0E8372BB-96A9-4A72-BF10-C7713FF07ECE_compressed

เวสสันดรชาดก

๑.กัณฑ์ทศพร ๕.กัณฑ์ชูชก ๙.กัณฑ์มัทรี ๑๓.กัณฑ์นครกัณฑ์
๒.กัณฑ์หิมพานต์ ๖.กัณฑ์จุลพน ๑๐.กัณฑ์สักกบรรพ
๓.กัณฑ์ทานกัณฑ์ ๗.กัณฑ์มหาพน ๑๑.กัณฑ์มหาราช
๔.กัณฑ์วนปเวศน์ ๘.กัณฑ์กุมาร ๑๒.กัณฑ์ฉกษัตริย์

ท๓๐๒๐๘ วรรณคดีมรดก2

มหาเวสสันดรชาดก

ผู้แต่ง

๑. สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
๒. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๔)
๓. กวีสำนักวัดถนน
๔. กวีวัดสังข์กระจาย
๕. พระเทพโมลี (กลิ่น)
๖. เจ้าพระยาพระคลัง (หน)

ความเป็นมา

มหาเวสสันดรชาดกเป็นเรื่องใหญ่จัดรวมไว้ในมหานิบาตชาดกรวม
เรื่องใหญ่ ๑๐ เรื่อง ที่เรียกกันว่าทศชาติ แต่อีก ๙ เรื่องไม่เรียกว่ามหาชาติ
คงเรียกแต่เวสสันดรชาดกเรื่องเดียวว่ามหาชาติ ข้อนี้สมเด็จพระเจ้าบรม
วงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพโปรดประทานอธิบายว่าพุ ทธศาสนิกชน
ชาวไทยตลอดจนประเทศใกล้เคียงนับถือกันมาแต่โบราณว่าเรื่องมหา
เวสสันดรชาดกสำคัญกว่าชาดกอื่นๆ ด้วยปรากฏบารมีของพระโพธิสัตว์
บริบูรณ์ในเรื่องมหาเวสสันดรชาดกทั้ง ๑๐ บารมี

ลักษณะคำประพั นธ์

เป็นร่ายยาว หนึ่งบทจะมีวรรคก็ได้ แต่ส่วนมากมี ๕ วรรคขึ้นไป วรรค
หนึ่ง ๆ มีตั้งแต่ ๖ คำขึ้นไปถึง ๑๐ คำหรือมากกว่า มีบังคับเฉพาะระหว่าง
วรรค คือ คำสุดท้ายของวรรคจะส่งสัมผัสไปที่คำที่ ๑ ถึง ๕ ของวรรคต่อไป
เมื่อจบตอนมักมีคำสร้อยเช่น“นั้นแล” “นี้แล” ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก
เป็นร่ายยาวสำหรับเทศน์จะมีคำศัพท์บาลีขึ้นก่อน แล้วแปลเป็นภาษาไทยแล้ว
จึงมีร่ายตาม ในระหว่างการดำเนินเรื่องจะมีคำบาลีคั่นเป็นระยะๆ คำบาลีนั้นมี
ความหมายเกี่ยวเนื่องกับข้อความที่ตามมา

จุดมุ่งหมาย เพื่ อใช้ในการสวดและเทศนาสั่งสอน

กัณฑ์ทศพร

เรื่องย่อ

พระพุ ทธเจ้าหวนกลับบ้านเกิดเมืองนอนคือเมืองกบิลพั สดุ์ อยู่วัดต้นไทร
ย้อย ได้แสดงฤทธิ์แก่มวลญาติเกิดฝนตกลงมาห่าใหญ่ พระสาวกเห็นเป็น
อัศจรรย์ได้ถามและพระองค์ก็เล่านิทานเมื่อครั้งเกิดเป็นพระเวสสันดร

ข้อคิด

๑.ต้องกระทำความดี
๒.ต้องรักษาความดีนั้นไว้
๓.หมั่นเพิ่ มพู นความดีให้มากยิ่งขึ้น

เรื่องย่อ

เมื่อพระนางผุสดีจุติจากสวรรค์มาปฏิสนธิ เป็นพระราชธิดาของพระเจ้า
มัทราช

เมื่อเจริญวัย ๑๖ พรรษาได้รับการอภิเษกเป็นพระมเหสีของพระเจ้าสญ
ชัย พระประมุขแห่งพระนครสีพี ต่อประสูติพระราชโอรสทรงพระนามว่า
“เวสสันดร”

ในวันเดียวกันนั้น นางช้างฉัททันต์ได้ตกลูกเป็นช้างเผือกขาวบริสุทธิ์ ได้
ชื่อว่า”ปัจจัยนาค” ต่อมาพระเจ้าสญชัยได้ทรงมอบราชสมบัตแด่พระเวสสันดร
และให้ทรงอภิเษกกับพระนางมัทรี เป็นคู่บารมีในการบริหารบ้านเมือง
เวสสันดรทรงมีพระนิสัยน้อมไปในการบำเพ็ ญทาน ทรงมุ่งจะบริจาคเป็น
อารมณ์ เมื่อเกิดภาวะฝนแล้งในแคว้นกลิงคะ ประชาชนจึงมาขอช้างปัจจัยนาค
พระองค์ก็ทรงประทานให้อันเป็นเหตุให้ชาวเมืองสีพี ไม่พอใจ ทูลขอให้พระเจ้า
สญชัยเนรเทศ

ไปสู่ขป้่อาหิคมิพดานต์

๑.คนดีเกิดที่ไหนไม่สำคัญ แต่สำคัญอยู่ที่ทำดีหรือเปล่า
๒.การเสียสละแบ่งปันเป็นหัวใจของการสร้างสรรค์สังคม
๓.การทำดีบางครั้งอาจมีอุปสรรค
๔.ความเห็นแก่ตัว เป็นภัยอันยิ่งใหญ่ของการอยู่ร่วมกัน
๕.การเลือกคู่ครองที่ดีให้ดูมัทรีเป็นแบบอย่าง ไม่หลงระเริงในยามสุข ไม่ละเลย
คู่ทุกข์ในยามยาก

กัณฑ์ทานกัณฑ์

เรื่องย่อ

ก่อนพระเวสสันดรจะเสด็จออกพระนครสีพี ทรงบริจาค “สัตตสดกมหาทาน”
(ทาน ๗ สิ่งๆ ละ ๗๐๐) ทรงมีพระนางมัทรี พระกัณหา และพระชาลีรวม ๔ ชีวิต
ตามเสด็จไปประทับที่ป่าหิมพานต์ ระหว่างทางมียากจกมาทูลของพระราชทานรถ
และม้า พระองค์ก็ทรงเมตตาประทานให้ ในที่สุดทั้งสองพระองค์ทรงอุ้มพระโอรส
พระธิดา เสด็จพระดำเนินเข้าสู่ป่าหิมพานต์

ข้อคิด

๑.ยามมีเขายก ยามหมดเขาหยาม ชีวิตมีทั้งชื่นบานและขมขื่น
๒.ความรักของแม่ความห่วงใยของเมีย ยิ่งใหญ่กว่ารักและห่วงใยของใคร ๆ ใน โลก
๓.เพื่ อประโยชน์สุขของส่วนรวม ผู้มุ่งโพธิญาณย่อมมิหวั่นไหวต่ออุปสรรค
๔.ชีวิตเป็นอนิจจัง อย่าจริงจังจนเกินไปนัก
๕.โทษของความเป็นหม้ายในสมัยก่อน คือ ถูกสังคมดูหมิ่นเหยียดหยาม

กัณฑ์วนประเวศน์

เรื่องย่อ

เมื่อพระเวสสันดร พระนางมัทรี พระกัณหา และพระชาลี ๔ ชีวิต เสด็จ
พระดาเนินสู่ป่าวนาสณฑ์ ความทราบถึงพระเจ้าเจตราษฎร์ กษัตริย์แห่งมาตุลนคร
จึงทูลอ้อนวอนให้ทรงเป็นกษัตริย์ครองมาตุลนคร แต่พระเวสสันดรก็ทรงปฏิเสธ
พระเจ้าเจตราษฎร์จึงได้ทรงพรรณนาหนทางไปสู่ป่าหิมพานต์ว่าคดเคี้ยวเลี้ยวลด
ประการใด โดยทรงให้พรานเจตบุตรเป็นผู้กาหนดจุดรักษาประตูป่า เพื่ อระวังรักษามี
ให้ผู้ใดเข้าไปรบกวนครั้งนั้น พระอินทร์ทรงมีเทวบัญชาให้พระวิษณุกรรมเทพบุตร
เนรมิตศาลาให้๒ หลัง พระเวสสันดร พระนางมัทรี พระกัณหา และพระชาลี ได้ทรง
ผนวชเป็นพระดาบส โดยมีอาศรมศาลา ๒ แห่งนี้เป็นที่ทรงอาศัย

ข้อคิด

๑.ยามจน ยามเจ็บ ยามจากเป็นกาลเวลาที่ควรจะได้รับความเห็นใจเหลียวแลช่วย
เหลือจากญาติมิตรหรือเพื่ อนร่วมโลก
๒.ผลดีของมิตรแท้ คือ ไม่ทอดทิ้งในยามยาก ประคองในคราวลำบาก อุ้มชูในยาม
ตกต่ำ ช่วยค้ำในยามทรุด
๓.น้ำใจของคนดี หากรู้ว่าความสุขของคนส่วนมากจะตั้งอยู่ได้เพราะการเสียสละ
ของตนก็ยินดีที่จะสละโอกาสและโชคลาภอันพึ งได้ให้ด้วยความเต็มใจ

กัณฑ์ชูชก

เรื่องย่อ

กล่าวถึงชูชกผู้เข็ญใจ อาศัยอยู่ในบ้านทุนวิฏฐ์ต่อเนื่องเมืองกลิงคะ
รวบรวมเงินที่เที่ยวขอทานมาได้ ๑๐๐ กษาปณ์ แล้วได้นำไปฝากไว้กับเพื่ อน
พราหมณ์ผู้หนึ่งเป็นเวลานาน

ต่อมาพราหมณ์ผู้นั้นจนลงจึงใช้จ่ายเงินของชูชกจนหมด เมื่อชูชกมาทวง
คืนจึงไม่มีเงินให้ จึงยกอมิตตดาลูกสาวให้เป็นภรรยา อมิตตดาได้ทาหน้าที่เป็น
ภรรยาที่ดีจนเป็นที่เลื่องลือไปทั้งหมูบ้าน ก่อให้เกิดสถานการณ์วุ่นวายไปทุก
ครอบครัวคือพวกสามีต่างได้ช่องตำหนิภรรยาของตนว่าสู้อมิตตดาไม่ได้ จึงทำให้
ผู้เป็นภรรยาทั้งหลายเกลียดชังอมิตตดา

ส่วนอมิตตดาเห็นว่าชูชกหลงใหลในความสาวของตน จึงออกอุบายให้เฒ่าชู
ชก ไปขอพระกัณหาชาลีมาเป็นข้ารับใช้ ชูชกจึงออกเดินทางไปถึงวนสถานที่พราน
เจตบุตรรักษาแล้วหลอกพรานว่าตนคือพระราชสาส์นของพระเจ้าสญชัยมาเชิญ
พระเวสสันดรเสด็จกลับพระนคร พรานเจตบุตรหลงเชื่อจึงเลี้ยงดูปูเสื่อเป็นอย่าง
ดี

ข้อคิด

๑.บุรุษจะบรรลุความสำเร็จอันสูงสุดได้ เมื่อไม่หลงในอำนาจของสตรี
๒.สามีแก่ทุกข์ใจเพราะได้ภรรยาสาว
๓.ความรู้เป็นพิ ษเพราะเหตุที่ไม่ใช้อาหารเป็นพิ ษเพราะเหตุไฟธาตุไม่ย่อย
เมียสาวเป็นพิ ษเพราะผัวแก่

กัณฑ์จุลพน

เรื่องย่อ

กล่าวถึงเส้นทางในป่าโปร่งหรือป่าเล็กซึ่งเป็นทางเดินที่พราน เจตบุตรชี้
ให้ชูชกเดินไปหาพระอัจจุตฤๅษี เพื่ อให้ช่วยชี้หนทางที่จะไปต่อถึงวงกต

ข้อคิด

๑. มีอำนาจหากขาดสติปัญญาไตร่ตรองย่อมถูกหลอกได้ง่าย
๒. คนโง่ย่อมเป็นเหยื่อของคนฉลาด แต่ความโง่ถ้าไม่เบียดเบียนใคร
ย่อมดีกว่าความฉลาดที่เอาเปรียบคนอื่น
๓. ไว้ใจทาง วางใจคน จะจนใจตนเอง

กัณฑ์มหาพน

เรื่องย่อ

พรรณนาถึงป่าใหญ่ที่ชูชกเดินมาจนถึงอาศรมพระอัจจุตฤๅษีแล้ว
หลอกพระฤๅษีว่าตนเป็นคนคุ้นเคยกับพระเวสสันดรมาก่อนพระอัจจุต
ฤๅษี มิสงสัยจึงให้ชูชกพั กแรมด้วยหนึ่งคืน รุ่งเช้าก็ชี้ทางไปป่าหิมพานต์
ไปสู่อาศรม สถานพระเวสสันดร ในป่านี้มีราชสีห์ ๔ จำพวกอาศัยอยู่
ได้แก่
๑. ติณราชสีห์ ๒. กาฬ-สิงห์ ๓. ปัณฑุสุรปฤดินทร์ ๔. ไกรสรสิงหราช เป็น
ที่หวั่นหวาดของคนทั่วไป

ข้อคิด

๑. ฉลาดแต่ขาดเฉลียว มีปัญญาแต่ขาดสติหย่อนปฏิบัติตนก็พลาด
ท่าเสียทีได้ง่าย
๒. คนคดมักพู ดหวาน คนพาลมักพู ดเพราะ ต้องวิเคราะห์วินิจฉัยให้ดี
๓. คบคนให้ดูหน้า ซื้อผ้าให้ดูเนื้อ ซื้อเสื่อให้ดูลาย
๔. บางครั้งความสงสารอาจนำมาซึ่งความฉิบหาย หากเชื่อง่ายอาจนำ
มาซึ่งความทุกข์

เรื่องย่อ

กล่าวถึงชูชกผู้ผจญความลำบาาก เดินทางไปขอสองกุมารจากพระเวสสันดร
ขณะที่พระนางมัทรีเข้าป่าหาผลไม้ด้วยความห่วงใยจึงสั่งเสีย กุมารทั้งสองให้ระวัง
เนื้อระวังตัว ดังนั้นพระกัณหาชาลีจึงพากันเดินลงไปซ่อนตัวอยู่ในสระบัวพระ
เวสสันดรรู้เข้าจึงเดินตามรอยเท้าไปเรียกสองกุมารขึ้นมาจากสระให้มาเป็นสำเภาทอง
พาพระองค์ไปสู่นิพพาน แล้วพระองค์ทรงยกสองกุมารให้ชูชก บันดาลให้บังเกิด
ความมหัศจรรย์บนแผ่นดิน ชูชกผูกแขนสองกุมา แล้วเฆี่ยนตีต่อหน้าพระเวสสันดร
จนพระองค์เกิดบันดาลโทสะเกือบระงับดับไว้มิได

ข้อคิด

๑. พ่ อแม่ทุกคนรักลูกเหมือนกันแต่เป็นห่วงไม่เหมือนกัน โดยห่วงหญิงมากกว่าชาย
เพราะหญิงปกป้องตัวเองมากกว่า
๒. วิสัยของผู้หญิงนั้น แม้จะมากด้วยเมตตากรุณา ชอบปลดเปลื้องความทุกข์ให้แก่
ผู้อื่น แต่ไม่มีวันจะสละลูกในไส้ให้แก่ผู้ใดได้
๓. การเป็นผู้รู้จักกาลเทศะ เป็นบันไดสู่ความสมหวัง
๔. ทานอันยิ่งบัณฑิตย่อมสรรเสริญ แต่ปุถุชนมักติเตียน

กัณฑ์มัทรี

เรื่องย่อ

กล่าวถึงพระนางมัทรีกลับจากป่าหาผลไม้ ไม่เห็นพระกัณหาชาลี จึงทูล
อ้อนวอนถามพระเวสสันดร แต่พระเวสสันดรไม่ทรงตอบ เพราะเห็นว่พระนาง
กำลังเหนื่อยมา พอทราบว่าพระลูกรักพลัดพรากจากไปเกรงว่าจะเป็น
อันตรายที่เกิดขึ้นจากความโศกเศร้าพระนางมัทรีออกตามหากัณหาชาลีตลอด
คืนยันรุ่งจนรู้สึก เหน็ดเหนื่อยเป็นอย่างที่สุดจนสลบไป พระเวสสันดรจึงยก
พระเศียรนางขึ้นวาง บนตักแล้วเอาน้้ำรดพระอุระ เมื่อพระนางฟื้ นคืนมาจึง
ตรัสบอกความจริงและขอให้พระนางอนุโมทนาสาธุการในปุตตทานครั้งนี้ด้วย

ข้อคิด

๑. “รักใครเล่าจะเท่าพ่ อแม่รัก ห่วงใดเล่าจะเท่าพ่ อแม่ห่วง หวงใดเล่าจะเท่าพ่ อแม่
ให้ใครเล่าจะเท่าพ่ อแม่ให้”
๒. ลูกดีชื่นใจพ่ อแม่ ลูกแย่พ่ อแม่ช้ำใจ
๓. ลูกกตัญญู ชาวโลกอนุโมทนา เทวดาชื่นชม พรหมก็สรรเสริญ

กัณฑ์สักกบรรพ

เรื่องย่อ

กล่าวถึงท้าวสักกเทวราช คือ พระอินทร์ เกรงว่าถ้ามีใครมาขอพระนางมัทรี
พระเวสสันดรก็จะประทานให้อีก จึงจำแลงกายเป็นพราหมณ์มาขอไว้ก่อน

เมื่อพระเวสสันดรหลั่งน้ำให้แล้วพราหมณ์จึงขอฝากไว้ก่อนพระนางมัทรีก็
อนุโมทนาจัดว่าเป็นทานบารมีอันยิ่งใหญ่เป็นเหตุให้เกิดปฐพี สั่นไหว ไปทั่วท้าว
สักกเทวราชจึงสำแดงกายให้ปรากฏและให้พระเวสสันดรขอพรได้ ๘ ประการ

ข้อคิด

๑. คนดีตกน้ำไม่ไหล ตกไฟไม่ไหม้ ย่อมได้รับความปกป้องคุ้มครอง
ภัยในที่ทุกสถาน
๒. พึ งสละทรัพย์เพื่ อรักษาอวัยวะ พึ งสละอวัยวะเพื่ อรักษาชีวิต
พึ งสละชีวิตเพื่ อรักษาความถูกต้อง คือ ธรรม

กัณฑ์มหาราช

เรื่องย่อ

ชูชกตั้งใจพาสองกุมารเดินทางกลับเมืองของตน แต่หลงเข้าไปใน
นครเชตุดร พระเจ้ากรุงสญชัยทอดพระเนตรเห็น รับสั่งให้นาตัวชูชกเข้า
เฝ้า ทรงไถ่ตัวสองกุมารจากชูชก ชูชกกินอาหารโดยไม่ยั้งจนถึงแก่ความ
ตาย พระเจ้ากรุงสญชัยให้พระชาลีนาทางพระองค์พร้อมทั้งไพร่พลไป
ยังเขาวงกต เพื่ ออัญเชิญพระเวสสันดรกลับนคร

ข้อคิด

๑. คนดีตกน้ำไม่ไหล ตกไฟไม่ไหม้ ย่อมได้รับความปกป้องคุ้มครองภัยในที่ทุก
สถาน
๒. พึ งสละทรัพย์เพื่ อรักษาอวัยวะ พึ งสละอวัยวะเพื่ อรักษาชีวิต พึ งสละชีวิตเพื่ อ
รักษาความถูกต้อง คือ ธรรม

เรื่องย่อ

หกกษัตริย์ คือ พระเจ้ากรุงสญชัย พระนางผุสดี พระเวสสันดร
พระนางมัทรี พระชาลี และพระกัณหา ได้ทรงพบกันก็เกิดความเศร้าโศกจน
หมดสติพระอินทร์บันดาลให้ฝนโบกขรพรรษตกลงมา ทาให้กษัตริย์ทั้ง ๖ พระ
องค์ฟ้ื น

ข้อคิด

๑. จากกันยามเป็นได้เห็นน้ำใจ จากกันยามตายได้เห็นน้ำตา
๒. การให้อภัยเป็นเพราะได้สำนึกเป็นเหตุให้ลบรอยร้าวฉาน สันติสุขย่อม
เกิดแก่โลกและสังคม
๓. ความผิดพลาดเป็นเรื่องของมนุษย์ การให้อภัยเป็นวิสัยของเทวดา
และการรู้จักปรับปรุงแก้ไขเป็นวิสัยของบัณฑิต

กัณฑ์นครกัณฑ์

เรื่องย่อ

กล่าวถึงพระเวสสันดรได้รับคาทูลเชิญให้ลาผนวช (สึก) เพื่ อรับราช-
สมบัติและให้ทาพิ ธีราชาภิเษกในบริเวณพระอาศรมแล้วจึงทรงช้างปัจจัยนาค
เดินทางกลับนครสีพี บรรดาสัตว์น้อยใหญ่ที่เคยได้อาศัยร่มบารมี คุ้มครอง
ป้องกันอันตรายภัยพิ บัติต่างพากันเศร้าโศกเสียใจ เมื่อพระเวสสันดรกลับมา
ครองพระนครก็มีห่าฝนสัตตรัตนมาศตกไปทั่วพระนคร ให้เป็นทานแก่ชนทั้ง
หลาย พระเวสสันดรครองนครสีพี จนพระชนมายุ ๑๒๐ พรรษา ก็สวรรคต
ไปบังเกิดในดุสิตเทวโลก

ข้อคิด

การทำความดี ย่อมได้รับผลดีตอบแทน การใช้ธรรมะในการปกครองย่อม
ทำให้เกิดความสงบร่มเย็น

สมาชิก

นายจุลจักร ปาชะโน เลขที่๑
นายณัฐวุฒิ วงศ์ดาว เลขที่๘
นายปิติภัทร ชนะหมัด เลขที่๙
น.ส.ทักษพร ทองศรีไหม เลขที่๒๕
น.ส.ศิริลักษณ์ ไมอินทร์ เลขที่๒๗

ชั้นมัธยมศึกษาปีที่๖/๙