ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 3 ประเทศไทยประกอบด้วยชายฝั่งติดกับทะเลอันดามันและอ่าวไทย คิดเป็น ระยะทาง 3,148 กิโลเมตร แบ่งเป็นแนวชายฝั่งทะเลอันดามัน 1,093 กิโลเมตร และ แนวชายฝั่งทะเลอ่าวไทย 2,055 กิโลเมตร เมื่อประมาณ 10,000 ปี ที่ผ่านมา ระดับ น�้ำทะเล มีการเปลี่ยนแปลงอันเกิดจากการกระท�ำของคลื่น ลม น�้ำขึ้นน�้ำลง และ กระแสน�้ำ ท�ำให้เกิดธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลหลายอย่าง แบ่งทางธรณีวิทยาได้เป็น ธรณีสัณฐานชายฝั่งที่เกิดจากการผุพังและการกัดเซาะโดยน�้ำทะเล และธรณีสัณฐาน ชายฝั่งที่เกิดจากการสะสมตัวของตะกอน แหล่งธรณีสัณฐานชายฝั่งส่วนใหญ่เป็น แหล่งท่องเที่ยว น�ำรายได้เข้าประเทศอย่างมหาศาล กรมทรัพยากรธรณี จึงได้จัดท�ำหนังสือ “ธรณีสัณฐานชายฝั่งไทย” ฉบับนี้ เพื่อเผยแพร่ให้กับนักเรียน นักศึกษา และประชาชน ได้ทราบถึงแหล่งธรณีสัณฐาน ชายฝั่งในประเทศ ความเป็นมาหรือการเกิดของแหล่งธรณีสัณฐานชายฝั่งแต่ละชนิด เพื่อให้ทุกคนได้มีส่วนร่วมในการที่จะดูแลรักษา และหวงแหนแหล่งธรณีสัณฐานชายฝั่ง เหล่านี้ ให้เป็นสมบัติของชาติอย่างยั่งยืนต่อไป ค�ำน�ำ

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 1 ธรณีสัณฐาน ชายฝงไทย

2 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย วิสัยทัศน์ เป็นองค์กรที่ประชาชนและรัฐบาลเชื่อมั่นในองค์ความรู้ทางธรณีวิทยาและ การบริหารจัดการทรัพยากรธรณีอย่างมีส่วนร่วมในการน�ำพาประเทศไปสู่ความมั่นคงของ ฐานทรัพยากรธรณีที่มีการอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์อย่างสมดุล และคุณภาพชีวิตที่ดีของ ประชาชน พันธกิจ 1. เสนอความเห็นเพื่อการก�ำหนดพื้นที่และการจัดท�ำนโยบาย แผน มาตรการ ด้านการอนุรักษ์มรดกธรณีและอุทยานธรณี ธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อมและธรณีพิบัติภัยและ การบริหารจัดการทรัพยากรแร่ 2. บูรณาการและสร้างความร่วมมือกับภาคีเครือข่ายทั้งในและต่างประเทศ 3. เสริมสร้างขีดความสามารถของบุคลากร การวิจัยและพัฒนาเครื่องมือ กลไก รวมทั้งการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลในการบริหารจัดการ 4. เสนอให้มี ปรับปรุง หรือแก้ไขกฎหมายในความรับผิดชอบให้สอดคล้องกับ สถานการณ์ ที่ปรึกษา นายสมหมาย เตชวาล อธิบดีกรมทรัพยากรธรณี นายนิวัติ มณีขัติย์ รองอธิบดีกรมทรัพยากรธรณี นายมนตรี เหลืองอิงคะสุต รองอธิบดีกรมทรัพยากรธรณี นายนิมิตร ศรคลัง ผู้อ�ำนวยการกองธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อม คณะผู้จัดท�ำ ส่วนธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อมและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กองธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อม พิมพครั้งที่ 3 สิงหาคม พ.ศ. 2564

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 3 ประเทศไทยประกอบด้วยชายฝั่งติดกับทะเลอันดามันและอ่าวไทย คิดเป็น ระยะทาง 3,148 กิโลเมตร แบ่งเป็นแนวชายฝั่งทะเลอันดามัน 1,093 กิโลเมตร และ แนวชายฝั่งทะเลอ่าวไทย 2,055 กิโลเมตร เมื่อประมาณ 10,000 ปี ที่ผ่านมา ระดับ น�้ำทะเล มีการเปลี่ยนแปลงอันเกิดจากการกระท�ำของคลื่น ลม น�้ำขึ้นน�้ำลง และ กระแสน�้ำ ท�ำให้เกิดธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลหลายอย่าง แบ่งทางธรณีวิทยาได้เป็น ธรณีสัณฐานชายฝั่งที่เกิดจากการผุพังและการกัดเซาะโดยน�้ำทะเล และธรณีสัณฐาน ชายฝั่งที่เกิดจากการสะสมตัวของตะกอน แหล่งธรณีสัณฐานชายฝั่งส่วนใหญ่เป็น แหล่งท่องเที่ยว น�ำรายได้เข้าประเทศอย่างมหาศาล กรมทรัพยากรธรณี จึงได้จัดท�ำหนังสือ “ธรณีสัณฐานชายฝั่งไทย” ฉบับนี้ เพื่อเผยแพร่ให้กับนักเรียน นักศึกษา และประชาชน ได้ทราบถึงแหล่งธรณีสัณฐาน ชายฝั่งในประเทศ ความเป็นมาหรือการเกิดของแหล่งธรณีสัณฐานชายฝั่งแต่ละชนิด เพื่อให้ทุกคนได้มีส่วนร่วมในการที่จะดูแลรักษา และหวงแหนแหล่งธรณีสัณฐานชายฝั่ง เหล่านี้ ให้เป็นสมบัติของชาติอย่างยั่งยืนต่อไป ค�ำน�ำ

4 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย สารบัญค�ำน�ำ สารบัญค�ำน�ำ สารบัญค�ำน�ำ ค�ำน�ำ

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 5 อดีตถึงปัจจุบัน 6 ธรณีสัณฐานชายฝั่งไทย 8 ธรณีสัณฐานชายฝั่ง (Coastal geomorphy) 9 ธรณีสัณฐานชายฝั่งที่เกิดจากการผุพังและการกัดเซาะโดยน�้ำทะเล 10 ชายฝั่งหิน (Rocky Coast) 10 แหลมและอ่าว (Headland and Bay) 12 หน้าผา (Sea Cliff) 15 โพรงหินชายฝั่ง (Sea Cave) 16 ซุ้มหินชายฝั่ง (Sea arch or Natural bridge) 18 เกาะหินโด่ง (Sea Stack) 19 ลานคลื่นเซาะหรือตะพักคลื่นเซาะ (Wave-cut bench) 20 รอยน�้ำเซาะหิน “เว้าทะเล” (Sea Notch) 22 ชะวากทะเล (Estuary) 24 ธรณีสัณฐานชายฝั่งที่เกิดจากการสะสมตัวของตะกอน 26 หาดทราย (Sandy Beach) 26 หาดเลน (Muddy Beach) 28 ที่ราบน�้ำขึ้นถึง (Tidal Flat) 30 ที่ราบในอดีต (Supratidal Flat) 31 ที่ราบน�้ำขึ้นถึงปัจจุบัน (Intertidal flat) 32 ที่ราบใต้ระดับน�้ำลงต�่ำสุด (Subtidal flat) 33 เนินทราย (Sand Dune) 35 สันหาด หรือ ชานหาด (Berm) 36 สันดอนชายฝั่ง (Longshore Bar) 37 สันดอนปากอ่าว (Bay Mouth Bar) 38 สันดอนจงอยทราย (sand spit) 40 สันดอนเชื่อมเกาะ (Tombolo) 42 ลากูน (Lagoon) 44 พรุ (Marsh) 46 สารบัญ

6 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ชายฝั่งทะเลไทยเริ่มเกิดขึ้นเมื่อประมาณ 10,000 ปีที่ผ่านมา หลังจากสิ้นสุดยุค น�้ำแข็ง ระดับน�้ำทะเลที่สูงขึ้น ได้ไหลท่วมเข้ามาในพื้นที่ลุ่มของประเทศ การขึ้นลงของ น�้ำทะเลท�ำให้มีการสะสมตะกอนทับถมกันบนพื้นดินเดิม และน�้ำทะเลมีระดับสูงขึ้นเรื่อยๆ จนขึ้นสู่ระดับสูงสุด ประมาณ 4 เมตร จากระดับปัจจุบัน เมื่อประมาณ 6,000 ปีก่อนปัจจุบัน หลังจากนั้นน�้ำทะเลก็ค่อยๆ ลดระดับลงมาอยู่ในระดับปัจจุบันเมื่อประมาณ 800 ปีที่ผ่าน มานี่เอง อดีตถึงปัจจุบัน

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 7 เปลือกหอยนางรมยักษ์ที่วัดเจดีย์หอย อ.ลาดหลุมแก้ว จ.ปทุมธานี ชั้นหอยนางรมยักษ์ พบที่อ.ดอนตูม จ.นครปฐม

8 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ประเทศไทยมีความยาวของชายฝั่งทะเลรวมทั้งสิ้นกว่า 3,148 กิโลเมตร ครอบคลุม พื้นที่ใน 23 จังหวัด แบ่งเป็นชายฝั่งทะเลอ่าวไทยระยะทางประมาณ 2,055 กิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่ชายฝั่งใน 17 จังหวัด และชายฝั่งทะเลอันดามันระยะทางประมาณ 1,093 กิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่ชายฝั่ง 6 จังหวัด ธรณีสัณฐานชายฝั่งไทย

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 9 เป็นลักษณะรูปร่างของพื้นที่ที่อยู่ระหว่างทะเลกับแผ่นดิน ตั้งแต่เริ่มเกิดขึ้นแล้ว มีวิวัฒนาการเปลี่ยนแปลงไปตามกระบวนการทางธรณีวิทยาจนมีรูปลักษณ์อย่างที่พบเห็น ในปัจจุบัน โดยมี ลม คลื่น น�้ำขึ้นน�้ำลง และกระแสน�้ำเป็นตัวการหลักที่ร่วมกันท�ำให้เกิด การเปลี่ยนแปลงชายฝั่ง ในที่นี้ แบ่งลักษณะธรณีสัณฐานชายฝั่งไทยตามกระบวนการ เปลี่ยนแปลงทางธรณีวิทยา ออกเป็น 3 แบบ ได้แก่ ธรณีสัณฐานชายฝั่งที่เกิดจากการผุพัง และการกัดเซาะโดยน�้ำทะเล กับธรณีสัณฐานชายฝั่งที่เกิดจากการสะสมตัวของตะกอน ธรณีสัณฐาน (Coastal geomorphy) ชายฝั่งทะเลอ่าวไทย วางตัวเป็นแนวยาวโค้งคล้ายเกือกม้า มีแม่น�้ำสายน้อยใหญ่ ไหลลงสู่ทะเลอ่าวไทยหลายสาย ลักษณะทางธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลอ่าวไทย ส่วนใหญ่ เป็นหาดทราย เนินทราย ลากูน พรุ ที่ราบน�้ำขึ้นถึง และป่าชายเลน ชายฝั่งทะเลอันดามันวางตัวในแนวเกือบเหนือ-ใต้ ตั้งแต่จังหวัดระนองถึงภูเก็ต และแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่จังหวัดพังงาถึงสตูล ซึ่งสัมพันธ์กับ การวางตัวของรอยเลื่อนระนองและรอยเลื่อนคลองมะรุ่ย ลักษณะสัณฐานชายฝั่งส่วนใหญ่ มีลักษณะเว้าแหว่งถูกแบ่งกั้นด้วยหัวแหลมเป็นอ่าวเล็ก ๆ เรียงรายอยู่ตามชายฝั่ง มีเกาะแก่ง มาก แบบจ�ำลองแสดงขอบเขตแนวชายฝั่งทะเล (คัดลอกจาก คณะอนุกรรมการจัดท�ำพจนานุกรมธรณีวิทยา, 2530)

10 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย เป็นลักษณะภูมิประเทศที่เกิดบริเวณชายฝั่งทะเลน�้ำลึก ลักษณะชายฝั่งลาดชันลงสู่ ท้องทะเล ท�ำให้เกิดการกัดเซาะของคลื่นและกระแสน�้ำอย่างรุนแรง เกิดเป็นลักษณะ ภูมิประเทศต่าง ๆ เช่น แหลมและอ่าว (Cape and Bay) หน้าผาชันริมทะเล (Sea Cliff) รอยน�้ำเซาะหินหรือเว้าทะเล (Sea Notch) โพรงหินชายฝั่งหรือถ�้ำทะเล (Sea Cave) ซุ้มหิน ชายฝั่ง (sea Arch) ชะวากทะเล (Estuary) เป็นต้น ชายฝั่งหิน (Rocky Coast) ชายฝั่งหินเกิดขึ้นเนื่องจากคลื่นกัดเซาะหินในภูเขาที่อยู่ติดกับทะเล ประกอบกับ การเคลื่อนตัวของเปลือกโลก และโครงสร้างทางธรณีวิทยาที่มีอยู่ในหิน เช่น รอยเลื่อน รอยแยก ท�ำให้หินเหล่านั้นผุพังและหลุดร่วงง่ายขึ้น ชายฝั่งหินในหลายบริเวณจะมีหาดกรวด (shingle beach) ที่เกิดจากคลื่นกัดเซาะและขัดถูหินแตกออกเป็นก้อนมีรูปร่างและขนาด ต่างๆ กัน ธรณีสัณฐานชายฝั่ง ที่เกิดจากการผุพังและกัดเซาะโดยน�้ำทะเล ชายฝั่งหิน ที่เกาะตะรุเตา จ.สตูล

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 11 ท่าเรือหยงสตาร์ อ.ปะเหลียน จ.ตรัง ชายฝั่งหินเกาะเสม็ด จ.ระยอง หาดกรวดที่อ่าวสนเกาะตะรุเตา จ.สตูล

12 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย แหลมและอ่าว (Headland and Bay) เกิดจากชนิดของชายฝั่งหินมีความแตกต่างกัน ท�ำให้การผุพังช้าเร็วต่างกัน ลักษณะ ของชายฝั่งจะเว้าแหว่งไม่สม�่ำเสมอกัน บางส่วนยื่นออกไปในทะเล เรียกว่า แหลม (headland or cape) เป็นส่วนของโครงสร้างหินที่แข็งแรงกว่าและทนต่อการกระท�ำของ คลื่นและกระแสน�้ำชายฝั่ง ส่วนที่มีการพังทลายมากเป็นหินที่มีความอ่อนตัวกว่า จึงถูกคลื่น และกระแสน�้ำกัดเซาะจนเว้าลึกเข้าไปกลายเป็นอ่าว (Bay) แสดงลักษณะการเกิดแหลมและอ่าว แหลมพรหมเทพ อ.เมือง จ.ภูเก็ต

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 13 สุสานหอยแหลมโพธิ์ บ้านแหลมโพธิ์ อ.เมือง จ.กระบี่ หินตา-หินยาย เกาะสมุย จ.สุราษฎร์ธานี

14 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย อ่าวมะนาว จ.ประจวบคีรีขันธ์ อ่าวป่าตอง จ.ภูเก็ต

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 15 หน้าผา (Sea Cliff) มักเกิดบริเวณหน้าผาสูงชันริมฝั่งที่ หันหน้าออกไปในทะเล เกิดจากการกัดเซาะ ของคลื่น ท�ำให้เกิดลักษณะภูมิประเทศเป็น หน้าผาสูงชันบริเวณชายฝั่ง และมีระดับ น�้ำทะเลบริเวณฐานของหน้าผานั้น ๆ โดย คลื่นจะเซาะกร่อนบริเวณฐานของหินแข็ง และเกิดการพังทลายของหินเหนือระดับ น�้ำทะเล อันเนื่องมาจากการรับน�้ำหนัก หรือ เกิดการลื่นไถลลงสู่ทะเลตามแนวโครงสร้าง หินท�ำให้ด้านติดทะเลมีความลาดชันสูงเป็น หน้าผา นอกจากนั้น อาจเกิดจากการจมตัว ของสภาพชายฝั่งทะเล หรือการเพิ่มระดับ ความสูงของน�้ำทะเลก็ได้ หน้าผาเกาะพีพีเล จ.กระบี่ หน้าผาปาปิญอง เกาะตะรุเตา จ.สตูล

16 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย โพรงหินชายฝั่ง (Sea Cave) โพรงที่เกิดจากการผุกร่อนของหน้าผาชายฝั่งทะเลเนื่องจากถูกคลื่นกัดเซาะโดยปกติ โพรงนี้จะอยู่ในระดับแนวน�้ำทะเลหรือเหนือน�้ำทะเลเล็กน้อย แสดงลักษณะการเกิดโพรงหินชายฝั่ง (sea cave) ซุ้มหินชายฝั่ง (sea arch) และเกาะหินโด่ง (sea stack) ดัดแปลงจาก www.daukas.com/.../MAtour/CCC/ background.html

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 17 โพรงหินชายฝั่งถ�้ำจระเข้เกาะตะรุเตา จ.สตูล โพรงหินชายฝั่งถ�้ำลอด จ.พังงา โพรงหินชายฝั่งถ�้ำมรกต จ.ตรัง

18 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ซุ้มหินชายฝั่ง (Sea arch or Natural bridge) เป็นช่องเปิดทะลุตรงแผ่นดินส่วนที่เป็นแหลมยื่นออกไปในทะเล เกิดจากการ กัดเซาะของคลื่น ท�ำให้โพรงที่เกิดขึ้นด้านใดด้านหนึ่งขยายกว้างขึ้นจนทะลุฝั่งตรงข้าม หรือ เกิดจากการกัดเซาะของคลื่นทั้ง 2 ฝั่ง จนโพรงทั้ง 2 ด้านทะลุถึงกัน ส่วนที่เหลือจึงมีลักษณะ เหมือนสะพานโค้งอยู่เหนือน�้ำ เช่น ซุ้มหินโค้งชายฝั่งที่บ้านผาแดง อ�ำเภอเมือง จังหวัดชุมพร แหลมเปลว อ.เมือง จ.กระบี่ แหลมจมูกควาย อ.เมือง จ.กระบี่ บ้านผาแดง อ.บางสะพานน้อย จ.ชุมพร

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 19 เกาะหินโด่ง (Sea Stack) เกาะใกล้ฝั่งทะเลที่มีลักษณะโด่งหรือชะลูด เกิดจากแหลมหินที่ยื่นออกไปในทะเล แต่เดิมถูกคลื่นเซาะทั้ง 2 ข้าง จนส่วนปลายถูกตัดออกเป็นเกาะลักษณะเหมือนปล่องเรือ เรียงรายอยู่ เขาพิงกัน จ.พังงา เกาะหมากโหลด จ.สตูล เกาะตาปู จ.พังงา

20 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ลานคลื่นเซาะหรือตะพักคลื่นเซาะ (Wave-cut bench) เป็นลักษณะของการกัดกร่อนที่ฐานผาชันในทะเล ซึ่งจะขยายตัวกว้างออกไป จนเป็นลานตะพักคลื่นเซาะได้ แสดงลักษณะการเกิดหน้าผา (wave-cut cliff) ลานคลื่นเซาะ (wave-cut bench) และรอยน�้ำเซาะหิน (wave-cut notch) ดัดแปลงจาก http://www.rmutphysics.com/charud/naturemystery/sci3/ geology/index_ch10.html

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 21 ลานคลื่นเซาะ อ่าวท้องทราย อ.สวี จ.ชุมพร ลานคลื่นเซาะบ้านเขาถ่าน อ.สวี จ.ชุมพร

22 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย รอยน�้ำเซาะหิน “เว้าทะเล” (Sea Notch) เกิดจากการกัดเซาะของคลื่นบริเวณฐานของหน้าผาชันที่ติดกับทะเลหรือชายฝั่ง จะเห็นเป็นรอยเว้าในแนวระดับซึ่งจะขนานไปกับระดับน�้ำทะเลในช่วงเวลาและยุคต่างๆ ซึ่งถือว่าเป็นหลักฐานส�ำคัญที่จะใช้ในการวิเคราะห์ระดับน�้ำทะเลในอดีตเทียบกับระดับ น�้ำทะเลในปัจจุบันได้ เว้าทะเล เกาะพีพีดอน จ.กระบี่ เว้าทะเล ทะเลใน จ.สุราษฎร์ธานี

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 23 เว้าทะเล หาดสารภีเกาะตะรุเตา จ.สตูล เว้าทะเล อ่าวตะโละวาว เกาะตะรุเตา จ.สตูล

24 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ชะวากทะเล (Estuary) คือ บริเวณส่วนล่างของปากแม่น�้ำที่มีความกว้างมากจนมีลักษณะคล้ายอ่าว ตอนบนของชะวากทะเลนั้นจะตอบแหลมเป็นรูปกรวยและจะค่อยขยายขนาดออกไป เมื่อเข้าหาในส่วนที่เป็นทะเลมากขึ้น บริเวณนี้เป็นบริเวณที่มีการผสมกันระหว่างน�้ำจืดกับ น�้ำเค็ม เกิดจากพื้นที่บริเวณปากแม่น�้ำยุบตัวลง ตัวอย่างของชะวากทะเลในประเทศไทย ได้แก่ บริเวณปากแม่น�้ำกระบุรี จังหวัด ระนอง ปากแม่น�้ำเวฬุ จังหวัดจันทบุรี และปากแม่น�้ำชุมพร จังหวัดชุมพร ซึ่งการที่มีน�้ำจืด และน �้ ำเค็มไหลเวียนแบบนี้นั้นส่งผลให้พื้นที่ชะวากทะเลประกอบด้วยธาตุอาหารที่ส�ำคัญ จ�ำนวนมาก จึงเป็นพื้นที่ที่เหมาะสมต่อการเป็นแหล่งอาศัยของสิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิดได้ ชะวากทะเลบริเวณปากแม่น�้ำริโอเดอลาพลาตา เปอร์โตริโก อเมริกาใต้ (คัดลอกจาก วิกิพีเดีย)

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 25 อ.ละอุ่น จ.ระนอง ชะวากทะเลบริเวณแม่น�้ำกระบุรี

26 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย เกิดจากการทับถมของตะกอนทะเลตามแนวชายฝั่งทะเล มักเกิดจากการกระท�ำ ของคลื่น กระแสน�้ำ และน�้ำขึ้นน�้ำลง เกิดในบริเวณชายฝั่งทะเลที่มีน�้ำตื้น ลักษณะชายฝั่ง ทะเลราบเรียบและลาดเทลงไปสู่ก้นทะเล ท�ำให้ความเร็วของคลื่นและกระแสน�้ำลดลง เมื่อเคลื่อนตัวเข้าสู่ชายฝั่งทะเล การกระท�ำจึงเป็นไปในรูปแบบของการตกตะกอนทับถมเกิด เป็นภูมิประเทศลักษณะต่างๆ เช่น หาดทราย หาดเลน สันทราย สันดอน ทะเลสาบ พรุ เป็นต้น หาดทราย (Sandy Beach) เกิดจากกระบวนการสะสมตัวของทรายที่ถูกพัดเข้าหาฝั่งโดยกระบวนการ อุทกศาสตร์ชายฝั่ง หาดทรายจะประกอบด้วยทราย เปลือกหอย และเศษปะการัง ทรายบน หาดมีความแตกต่างกันขึ้นอยู่กับชนิดของหินต้นก�ำเนิด เช่น หาดทรายทางฝั่งตะวันตกของ เกาะภูเก็ต หาดทรายหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีต้นก�ำเนิดจากหินแกรนิตและหินไนส์ ที่ให้ทรายที่ขาว หาดทรายทางฝั่งอันดามันจะมีลักษณะแคบ สั้น และอยู่ระหว่างหัวแหลม เรียกว่า หาดก้นอ่าว (pocket beach) ส่วนหาดทรายชายฝั่งอ่าวไทยจะมีลักษณะกว้างและวางตัว ขนานกับแผ่นดิน (mainland beach) ธรณีสัณฐานชายฝั่ง ที่เกิดจากการสะสมตัวของตะกอน หาดทราย อ.ป่าตอง จ.ภูเก็ต

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 27 หาดทราย อ่าวพระนาง จ.กระบี่ หาดทราย เกาะพระทอง จ.พังงา

28 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย หาดเลน อ.ปราณบุรี จ.ประจวบคีรีขันธ์ หาดเลน (Muddy Beach) หาดเลนมีอยู่ทั่วไปทั้งชายฝั่งทะเลอันดามันและทะเลด้านอ่าวไทย มีต้นก�ำเนิด จากการผุพังของหินดินดาน หินโคลน ให้ตะกอนดินเลน ชายฝั่งประเภทนี้ได้รับอิทธิพลจาก การขึ้นลงของน�้ำทะเล ส่วนใหญ่มีป่าโกงกางขึ้นปกคลุม จึงจัดเป็นเขตกันชนระหว่างทะเล กับแผ่นดิน มีส่วนในการป้องกันการพังทลายของชายฝั่ง หาดเลนและป่าชายเลน ที่จัดเป็น แหล่งท่องเที่ยว เช่น ดอนหอยหลอด จังหวัดสมุทรสงคราม อ่าวคุ้งกระเบน จังหวัดจันทบุรี อ่าวบ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี อ่าวพังงา จังหวัดพังงา เป็นต้น ในปัจจุบันหาดเลนและ ป่าชายเลนเป็นพื้นที่ซึ่งได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินค่อนข้าง มาก มีทั้งการแปรสภาพเป็นพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น�้ำทะเล และที่อยู่อาศัย ชายฝั่งของที่ราบ ภาคกลางตอนล่าง ตั้งแต่จังหวัดสมุทรสงครามจนถึงสมุทรปราการ เป็นบริเวณที่ถูก แปรสภาพมากที่สุด หากพื้นที่นี้ได้รับการฟื้นฟูอย่างถูกต้อง บริเวณเหล่านี้จะเป็นแหล่ง ท่องเที่ยวทางด้านนิเวศวิทยาที่ดีมาก

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 29 หาดเลน อ.สวี จ.ชุมพร หาดเลน อ.บ้านแหลม จ.เพชรบุรี

30 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ที่ราบน�้ำขึ้นถึง (Tidal Flat) บริเวณชายฝั่งที่เป็นพื้นที่ลาดต�่ำ สามารถแบ่งบริเวณชายฝั่งออกโดยใช้ระดับน�้ำขึ้น สูงสุดและระดับน�้ำลงต�่ำสุด ได้เป็น 3 บริเวณ ได้แก่ ที่ราบในอดีต ที่ราบระหว่างน�้ำขึ้นน�้ำลง และที่ราบใต้ระดับน�้ำลง ที่ราบชายฝั่งทะเล (ดัดแปลงจาก สิน สินสกุล, 2546)

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 31 ที่ราบในอดีต (Supratidal Flat) เป็นพื้นที่ราบที่น�้ำทะเลเคยรุกล�้ำเข้าท่วมถึง เมื่อ 6,000 ปีก่อนปัจจุบัน มีการสะสม ตัวของตะกอนทะเลในอดีต แต่ปัจจุบันน�้ำทะเลที่ขึ้นสูงสุดก็ท่วมไม่ถึง ยกเว้นในกรณีที่เกิด พายุ เช่น บริเวณกรุงเทพและปริมณฑล บริเวณชายฝั่งจังหวัดปัตตานีและจังหวัดนราธิวาส เป็นต้น ที่ราบในอดีตบริเวณอุทยานแห่งชาติปราณคีรี อ.ปราณบุรี จ.ประจวบคีรีขันธ์

32 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ที่ราบน�้ำขึ้นถึงปัจจุบัน (Intertidal flat) เป็นพื้นที่ระหว่างน�้ำขึ้นสูงสุดกับน�้ำลงต�่ำสุด ที่ราบน�้ำขึ้นถึงปัจจุบัน บริเวณบ้านแหลมใหญ่ อ.เมือง จ.สมุทรปราการ (แนวบนของต้นไม้เป็นระดับน�้ำขึ้นสูงสุด ช่วงน�้ำลงต�่ำสุดจะเห็นรากไม้ป่าโกงกาง)

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 33 ที่ราบใต้ระดับน�้ำลงต�่ำสุด (Subtidal flat) เป็นพื้นที่ราบใต้ระดับน�้ำลงต�่ำสุด ก�ำหนดขอบเขตได้จากภาพถ่ายทางอากาศ ภาพถ่ายดาวเทียม ตะกอนในเขตนี้จะมีขนาดเล็กกว่าตะกอนชายฝั่ง เนื่องจากได้รับอิทธิพล จากคลื่นในการสะสมตัว ที่ราบใต้ระดับน�้ำลงต�่ำสุด บริเวณหาดประภาส อ.สุขส�ำราญ จ.ระนอง ที่ราบใต้ระดับน�้ำลงต�่ำสุด

34 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย แสดงที่ราบใต้ระดับน�้ำลงต�่ำสุด บริเวณชายฝั่งทะเล จ.ภูเก็ต จ.ตรัง

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 35 เนินทราย (Sand Dune) เนินทรายในที่นี้ หมายถึง เนินทรายชายฝั่งทะเล อันเป็นเนินทรายที่เกิดจากการ พัดพาทรายมาสะสมตัวด้วยลมและคลื่น โดยทั่วไป ชายฝั่งทะเลของประเทศไทยมีเนินทราย เกิดขึ้นน้อยมาก เนื่องจากมีความชื้นสูง และทรายบนหาดค่อนข้างเปียก และมีต้นไม้ปกคลุม บนหาดมาก ท�ำให้ทรายเคลื่อนที่ได้ยากขึ้น เนินทรายที่พบชายฝั่งประเทศไทยจึงมักเป็น เนินเล็กๆ ปกคลุมอยู่บนยอดของหาดทรายชายฝั่ง เนินทราย อ.ปะทิว จ.ชุมพร

36 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย สันหาด หรือ ชานหาด (Berm) สันหาด เกิดขึ้นจากการพังทลายของขอบฝั่ง หรือเกิดจากคลื่นซัดขึ้นฝั่งในเวลา ที่มีพายุใหญ่ ลักษณะเป็นเนินทรายขนาดเล็กคล้ายที่ราบ อยู่สูงกว่าระดับน�้ำท่วมถึง และมี การเปลี่ยนแปลงรูปร่างและขนาดได้ตามแรงปะทะของคลื่น กระแสน�้ำ และลม สันหาดพบ ตามหาดทรายทั่วไป จึงใช้เป็นเส้นแนวชายฝั่ง สันหาด อ.ชะอ�ำ จ.เพชรบุรี สันหาด อ.ละแม จ.ชุมพร

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 37 สันดอนชายฝั่ง (Longshore Bar) สันดอนชายฝั่ง คือ สันทรายเตี้ยๆ ที่เป็นแนวยาวขนานไปกับชายฝั่ง เกิดจากการ กระท�ำของคลื่น สันดอนชายฝั่งจะจมอยู่ใต้น�้ำเมื่อเวลาน�้ำขึ้นสูงสุด และแยกจากชายหาด เพราะมีร่องลึกกั้น ลักษณะของ สันดอนชายฝั่ง คัดลอกจาก http://highered.mcgraw-hill.com/ สันดอนชายฝั่ง หาดพระยานคร จ.ประจวบคีรีขันธ์

38 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย สันดอนปากอ่าว (Bay Mouth Bar) สันดอนปากอ่าว คือ สันดอนที่เกิดจากตะกอนทับถมอยู่ในบริเวณปากอ่าว สันดอนปากอ่าว อ.สวี จ.ชุมพร ลักษณะของสันดอนปากอ่าว คัดลอกจาก http://highered .mcgraw-hill.com/

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 39 สันดอนปากอ่าวตะโละอุดัง เกาะตะรุเตา จ.สตูล

40 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย สันดอนจงอยทราย (sand spit) มีลักษณะแคบและยาว ปลายหนึ่งติดอยู่กับฝั่ง อีกปลายหนึ่งยื่นออกไปในทะเล และมักจะมีตอนปลายงอโค้งเป็นจงอย ตามอิทธิพลของกระแสน�้ำและคลื่น แสดงลักษณะของสันดอนจงอยทราย ดัดแปลงจากhttp://www.nps.gov/history/history/online_books/nj3/chap2. htm&usg=__g0zxgcD6CXcutG2OgXlY4cuRdlw สันดอนจงอยทราย แหลมตะลุมพุก อ.ปากพนัง จ.นครศรีธรรมราช

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 41 สันดอนจงอยทราย อ.ทับละมุ จ.พังงา สันดอนจงอยทราย แหลมโพธิ อ.เมือง จ.ปัตตานี

42 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย สันดอนเชื่อมเกาะ (Tombolo) เป็นสันดอนที่เกิดจากกระแสน�้ำและคลื่นพัดพาเอาตะกอนมาตกทับถมกันจน กลายเป็นแนวยาวยื่นออกจากชายฝั่งทะเลออกไปเชื่อมเกาะขนาดเล็กในทะเล แสดงการเกิดสันดอนเชื่อมเกาะ สันดอนเชื่อมเกาะ เกาะห้อง จ.กระบี่

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 43 สันดอนเชื่อมเกาะ เกาะพีพี จ.กระบี่

44 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ลากูน (Lagoon) เป็นพื้นที่ลุ่ม น�้ำตื้น อยู่ระหว่างหาดทราย หรือมักอยู่ด้านหลังสันดอน ขนานกับ ชายฝั่ง ส่วนมากจะมีทางเปิดสู่ทะเล มีความยาวและความกว้างไม่แน่นอน ลากูนขนาดใหญ่ จะมีลักษณะเป็นที่ราบน�้ำขึ้นถึง และพรุเกิดร่วมอยู่ด้วย ชายฝั่งทะเลด้านอ่าวไทย มีลากูน ขนาดใหญ่มากมาย ได้แก่ ลากูนของทะเลสาบล�ำป�ำ จังหวัดสงขลา แม่น�้ำตากใบและแม่น�้ำ นราธิวาส จังหวัดนราธิวาส ลักษณะของลากูน ดัดแปลงจาก http://geobytesgcse.blogspot.com/2007 /08/ coastal-deposition-landforms-features.html

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 45 ลากูน อ.เมือง จ.นราธิวาส ลากูน อ.ไม้แก่น จ.ปัตตานี ลากูน อ.ตากใบ จ.ปัตตานี

46 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย พรุ (Marsh) เป็นพื้นที่ชุ่มน�้ำชายฝั่งทะเล มีลักษณะเป็นแอ่ง มีน�้ำแช่ขัง และมีพรรณไม้ป่าพรุ ขึ้นปกคลุม พื้นที่พรุจึงมีสภาพแวดล้อมค่อนข้างสงบนิ่ง มีที่ก�ำบัง อาจเกิดอยู่ระหว่าง แผ่นดินกับหาดทราย หรือเกิดระหว่างแผ่นดินกับภูเขา พรุ มีวิวัฒนาการมาพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงของระดับน�้ำทะเล ที่เคยไหลเข้ามา ท่วมแผ่นดินแล้วถอยร่นออกไป แอ่งที่ลุ่มซึ่งน�้ำทะเลเคยท่วมถึงจะเปลี่ยนสภาพจากน�้ำเค็ม เป็นน�้ำกร่อย และเป็นที่กักขังน�้ำจืดจนกระทั่งมีพรรณไม้ป่าพรุขึ้น พื้นที่พรุพบมากทาง ฝั่งอ่าวไทย เช่น พรุโต๊ะแดง อ�ำเภอสุไหงโกลก จังหวัดนราธิวาส พรุสามร้อยยอด จังหวัด ประจวบคีรีขันธ์ พรุแม่ร�ำพึง อ�ำเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ พรุคันธุรี อ�ำเภอ ท่าชนะ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ลักษณะของ พรุ www.nps.gov/history/history/online_books/nj3/images /fig8. jpg&imgrefurl=http://www.nps.gov/history/history/online_books/nj3/chap2. htm&usg=__g0zxgcD6CXcutG2OgXlY4cuRdlw

ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย 47 พรุโต๊ะแดง อ.สุไหงโกลก จ.นราธิวาส พรุแม่ร�ำพึง อ�ำเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

48 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย กรมทรัพยากรธรณี, 2547, แหล่งท่องเที่ยวทางธรณีวิทยา, พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ, 96 หน้า กรมทรัพยากรธรณี, 2547, ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลประเทศไทย ใน เอกสารประกอบ การสัมมนา “การบริหารจัดการเพื่อแก้ไขปัญหาการกัดเซาะพื้นที่ชายฝั่งทะเลอย่างยั่งยืน, โรงแรมนภาลัย อุดรธานี, 30 หน้า คณะอนุกรรมการจัดท�ำพจนานุกรมธรณีวิทยา, 2530, พจนานุกรมศัพท์ธรณีวิทยา, พิมพ์ครั้งที่ 1, กรุงเทพฯ, 161 หน้า. สิน สินสกุล, สุวัตน์ ติยะไพรัช, นิรันดร์ ชัยมณี และบรรเจิด อร่ามประยูร, 2545, การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ชายฝั่งทะเลด้านอ่าวไทย, พิมพ์ครั้งที่ 1, กรุงเทพฯ: กรมทรัพยากรธรณี, 173 หน้า. สิน สินสกุล, สุวัตน์ ติยะไพรัช, นิรันดร์ ชัยมณี และบรรเจิด อร่ามประยูร, 2546, การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ชายฝั่งด้านทะเลอันดามัน, พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพฯ: กรมทรัพยากรธรณี, 60 หน้า. ภูมิลักษณ์ชายฝั่งทะเลไทย จาก http://secondsci.ipst.ac.th/ index.php?option=com_content&view =article&id=100%3A2010-10-20-04-02- 44&catid=39%3Ahide&Itemid=34 ทะเล มหาสมุทร และลักษณะภูมิประเทศที่เกิดจากคลื่น จากhttp://www.rmutphysics.com/ charud/naturemystery/sci3/geology/index_ch10.html เอกสารอ้างอิง

2 ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย ธรณีสัณฐานชายฝั่งทะเลไทย วิสัยทัศน์ เป็นองค์กรที่ประชาชนและรัฐบาลเชื่อมั่นในองค์ความรู้ทางธรณีวิทยาและ การบริหารจัดการทรัพยากรธรณีอย่างมีส่วนร่วมในการน�ำพาประเทศไปสู่ความมั่นคงของ ฐานทรัพยากรธรณีที่มีการอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์อย่างสมดุล และคุณภาพชีวิตที่ดีของ ประชาชน พันธกิจ 1. เสนอความเห็นเพื่อการก�ำหนดพื้นที่และการจัดท�ำนโยบาย แผน มาตรการ ด้านการอนุรักษ์มรดกธรณีและอุทยานธรณี ธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อมและธรณีพิบัติภัยและ การบริหารจัดการทรัพยากรแร่ 2. บูรณาการและสร้างความร่วมมือกับภาคีเครือข่ายทั้งในและต่างประเทศ 3. เสริมสร้างขีดความสามารถของบุคลากร การวิจัยและพัฒนาเครื่องมือ กลไก รวมทั้งการใช้เทคโนโลยีดิจิทัลในการบริหารจัดการ 4. เสนอให้มี ปรับปรุง หรือแก้ไขกฎหมายในความรับผิดชอบให้สอดคล้องกับ สถานการณ์ ที่ปรึกษา นายสมหมาย เตชวาล อธิบดีกรมทรัพยากรธรณี นายนิวัติ มณีขัติย์ รองอธิบดีกรมทรัพยากรธรณี นายมนตรี เหลืองอิงคะสุต รองอธิบดีกรมทรัพยากรธรณี นายนิมิตร ศรคลัง ผู้อ�ำนวยการกองธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อม คณะผู้จัดท�ำ ส่วนธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อมและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กองธรณีวิทยาสิ่งแวดล้อม พิมพ์ครั้งที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2563