1 – 105.

Beeson, C.F.C. 1961. The Ecology and Control of Forest Insects ofIndia and Neighbouring
Countries. Government Printing Office, India. 767 p.

Hutacharen, C. and N. Tubtim. 1995. Forest insects in Thailand. Office of Environmental
Policy and Planning. 392 p.

Pholvicha, P. (1993). Ecology of Teak Beehole Borer (Xyleutes Ceramicus Walker.) in Phayao
province. M.S. Thesis, Kasetsart University, Bangkok.

99

ชอ่ื โครงการ
การศึกษาชว่ งเวลาการออกเป็นตัวเต็มวัยของหนอนผเี สื้อเจาะตน้ สกั

ท่ีสวนปา่ สกั แม่ลี้ อำ�เภอล้ี จังหวดั ลำ�พูน
ผูร้ บั ผิดชอบโครงการ

คณุ ณธีพฒั น์ ฐติ ิภัทรภ์ ูวนนท์ (คณุ สภุ โชติ อึ๊งวจิ ารณป์ ญั ญา)

ชื่อโครงการ
ความหลากหลายทางพันธุกรรมของประชากรผเี ส้ือเจาะต้นสักในเขตพ้ืนที่

สวนปา่ ภาคเหนอื องค์การอตุ สาหกรรมป่าไม้ ประเทศไทย
ผรู้ ับผดิ ชอบโครงการ

ผศ. ดร.อศั เลข รตั นวรรณ,ี ดร.เบญจคณุ แสงทองพราว, ผศ. ดร.อธริ าช หนสู ดี �ำ

ภาควิชากฎี วิทยา คณะเกษตร มหาวทิ ยาลัยเกษตรศาสตร์

ชื่อโครงการ
แนวทางการควบคมุ หนอนผีเส้ือเจาะตน้ สักในเขตพนื้ ทีส่ วนปา่ แม่ลี้
องคก์ ารอุตสาหกรรมป่าไม้ ต�ำ บลแม่ตนื อำ�เภอล้ี จังหวัดลำ�พูน

ผรู้ ับผดิ ชอบโครงการ
ผศ. ดร.อธิราช หนูสดี ำ�1, ดร.ประกาย เทพหาร1, ดร.วัฒนา ศักดชิ์ ูวงศ2์

1. ภาควชิ ากฏี วิทยา คณะเกษตร มหาวิทยาลยั เกษตรศาสตร์
2. กรมอุทยานแห่งชาติสตั ว์ป่าและพันธ์พุ ชื

ช่อื โครงการ
การใชก้ บั ดักแสงไฟเพือ่ ลดปริมาณหนอนผีเสือ้ เจาะต้นสักในสวนป่า

ผ้รู ับผิดชอบโครงการ
ดร.วียะวัฒน์ ใจตรง

องค์การพพิ ธิ ภณั ฑ์วิทยาศาสตร์แหง่ ชาติ

100 คู่มือการจัดการผีเสื้อหนอนเจาะตน้ สกั