E-book Kertas Kajian Penuh Inovasi dan Penyelidikan

Bagi ujian penilaian peringkat ketiga, termasuk dalam formulasi 7 , 8 dan 9
yang juga melibatkan penambahan agen pemekat tepung ubi jagung dengan
peratusan yang sama seperti ujian penilaian sensori peringkat pertama dan
kedua iaitu 1%, 0.5% dan 1%. Formulasi-formulasi ini dilabelkan secara
rawak seperti berikut:

Formulasi 7 (Tepung jagung 1%) : 733

Formulasi 8 (Tepung jagung 0.5%) : 957

Formulasi 9 (Tepung jagung 0.1%) : 799

Daripada keputusan ujian penilaian sensori yang dijalankan, didapati, tiada
perbezaan ketara pada attribute-attribute sos rendang pada Sos rendang
formulasi 7,8 dan 9 yang menggunakan tepung jagung sebagai agen
pemekat. Peratus agen pemekat yang digunakan tetap sama iaitu 1%, 0.5%
dan 0.1%.

Perbezaan bagi warna pada ketiga-tiga sampel adalah tidak ketara apabila
panel memilih warna bagi setiap formula adalah sedikit gelap. Bagi attribute
aroma pula, perbezaan antara formulasi juga tidak ketara apabila ahli panel
merasakan aroma bagi ketiga-tiga formulasi adalah kuat tidak, tidak kuat
pun tidak. Bagi rasa pula, panel juga membuat keputusan bahawa tiada
perbezaan ketara pada ketiga-tiga formulasi apabila ketiga-tiga formulasi
sedap tidak, tidak sedap pun tidak. Walaubagaimana pun, masih terdapat
perbezaan ketara pada kepekatan bagi ketiga-tiga formulasi sos rendang
dimana bagi formulasi 7 (733) dengan 1% peratus tepung jagung panel
mengatakan bahawa sos dengan formulasi ini sederhana pekat, formulasi 8
(957) dengan 0.5% tepung jagung pula dengan kepekatan sederhana iaitu
pekat pun tidak, tidak pekat pun tidak. Formulasi terakhir iaitu formulasi 8
(799) dengan penambahan 0.1% tepung jagung, adalah sedikit cair.
Peratusan penambahan tepung jagung sebagai agen pemekat
mempengaruhi kepekatan sos rendang. Semakin tinggi peratus tepung
jagung yang ditambah, semakin likat sos yang dihasilkan.

Setelah ketiga-tiga peringkat ujian penilaian dilakukan, satu formulasi yang
terbaik daripada setiap peringkat dipilih dan dilakukan ujian penilaian
sensori bagi menilai dan memilih formulasi yang paling terbaik daripada
formulasi yang dipilih pada peringkat pertama, kedua dan ketiga. Berikut
adalah tiga formulasi yang terbaik yang dipilih daripada setiap peringkat.

Formulasi 1 (531) : Tepung ubi kayu 1%

Formulasi 5 (376) : Tepung ubi kentang 5%

Formulasi 7 (733) : Tepung jagung 1%

Setelah dilakukan ujian penilaian deria terhadap ketiga-tiga formulasi ini,
didapati terdapat perbezaan ketara pada warna, aroma dan kelikatan pada
Sos Rendang yang dihasilkan.Sos Rendang dengan formulasi 5 (376) iaitu
sos rendang dengan penambahan 0.5% tepung ubi kentang adalah berbeza
secara ketara pada attribute warna dengan dua lagi formulasi iaitu

26

formulasi 1 (531) dengan 1% tepung ubi kayu dan formulasi 7 (733) ialah
1% tepung jagung. Sos Rendang formulasi 5 (376) adalah sedikit tidak
gelap, berbanding dengan formulasi 1 (531) dan formulasi 7 (733) pula
adalah cerah pun tidak, gelap pun tidak. Perbezaan warna ada;lah
disebabkan daripada penggunaan haba pada sos atau proses
pengkaramelan berlaku. Sos bertukar menjadi gelap atau perang
disebabkan penggunaan haba atau peleburan terhadap kanji atau gula.
Formulasi 5 adalah sedikit gelap dari dua formulasi mungkin disebabkan
kandungan kanjinya yang lebih tinggi daripada kedua-dua jenis tepung
lain.

Aroma juga mempunyai perbezaan ketara pada formulasi 7 apabila ahli
panel memilih bahawa aroma Sos Rendang formulasi ini kuat tidak, tidak
kuat pun tidak. Formulasi 7 adalah berbeza secara ketara dengan formulasi
1 dan 5 apabila sos rendang hasil daripada formulasi ini mempunyai aroma
sedikit tidak kuat. Bagi kelikatan, terdapat perbezaan ketara apabila sos
rendang dengan formulasi 7 iaitu tepung jagung pekat tidak, tidak pekat
pun tidak, berbanding dengan formulasi 1 dan 5 apabila masing-masing
sederhana likat. Perbezaan yang ketara ini berkemungkinan disebabkan
peratus agen pemekat yserta jenisnya yang diguna tidak sama.

Tepung ubi kentang mungkin memberikan kelikatan yang lebih tinggi
berbanding dengan tepung ubi kayu dan tepung jagung. Apabila kanji
dipanaskan dengan kehadiran air, granul kanji akan menyerap air dan
mengembang. Jadi, semakin tinggi kandungan kanji, semakin ia menyerap
air dan mengembang menyebabkan sos menjadi likat. Akhir sekali, bagi
attribute rasa, tiada perbezaan ketara diantara ketiga-tiga formulasi apabila
ahli panel berpendapat bahawa rasa sos rendang ini sedikit sedap.
Perbezaan rasa tidak ketara mungkin disebabkan tiada perubahan pada
bahan dalam formulasi kerana bahan-bahan yang digunakan adalah bahan
yang sama dengan kuantiti yang sama. Yang membezakan antara formulasi
adalah peratus agen pemekat sahaja. Ini juga menunjukkan, jenis tepung
yang digunakan sebagai agen pemekat tidak mempengaruhi rasa sesuatu
produk yang dihasilkan.

Bagi penerimaan keseluruhan, panel akan menilai formulasi yang paling
diterima daripada formulasi yang telah dipilih daripada ujian penilaian
sensori peringkat satu, dua dan tiga. Menggunakan kaedah hedonik,
keputusan yang diperolehi seperti berikut. Tiada perbezaan ketara pada
penerimaan ahli panel terhdap ketiga-tiga formulasi ini. Ahli panel
bersetuju bahawa ketiga-tiga formulasi sos rendang ini sederhana
sedap.Walaupun tiada perbezaan ketara, tetapi bagi ujian skala hedonik,
nombor yang besar adalah paling diterima oleh ahli panel. Ini bermakna,
ahli panel lebih cenderung memilih formulasi 7 (733) iaitu sos rendang
dengan 1% tepung jagung sebagai formulasi yang terbaik.

27

6.0 KESIMPULAN

Secara keseluruhan, dapatlah disimpulkan bahawa projek yang dijalankan
dapat dilaksanakan dengan baik. Analisis kelikatan yang dijalankan ke atas
sembilan formulasi menggunakan Brookfield Viscometer dan Bostwick
Consistometer memberi bacaan yang konsisten. Berdasarkan keputusan
yang diperolehi, ia menunjukkan tiada perbezaan ketara antara kesembilan
formulasi dari segi kelikatan sos rendang. Dimana, kesemua formulasi
adalah likat dan pekat.

Selain itu, bagi analisis penentuan nilai pH bagi sos rendang didapati
bahawa terdapat perbezaan nilai pH untuk kesembilan formulasi yang
dianalisis. Kesemua formulasi mempunyai nilai pH yang mengikut piawaian
bagi penghasilan sos iaitu 4.6 dan ke bawah.

Kesimpulan daripada kajian yang telah dilakukan, penghasilan sos rendang
berjaya dihasilkan dengan sembilan formulasi dengan memvariasikan jenis
tepung iaitu tepung ubi kayu, tepung ubi kentang dan tepung jagung.
Peratusan bagi setiap jenis tepung adalah 1%, 0.5% dan 0.1%.

Dari analisa yang dilakukan, tiada perbezaan yang ketara bagi penerimaan
keseluruhan didalam ujian penilaian deria hedonik bagi ketiga-tiga
formulasi yang dipilih daripada ujian penilaian deria peringkat pertama,
kedua dan ketiga kerana bahan-bahan yang digunakan didalam formulasi
adalah sama dan kuantitinya adalah sama, kecuali agen pemekatnya saja.
Penambahan agen pemekat seperti tepung ubi kayu, tepung ubi kentang
dan juga tepung jagung pula membuktikan bahawa penambahan kanji-
kanji ini didalam sos rendang ini tidak langsung mempengaruhi rasa
produk ini. Ini juga membuktikan bahawa kanji atau tepung tidak
menyumbangkan rasa.

Bagi ujian penilaian sensori menggunakan skala skoring terdapat ciri-ciri
perbezaan dari segi ciri warna sos rendang, aroma sos rendang dan
kelikatan sos rendang. Hanya attribute rasa juga tidak berbeza secara
ketara bagi kesemua formulasi.

Keputusan ujian penilaian deria menunjukkan formulasi 7 lebih diterima
berbanding formulasi 1 dan 5 secara keseluruhannya. Penilaian ini diambil
dari segi skala yang diperolehi daripda keputusan ujian penilaian deria
daripada ketiga-tiga formulasi iaitu formulasi 1, 5 dan 7 yang mana
formulasi 7 memperoleh skala yang lebih besar berbanding formulasi lain.

28

RUJUKAN
Department of Standards Malaysia (2004), Sauces-sampling and test

methods ( First Revision). MS 1120 : 2004.
Edited by J.C. Johnson (1983), Food Additives Recent Developments.

(Food Technology Review, ISSN 0093/0075 ; no. 58)
Edited by Alan Imeson (1997), Thickening and Gelling Agents for Food

2nd Edition. Pg 70-137.
John W. Hill, Ralph H. Petrucci, General Chemistry, 2nd edition,

Prentice Hall, 1999.
Pavia, D.L., Lampman, G.M., & Kriz, G.S. (2004). Organic chemistry

volume 1: Organic chemistry 351. Mason, OH: Cenage Learning.
Ebbing, D.D., & Gammon, S. D. (2005). General chemistry (8th ed.).

Boston, MA: Houghton Mifflin.

29

Penentuan Aktioksidan dan Fenolik Terhadap Serbuk Daun
Rerama Kering dan Daun Rerama Segar (Christia vespertilionis)

Annie Azlina binti Shahran
Jabatan Teknologi Makanan, Politeknik Sultan Haji Ahmad Shah

[email protected]

Normadihah binti Md Sabri
Jabatan Teknologi Makanan, Politeknik Sultan Haji Ahmad Shah

Nurul Saidatul Asyikin binti Musa
Jabatan Teknologi Makanan, Politeknik Sultan Haji Ahmad Shah

Abstrak

Christia Vespertilionis juga dikenali sebagai Daun Rerama merupakan salah satu
tanaman yang mempunyai nilai perubatan yang boleh merawat sakit malaria dan
mempunyai ciri-ciri antikanser. Antioksidan merupakan molekul yang mampu
memperlambat atau mencegah proses oksidasi molekul lain. Oksidasi adalah reaksi
kimia yang dapat menghasilkan radikal bebas yang menghasilkan reaksi berantai yang
boleh merosakkan sel. Penelitian ini bertujuan bagi menentukan kandungan fenolik dan
aktiviti antioksidan dalam serbuk daun rerama kering dan daun rerama segar.
Pengekstrakan daun rerama segar dan serbuk daun rerama kering adalah
menggunakan pelarut etanol 95%. Penentuan kadar jumlah fenolik menggunakan
kaedah reagen Folin-ciocalteau dan diuji dengan menggunakan UV- spektrofotometer
1800 series pada jarak gelombang 765nm. Aktiviti antioksidan ditentukan dengan
kaedah 2,2-diphenyl-1-picrilhidrazyl (DPPH) dan diuji dengan menggunakan UV-
spektrofotometer 1800 series pada jarak gelombang 517nm. Hasil analisis
menunjukkan terdapat kandungan fenolik dan juga antioksidan dalam sampel serbuk
daun rerama kering dan daun rerama segar. Dari hasil penelitian diperolehi kandungan
antioksidan dengan kaedah DPPH menunjukkan IC50 bagi serbuk daun rerama kering
ialah 400ppm dan daun rerama segar ialah 80ppm. Kadar jumlah fenolik pada serbuk
daun rerama kering ialah 103ppm dan daun rerama segar ialah 254ppm. Daun rerama
segar mempunyai nilai fenolik dan aktiviti antioksidan yang tinggi berbanding serbuk
daun rerama kering.

Pendahuluan
Daun Rerama atau nama saintifiknya (Christia vespertilionis) merupakan
pokok kekacang hiasan dalam spesies Fabaceae (Locke and Heald, 1994).
Ia juga dikenali sebagai Mariposa Christia vespertilionis. Mariposa
bermaksud rama-rama di dalam Bahasa Sepanyol. Daun rerama boleh
didapati dengan mudah di Asia dan habitatnya boleh mencapai ketinggian
sehingga 1.2 meter panjang (H. Bunawan, 2015).

Daun Rerama digunakan sebagai salah satu kaedah rawatan secara
tradisional sejak dahulu lagi. Seluruh tumbuhan daun rerama juga
digunakan secara tradisional bagi merawat gigitan ular manakala daun
digunakan sebagai rawatan topikal untuk menyembuhkan tulang yang
patah. Daun segar yang dihancurkan boleh digunakan pada badan untuk
merawat kudis (Garnock-Jones, 1983).

Antioksidan adalah sebatian yang melindungi sel melawan kerosakan
akibat oksigen reaktif. Ketidakseimbangan antara antioksidan dan
oksigen reaktif mengakibatkan stress oksidatif yang menimbulkan
kerosakan sel (Cristobal & Donald, R 2000). Terdapat dua jenis
antioksidan iaitu, antioksidan semulajadi yang boleh diperolehi dari
bahan semulajadi contohnya beta karoten, vitamin C dan vitamin E, dan
antioksidan sintetik iaitu antioksidan yang diperolehi dari hasil kimia
contohnya BHA (Butil Hidroksi Anisol) dan BHT (Butil Hidroksi Toluen),
TBHQ (Tert-Butil Hidroksi Quinon). Sumber antioksidan semulajadi dapat
diperoleh dari buah-buahan dan sayur-sayuran yang diambil seharian.

Fenolik atau polifenol adalah metabolit tumbuhan yang mana terdapat di
dalam tumbuh-tumbuhan. Terdapat banyak fenolik telah terbukti
mengandungi tahap aktiviti antioksidan yang tinggi. Fenolik memberi
sumbangan kepada aktiviti antioksidan keseluruhan tumbuhan
terutamanya disebabkan oleh sifat redoks. Pengoksidaan dan
pengurangan (redoks) adalah reaksi berlawanan. Ia juga merupakan
reaksi redoks berpasangan di mana reaksi tersebut perlu berlaku secara
serentak.

Proses pengoksidaan sentiasa diiringi oleh proses pengurangan atau
penurunan. Proses penurunan di mana biasanya ada kehilangan oksigen.
Sementara dalam proses pengoksidaan terdapat penambahan unsur
oksigen. Reaksi sedemikian dikenali sebagai reaksi redoks. Reaksi redoks
adalah asas bagi pelbagai laluan biokimia dan selular kimia dan
biosintesis. Ia juga penting bagi memahami pengoksidaan biologi dan
kesan radikal atau antioksidan.

Pengoksidaan dan penurunan merupakan istilah kimia dan dalam istilah
biologi, ia lebih dikenali dengan terma antioksidan dan pro-oksidan
(Shapiro M, 1972).

Spesies Oksigen Reaktif (ROS) atau ‘Reactive Oxygen Species’ merupakan
frasa yang digunakan bagi menerangkan bahawa sebilangan molekul
reaktif dan radikal bebas yang diperoleh daripada molekul oksigen.
(Hancock, 2001). ‘Reactive Oxygen Species’ (ROS) dan radikal yang lain
terlibat dalam pelbagai fenomena biologi seperti mutasi, karsinogenesis,
degeneratif, penuaan dan lain-lain. Secara amnya, mekanisme fenolik
untuk aktiviti antioksidan adalah meneutralkan radikal bebas lipid dan
mencegah penguraian hidroperoksida ke dalam radikal bebas (Md. Ali
Akhbar Hossain, 2015).

Penyakit degeneratif merupakan penyakit-penyakit kronik nombor satu di
Asia Tenggara iaitu penyakit obesiti, kolestrol dan darah tinggi. Penyakit
degeneratif seperti darah tinggi merupakan penyakit yang sukar untuk
diubati dicirikan oleh kemerosotan organ-organ tubuh yang terjejas oleh
gaya hidup. Berdasarkan data WHO tahun 2008, angka kematian di Asia
Tenggara sekitar 14.5 juta, sekitar 55% (7.9 juta) disebabkan penyakit
degeneratif. Angka kematian akibat penyakit ini diramalkan akan
meningkat 21% pada tahun 2018 (WHO, 2011).

Fungsi utama antioksidan ialah untuk menghalang atau menyekat tindak
balas pengoksidaan pada lemak, perubahan pigmen, pemerangan pada
makanan, pemusnahan vitamin, aroma dan rasa asli, serta perubahan
pada organoleptik makanan tersebut. Penggunaannya amat meluas dalam
minyak dan hasilan berminyak atau berlemak. Antioksidan menghalang
ketengikan oksidasi yang disebabkan oleh pengoksidaan amosfera dan
menghalang degradasi lemak yang boleh menyebabkan perubahan rasa
dan bau.

Kebanyakkan bahan antioksidan yang digunakan dalam indusri makanan
adalah seperti vitamin C, vitamin E, asid sitrik, amina dan sebatian
berfenol yang rendah atau tinggi kepekatannya yang boleh menjadi toksik
kepada manusia. Oleh yang demikian, penggunaan bahan-bahan ini
mampu memperlahankan atau menghalang molekul pengoksidaan yang
lain (Nickerson dan Ronsivalli, 1980).

Objektif Kajian

Dalam kajian ini, serbuk daun rerama kering dan daun rerama segar akan
diekstrak dengan menggunakan etanol 95% dan dibiarkan semalaman

sebelum melakukan ujian fenolik dengan menggunakan kaedah Folin-
Ciocalteau Reagent (FCR) dan dilakukan ujian antioksidan dengan 1,1-
diphenyl-2-picrylhydrazyl (DPPH). Alat instrumen yang digunakan ialah
UV-Spektrofotometer Shiadzu.

Kajian dilakukan adalah untuk mengkomersilkan tumbuhan herba
sebagai ganti bahan antioksidan yang sedia ada. Selain itu, tumbuhan
herba adalah semulajadi yang tidak memudaratkan kesihatan. Menurut
Garnock-Jones (1983), bahan antioksidan yang diguna pakai dalam
industri mengandungi campuran kimia yang boleh menjejaskan
kesihatan. Tumbuhan herba yang digunakan mengandungi banyak
khasiat dalam perubatan tradisional.

Daun rerama (Christia vespertilionis) dipilih kerana mengandungi banyak
khasiat. Daun Rerama digunakan sebagai salah satu kaedah rawatan
secara tradisional sejak dahulu lagi. Seluruh tumbuhan daun rerama juga
digunakan secara tradisional bagi merawat gigitan ular manakala daun
digunakan sebagai rawatan topikal untuk menyembuhkan tulang yang
patah. Daun segar yang dihancurkan boleh digunakan pada badan untuk
merawat kudis (Garnock-Jones, 1983).

Antioksidan terdapat di dalam buah-buahan, sayur-sayuran dan teh
merupakan faktor utama untuk mengurangkan penyakit kronik, penyakit
jantung dan sesetengah penyakit kanser. Kaedah DPPH iaitu radikal
bebas 2, 2-Diphenyl-1-1 Picrylhydrazy, adalah kaedah yang sangat cepat
mudah dan murah. DPPH digunakan secara meluas dalam menguji reaksi
kestabilan kompaun sebagai radikal bebas yang dicari atau hidrogen
penderma dan bagi menilai aktiviti antioksidan dalam makanan. Kaedah
DPPH boleh digunakan untuk sampel cecair atau pepejal dan ia tidak
spesifik pada mana-mana komponen antioksidan dan membantu
mengetahui fungsi ciri-ciri makanan.

Analisis yang dijalankan melibatkan dua sampel bagi tujuan menentukan
aktiviti antioksidan dan fenolik. Sampel yang digunakan ialah serbuk
daun rerama kering dan daun rerama segar. Penentuan fenolik
menggunakan kaedah Folin- Ciocalteau Reagent (FCR) manakala
penentuan aktiviti antioksidan menggunakan kaedah DPPH. Bagi
mendapatkan bacaan fenolik dan aktiviti antioksidan, alat instrumen UV-
Spektrofotometer Shiadzu telah digunakan.

Kajian Bahan Bertulis
Daun Rerama atau nama saintifiknya ‘Christia vespertilionis’ merupakan
pokok kekacang hiasan dalam spesies Fabaceae. Ia juga dikenali sebagai
Mariposa Christia vespertilionis. Mariposa bermaksud rama-rama di dalam
Bahasa Sepanyol. Daun rerama boleh didapati dengan mudah di Asia dan

boleh habitatnya boleh mencapai ketinggian sehingga 1.2 meter panjang.
(H. Bunawan, 2015). Terdapat 13 spesies di Asia tropika dan lima spesies
yang lainnya dijumpai di China. Taburan tumbuhan ini di Asia tropika
dan Asia subtropika termasuklah di Pulau Rukyu, Taiwan, Indochina,
Malaysia, Indonesia, Vietnam, Laos, Kemboja, Thailand, India, China dan
Australia Utara. Genus ini juga tumbuh secara semula jadi di Fiji dan
beberapa pulau di Caribbean termasuklah St. Vincent, Martinique,
Jamaica dan St. Kitts (Locke and Heald, 1994). Christia spp. biasanya
tumbuh di kawasan kering, berumput, tanah berpasir dan di tepi jalan.
Genus Christia kebiasaannya digelar ‘The island pea’ (USDA 2006), adalah
tumbuhan herba yang tidak menjalar digunakan sebagai hiasan di kebun-
kebun di Asia Tenggara kerana bentuk daunnya yang unik dan toleransi
terhadap kemarau (van Meeuwen et al., 1961; Ohashi,1977.

Spesies genus C. vespertilionis ini (van Meeuwen et al., 1961), disebarkan
oleh benih atau keratan dalam campuran bebas gambut di bawah
matahari penuh, kelembapan yang tinggi, media lembab dan suhu
minimum 21ºC (Barham ,1996). Christia vespertilionis tumbuh hingga
ketinggian 1 m. Ia mempunyai batang langsing dengan daun trifoliat.
Daun remaja mempunyai warna ungu dan yang matang berwarna hijau
tua dengan jalur hijau pucat di sepanjang urat yang menonjol.

Sub-famili Papilionoideae (bunga) dari Fabaceae, yang dikenali sebagai
Leguminosae, mempunyai kepelbagaian tahap tinggi dan fungsi khusus
(Ohashi et al., 1981; Lavin, 2006). Suku Desmodieae subfamili ini terdiri
daripada tumbuh-tumbuhan atau pokok renek dengan spesies yang unik
(Bailey et al, 1997). Genus Christia, yang dahulu dikenali sebagai Lourea,
adalah salah satu daripada dua genera yang mempunyai daun kecil yang
hadir dan bersulam dengan dua atau lebih segmen dilipat dan disertakan
dalam kelopak (Keng et al, 1993). Spesies Christia adalah tumbuh-
tumbuhan tegak atau rumput yang subur atau sub-pokok renek yang
mempunyai daun kompaun trifoliat dan daun pada tumbuhan yang sama.
Semua daun disusun seli dengan struktur daun kecil di pangkal.

Sekelompok bunga atau rangkaian bunga pada batang (rasem) kadang
terdapat pada sudut antara batang dan daun (axillary). Ia mempunyai
bunga kecil berwarna putih dan kelopak berbentuk loceng yang membesar
dengan umur. Kelopaknya mempunyai lima bentuk bujur yang meruncing
hingga ke hujung dan sedikit lebar. Tiub bunga mempunyai kelopak
sentral yang besar, dengan lipatan yang berbeza dan dua kelopak sayap
bersebelahan dengan apeks yang tumpul atau bulat (Moench, 1794;
Moench, 1802)

Tanaman tropika seperti Christia menjalani perubahan morfologi dan
fisiologi berdasarkan tahap cahaya ambien. Tanaman yang tumbuh di

tempat teduh mempunyai daun yang lebih luas, lebih nipis, lebih gelap
dan batang yang lebih tebal disebabkan oleh penurunan kadar
fotosintesis dan pengeluaran karbohidrat, yang mengurangkan
pertumbuhan (Wong dan Wilson, 1980, Joiner, 1981; Nelson, 1998;
Baruch et al, 2000) berbanding tumbuhan yang terdedah kepada
cahaya.

Daun rerama pernah menjadi bualan hangat dalam kalangan
masyarakat akan keberkesanannya khasiatnya dalam merawat pelbagai
penyakit seperti mengubati kanser, anti-malaria, strok, darah tinggi,
kencing manis, masalah usus seperti gastrik, sembelit, cirit-birit dan
lain-lain. Daun rerama banyak digunakan secara tradisional oleh
masyarakat yang mempercayai khasiatnya.

Christia constricta, C. obcordata dan C. vespertilionis berharga kerana
kualiti perubatan mereka di Indochina dan Jepun. Christia obcordata
digunakan untuk merawat penyumbatan kencing, dan nefritis akut dan
kronik. Christia vespertilionis digunakan bercampur dengan air untuk
merawat tuberkulosis, bronkitis dan tonsil yang meradang, selesema,
kelemahan otot dan peredaran darah yang lemah (Nippon, 2006).

Seluruh tumbuhan daun rerama juga digunakan secara tradisional bagi
merawat gigitan ular manakala daun digunakan sebagai rawatan
topikal untuk menyembuhkan tulang yang patah. Daun segar yang
dihancurkan boleh digunakan pada badan untuk merawat kudis
(Garnock-Jones, 1983).

Antioksidan adalah nutrien dalam makanan yang melindungi sel
daripada rosak yang disebabkan oleh radikal bebas. Radikal bebas
adalah molekul yang tidak stabil yang boleh merosakkan sel.
Kerosakan sel boleh meningkatkan risiko kanser, sakit jantung,
katarak dan diabetes. Antioksidan adalah sebatian yang melindungi sel
melawan kerosakan akibat oksigen reaktif. Ketidakseimbangan antara
antioksidan dan oksigen reaktif mengakibatkan stres oksidatif yang
menimbulkan kerosakan sel (Cristobal & Donald, R 2000).

Ia juga merupakan sebatian yang mampu menghalang reaksi radikal
bebas dalam tubuh manusia. Radikal bebas merupakan penyebab utama
penyakit seperti kardiovaskulaar dan kanser. Dalam tubuh manusia,
sebatian oksigen reaktif seperti hidroksil akan menyerang asid lemak
tidak tepu pada membran sel dan menyebabkan pengoksidaan.
(Madhujith dan Shahidi, 2005).

Radikal bebas juga boleh menjejaskan fungsi otak. Antioksidan
menghalang pengoksidaan molekul lain. Pengoksidaan adalah tindak
balas kimia yang memindahkan elektron atau hidrogen dari bahan ke
agen pengoksida. Tindak balas pengoksidaan boleh menghasilkan radikal
bebas. Radikal bebas merupakan atom atau molekul yang mengandungi
elektron yang tidak berpasangan pada orbital terluarnya. Radikal bebas
bersifat tidak stabil dan sangat reaktif yakni cenderung bereaksi dengan
molekul lainnya untuk mencapai kestabilan. Radikal dengan kereaktifan
yang tinggi ini dapat memulakan suatu reaksi yang berantai dalam
sesekali pembentukkannya sehingga menimbulkan senyawa yang tidak
normal dan memulakan reaksi berantai yang dapat merosakkan sel-sel
penting dalam tubuh (Badarinath etal, 2010). Radikal bebas dapat diatasi
dengan penggunaan antioksidan (Mandat et al, 2009).

Antioksidan boleh dikelaskan kepada dua kumpulan iaitu antioksidan
sintetik dan antioksidan semulajadi. Antioksidan semulajadi boleh
didapati dari semua bahagian tumbuhan dan ia termasuk karatenoid,
vitamin, fenolik dan flavonoid. Sumber tumbuhan makanan antioksidan
daripada bijirin, buah-buahan dan sayur-sayuran (Butnariu M, Grozea I,
2012).

Antioksidan sintetik termasuklah BHA (butil hidroksilanisol), BHT (butil
hidroksituluena) dan sebagainya. Butil Hidroksianisole (BHA) tidak
wujud secara semulajadi. Ia melebur pada suhu lebih kurang 65˚C dan
mempunyai rasa fenolik, ia larut dalam lemak tetapi tidak larut dalam
air. Keberkesanannya meningkat dengan kepekatan BHA iaitu sehingga
0.02%. ia boleh aktif dalam pembakaran dan makanan yang bergoreng,
dalam lemak atau lemak khinzir (lard) yang mengandungi BHA.
Kestabilannya akan menurun apabila dikenakan pada suhu tinggi dan
kehilangan kestabilannya disebabkan oleh pemeruapan antioksida.
Walaubagaimanapun, kerosakan BHA adalah rendah (William GM,
1996).

Butil Hidroksituluene atau nama IUPAC BHT ialah 2,6-bis (1,1-
dimetiletil)-4-metilfenol atau nama lainnya 2,6-di-tert-butyl-4-
methylphenol; 2,6-di-tert-butyl-p-cresol (DBPC); butylated
hydroxytoluene; BHT.formula molekulnya C₁₅H₂₄O. Rupa BHT ialah
serbuk putih. Mempunyai ketumpatan 1.048 g/cm³, pepejal. Takat
leburnya ialah 70-73 ˚C dan takat didihnya 265 ˚C (538.15 K). Ia tidak
larut dalam air. Butil hidroksitoluene (BHT), juga dikenali sebagai
Butilhidroksitoluene, adalah lipofilik (larut lemak) kompoun organik ini
digunakan ebagai bahan tambah antioksidan (nombor E, E321), juga
baik dalam kosmetik, farmasi, getah dan produk petroleum.

Antioksidan berfenol hidroksitoluena berbutil (BHT) yang tulen
berwarna putih, berhablur, tiada rasa atau bau, tiak larut dalam air
tetapi larut dalam lemak dan pelarut organik. Sifatnya hampir sama
dengan BHA. BHT yang tulen dalam lemak ringkas adalah kurang
berkesan jika dibandingkan dengan propilgalat dan NDGA tetapi lebih
baik daripada BHA. Gabungan BHA dan BHT membentuk sinergi
dalam lemak tetapi tidak dalam hasilan pembakaran. Kajian
ketoksikan BHT pada tikus, arnab dan anjing menunjukkan ia tidak
berbahaya.

Fenolik tumbuhan dan "polifenol " adalah unsur semulajadi yang wujud
secara biogenetikal dari laluan fiklpropanoid yang fiklpropanoid, yang
secara langsung menyediakan phenylpropanoid, atau laluan polyetide"
asetik/melanoik yang boleh menghasilkan fenol mudah, atau kedua-
duanya sekali gus menghasilkan monomerik dan polimer fenol dan
polifenol, yang memenuhi pelbagai peranan fisiologi dalam tumbuhan.
Tumbuhan yang lebih tinggi mensintesis beberapa ribu sebatian fenolik
yang berbeza. Keupayaan untuk mensintesis sebatian fenolik telah dipilih
sepanjang perjalanan evolusi dalam keturunan tumbuhan yang berbeza,
dengan itu membenarkan tumbuh-tumbuhan dapat menghadapi cabaran
persekitaran yang berubah-ubah sepanjang masa evolusi.

Fenolik tumbuhan dianggap mempunyai peranan utama sebagai sebatian
pertahanan apabila tekanan alam sekitar, seperti cahaya tinggi, suhu
rendah, jangkitan patogen, herbivora, dan kekurangan nutrien, boleh
menyebabkan peningkatan pengeluaran radikal bebas dan spesies oksidatif
lain dalam tumbuh-tumbuhan. Kedua-dua tegasan biotik dan abiotik
merangsang fluks karbon dari yang utama ke laluan metabolik sekunder,
dengan itu mendorong pergeseran sumber yang ada yang menyokong
sintesis produk sekunder. Satu hubungan yang menarik antara pasangan
metabolisme primer dan sekunder pengumpulan proline metabolit tekanan
dengan pemindahan tenaga ke arah biosintesis fenilpropanoid melalui
laluan pentosfosfat oksida.

Pengoksidaan berganti-ganti NADPH oleh sintesis proline dan pengurangan
NADP + oleh dua langkah oksidatif dari laluan pentos fosfat oksidatif
membawa kepada pengumpulan serentak sebatian fenolik.
Tekanan penyejukan menyebabkan peningkatan jumlah kandungan
fenolik dan kapasiti antioksidan dalam tumbuhan. (Pennycooke et al.,
2005).

Asid fenolik, tanin hidrolisis, dan flavonoid mempunyai kesan anti-
karsinogen dan anti-mutagenik kerana mereka bertindak sebagai agen
pelindung DNA terhadap radikal bebas, oleh karsinogen tidak aktif,
menghalang enzim yang terlibat dalam pengaktifan pro-karsinogen dan
dengan mengaktifkan xenobiotik enzim detoksifikasi. (T. Ozcan, 2014).
Unsur fenolik juga mampu mempertahankan tumbuhan daripada
kerosakan.(Valemtine et al., 2003).

Unsur-unsur kimia yang diekstrak dari tumbuhan, sebatian fenolik,
boleh menghalang penyerapan amilase dalam rawatan penyerapan
karbohidrat, seperti kencing manis. Terdapat banyak buah dan sayuran
yang mengandungi sebatian fenolik, terutamanya, anggur dan tomato.
Sebatian fenolik, seperti asid fenolik dan flavonoid, dapat menggalakkan
manfaat kesihatan dengan mengurangkan risiko sindrom metabolik dan
komplikasi berkaitan diabetes jenis 2.

Reaktif oksigen (ROS) dan spesies nitrogen reaktif (RNS) adalah molekul
teroksida yang sangat reaktif, yang dihasilkan secara berterusan oleh
keadaan sel normal, contohnya aktiviti rantai pernafasan mitokondria
dan keradangan, yang boleh menyebabkan kerosakan pada molekul lain
seperti protein dan DNA. Enzim antioksidan termasuk dismutase
superoxide (SOD), glutathione peroxidase (GPx) dan catalase (CAT),
semuanya akan memainkan peranan penting dalam menyingkirkan
daripada oksidan ini dan mencegah kecederaan. (Derong Lin 1, Mengshi
Xiao 1,2016).

Etanol adalah alkohol cecair yang dihasilkan oleh penapaian pelbagai
jenis bahan biologi. Bahan-bahan ini termasuk bijirin seperti gandum,
barli, jagung, kayu, dan tebu. Etanol disebut juga etil alkohol dengan
rumus kimia C2H5OH atau CH3CH2OH dengan takat didihnya 78.4° C.
Etanol memiliki sifat tidak berwarna, volatil dan dapat bercampur
dengan air (Kartika dkk. 1997).

Pelarut etanol digunakan secara meluas kerana mengandungi ketoksikan
yang rendah dan hasil pengeluaran ekstrak yang tinggi. Hal ini
disebabkan polariti boleh dikawal mengikut nisbah yang terpilih (Franco
et al., 2008).

Metodologi

Daun rerama segar (Christia vespertilionis) dipetik segar dari pokok dan
disusun pada dulang bersih kemudian dikeringkan selama semalaman
pada suhu 6 C di dalam oven. Setelah kering, daun rerama tersebut dikisar
untuk dijadikan bentuk serbuk. Manakala bagi sampel daun rerama segar
pula, ia dipetik segar dari pokok kemudian dihancurkan dengan
menggunakan mortar. Seterusnya, pengekstrakan sampel dilakukan
dengan menggunakan etanol 95% dan dibiarkan semalaman di dalam peti
sejuk. Keesokkan harinya analisis antioksidan menggunakan kaedah
DPPH dan analisis fenolik menggunakan kaedah reagen Folin-ciocalteu
dilakukan.

Penyediaan Bahan Mentah
Di dalam kajian ini, terdapat satu sampel yang digunakan iaitu daun
rerama (Christia vespertilionis). Sampel yang digunakan adalah dari jenis
tumbuhan herba yang mudah untuk didapati. Umum mengetahui bahawa
tumbuhan herba mempunyai pelbagai khasiat, maka analisis ini
dijalankan bagi memanfaatkan khasiatnya. Daun rerama boleh didapati
dari Taman Pertanian, Bukit Goh, Kuantan. Daun rerama perlu didapati
di dalam keadaan yang segar.

Penyediaan Serbuk Daun Rerama
Daun rerama dibersihkan dan ditoskan. Kemudian dikeringkan selama
semalaman pada suhu 6 ˚C. Daun rerama yang telah kering kemudian
dikisar dengan menggunakan mesin pengisar untuk dijadikan serbuk
(Azizah, A.H., et al., 2009).

Manakala bagi daun rerama segar pula ia akan dipetik segar dari pokok
kemudian dibersihkan dan ditoskan. Seterusnya, daun rerama segar
akan dihancurkan menggunakan mortar.

Pengekstrakan Sampel Menggunakan Pelarut Etanol 95%.
Sampel (serbuk daun rerama kering dan serbuk daun rerama segar)
ditimbang sebanyak 0.025g, kemudian ditambah dengan etanol 95%
sehingga mencapai sukatan sebanyak 100ml. Sampel akan dibiarkan
semalaman di dalam peti sejuk sebelum digunakan untuk proses
seterusnya. (Azizah, A.H., et al., 2009).

Penentuan Jumlah Fenolik Menggunakan Reagwn Folin-Ciocaltue
(FCR)
2 ml pengekstrakan serbuk daun rerama dipipet ke dalam tabung uji.
Seterusnya tambahkan 4 ml 50% reagen Folin- Ciocalteu dan 4 ml 5%
sodium karbonat. Letakkan tabung uji di tempat yang gelap selama 1 jam.
Ukur kadar penyerapan cahaya pada 765nm menggunakan
spektrofotometer. Kemudian ulang semula langkah tersebut dengan
menukarkan pengekstrakan serbuk daun rerama dengan siri standard
asid gallic (100ppm, 200ppm, 300ppm, 400ppm dan 500ppm). Graf
lengkung kalibrasi vs kepekatan diplotkan (Singleton, V.I., Orthofer, R.,
Lamula-Ravento s, R.M., 1999).

Penentuan Aktiviti Antioksidan Menggunakan 1,1-diphenyl-2-
picrylhydrazyl (DPPH)
Pengekstrakan serbuk daun rerama disediakan dalam larutan bersiri
(100ppm, 200ppm, 300ppm, 400ppm dan 500ppm) dengan isipadu 10 ml
dan dicukupkan jumlah tersebut dengan pelarut, etanol 95%. Seterusnya
2 ml setiap larutan bersiri dicampurkan sebati dengan 4 ml 0.1 mM
reagen DPPH dan 2 ml etanol 95%. Letakkan campuran tersebut di tempat
yang gelap selama 30 minit. Kadar penyerapan cahaya diukur pada 517
nm menggunakan spektrofotometer (Brand-williams, w., Cuvelier, M.E
dan Berset, C.1995).

Penyediaan Standard Butil Hidroksianisole (BHA).
Pengekstrakan standard (BHA) disediakan dalam larutan bersiri (100
ppm, 200 ppm, 300 ppm, 400 ppm dan 500 ppm) dengan isipadu 10 ml.
Kemudian, 2 ml setiap larutan bersiri dicampur sebati dengan 4 ml 0.1
mM reagen DPPH dan 2 ml etanol 95%. Letakkan campuran tersebut di
tempat yang gelap selama 30 minit. Kadar penyerapan cahaya diukur
pada 517 nm menggunakan spektrofotometer. Seterusnya, dengan
menggunakan formula:

% of inhibition = [ (A0 - Ae) /
A0 ] x 100 Where,
A0 = absorbance reading of the negative control

Ae = absorbance reading in the presence of sample extract

Graf peratus perencatan vs kepekatan (standard dan sampel) diplotkan
(Brand-williams, w., Cuvelier, M.E dan Berset, C.1995).

Keputusan dan Perbincangan

Graf 1 berikut menunjukkan keputusan analisis antioksidan bagi
sampel serbuk daun rerama kering dan daun rerama segar. Didapati,
keputusan antioksidan bagi kedua- dua sampel berada pada bawah
garisan standard. Daun rerama segar didapati mempunyai kandungan
antioksidan yang tinggi berbanding serbuk daun rerama kering. Graf
analisis juga menunjukkan nilai IC 50 pada kedua-dua sampel. Bagi
daun rerama segar, nilai IC 50 berada pada kepekatan 80ppm manakala
bagi serbuk daun rerama kering, nilai IC 50 berada pada kepekatan 400
ppm. Hal ini jelas menunjukkan daun rerama segar mempunyai
kandungan antioksidan yang tinggi kerana mampu merencat radikal
bebas pada kepekatan yang lebih rendah berbanding serbuk daun
rerama kering.

Graf 1: Peratus Perencatan melawan Kepekatan Larutan (ppm)

Inhibition 110

%100 BHA (Standard)

90 S: 80 ppm K: 400ppm Sampel Kering
Sampel segar
80
Linear (BHA (Standard))
70 Linear (Sampel segar)
Linear (Sampel Kering)
50
60 100 200 300 400 500 600

IC

40

30
20

10
0
0

Kepekatan (ppm)

Graf 2 berikut menunjukkan keputusan analisis fenolik terhadap
serbuk daun rerama kering dan daun rerama segar. Analisis dijalankan
menggunakan kaedah reagen Folin-ciocalteau. Berdasarkan standard
asid gallic, didapati kepekatan bagi sampel serbuk daun rerama kering
ialah 103 ppm. Manakala, bagi sampel daun rerama segar, kepekatan
yang didapati ialah 254 ppm. Analisis menunjukkan daun rerama
segar mempunyai kandungan fenolik yang lebih tinggi berbanding
serbuk daun rerama kering.

Graf 2: Absorbans Melawan Kepekatan (ppm)

1

0.9

0.8

0.7

Absorbans 0.6
0.4
0.5 Kadar penyerapan

0.3 Linear (Kadar penyerapan)

0 S : 254ppm
K:103ppm

0.1

0
0 100 200 300 400 500 600

Kepekatan (ppm)

Kesimpulan dan Cadangan
Berdasarkan keputusan yang diperolehi, daun rerama segar
menunjukkan kandungan aktiviti antioksidan yang tinggi berbanding
serbuk daun rerama kering. Bagi kandungan aktiviti antioksidan
menunjukkan IC5 bagi daun rerama segar adalah lebih baik iaitu pada
8 ppm berbanding serbuk daun rerama kering iaitu pada 4 ppm.
Seterusnya, daun rerama segar mempunyai nilai kandungan fenolik
yang tinggi iaitu 254 ppm berbanding serbuk daun rerama kering iaitu
1 3 ppm. Daripada keputusan aktiviti antioksidan yang diperolehi
dibandingkan dengan standard BHA untuk mengetahui tahap kekuatan
antioksidan di dalam daun rerama segar dan serbuk daun rerama
kering. Keputusan menunjukkan daun rerama segar mempunyai
peratusan aktiviti antioksidan yang lebih tinggi daripada serbuk daun
rerama kering. Peratusan aktiviti antioksidan daun rerama masih
dibawah peratus aktiviti antioksidan BHA.

Cadangan daripada projek ini ialah, melakukan analisis yang lebih lanjut
mengenai ketoksikan daun rerama bagi memberikan manfaat yang lebih
lagi pada kajian ini. Kebaikan antioksidan dan fenolik dapat
dimanfaatkan dengan penghasilan pelbagai produk kesihatan. Hal ini
dapat memaklumkan bahawa spesies Christia mempunyai kandungan
fenolik dan aktiviti antiokisidan yang tinggi yang mampu memberi
manfaat terhadap masyarakat. Daun rerama mampu merawat kanser,
anti-penuaan, anti-malaria dan lain-lain khasiatnya.

Cadangan seterusnya, analisis projek ini dapat mengkomersialkan
tumbuhan herba di mana mampu menaikkan taraf hidup masyarakat.
Selain itu, penanaman spesies Christia dapat diperluaskan setelah
diketahui kepelbagaian khasiatnya supaya ia lebih mudah untuk didapati
pada masa hadapan.

Rujukan

Abdul, R dan Sugeng, R. (2005). Aktivitas antioksidan ekstrak buah
Mengkudu (Morinda citrifolia, L.). Agritech 25: 131-136.

Abdul Rohman, Sugeng Riyanto, Nurul Khusna Hidayati. Aktivitas
Antioksidan, KandunganFenolik Total dan Flavonoid Total Daun
Mengkudu (Morinda citrifolia L), AGRITECH, Vol. 27, No. 4 Disember
2007.

Azizah, A. H., Wee, K. C., Azizah, O and Azizah. M. Effect of boiling and
stir frying on total phenolics, carotenoids and radical scavenging
activity of pumpkin (Cucurbita moschato)

Barham, J.M. 1996. Christia vespertilionis var. verspertilionis
Leguminose. Curtis’s Bot. Mag. 13 (1): 19-21.

Brand-Williams, W., Cuvelier, M. E. and Berset, C. (1995). Use of a free
radical method to evaluate antioxidant activity. Lebensmittel-
Wissenschaft and Technologie 28: 25-30.

Derong Lin 1, Mengshi Xiao 1, and Jingjing Zhao 1, (2016), An Overview
of Plant Phenolic Compounds and Their Importance in Human
Nutrition and Management of Type 2 Diabetes, Molecules 2016, 21,
1374; doi:10.3390/molecules21101374.

Dewi Tristantini, Alifah Ismawati, Bhayangkara Tegar Pradana, Jason
Gabriel Jonathan Pengujian Aktivitas Antioksidan Menggunakan
Metode DPPH pada Daun
Tanjung (Mimusops elengi L), 2016.

Dina Pratiwi, Sri Wahdaningsih, Isnindar. 2013. Uji Aktivitas Antioksidan
Daun Bawang Mekah (Eleutherine americana Merr.) dengan Metode
DPPH (2,2- Difenil-1 Pikrilhidrazil).

Donald, R.B and M. Cristobal, 2000. Antioxidant Activity Of Flavonoids.
Department Of Environ and Molec. Toxic. Oregon State University,
Corralliv, Oregon.

Franco, D. , Sineiroz, J. , Rubilar, M. , Sanchezz, M. Jerezz, M. , Pinelo, M.
, Costoya, N. and Nunez, M. J. 2008. Polyphenols from plant
material: Extraction and Antioxidant Power. Electronic Journal of
Environmental, Agricultural and Food Chemistry 7(8): 3210-3216.

Garnock-Jones PJ. Note on some folklore drugs and remedies of the Lau
Group, Fiji. South Pac J Nat Sci 1983; 4: 4-8.

H. Bunawan, S. N. Bunawan, and S. N. Baharum, International Journal
of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences. 7(8), 1 (2015)

Khalaf, N.A.,. Shakiya, A.,, AL- Othman, EL-Agbar,Z..,, Farah, H.,2008,
Antioxidant Activity of Some Common Plants, Turk J Biol32 (2008)
51-55.

Lock, J.M. and J. Heald. 1994. Legumes of Indo-China – A Checklist. Royal
Botanic Gardens, Kew. Pp 66.

Md. Ali Akhbar Hossain, Md. Selim Hossain, Kaniz Fatema, Benazir Ahmed
Siddique, Hanif Sikder, Md Sohel Savker, 2015, An Evaluation on
Antioxidant Activity, Total Phenolic and Total Flavonoid contents of
Extract from Adina Cordifolia (Roxb), American Journal of Plant
Sciences, 2015, 6, 633-639.

M.K. Zainola, A. Abd-Hamida,*, S. Yusofb, R. Musec, Antioxidative activity
and total phenolic compounds of leaf, root and petiole of four
accessions of Centella asiatica (L.) Urban, Food Chemistry 81 (2003)
575–581

Moench, C. 1794. 'Methodus Plantas horti botanici et agri Marburgensis'.
P.39-40. Moench, C. 1802. Supplementum ad Methodum Plantas a
Staminum situ Describendi. Marburgi Cattorum.

Monica Butnariu1* and Ioana Grozea2, Antioxidant (Antiradical)
Compounds, Journal of Bioequivalence & Bioavailability, Volume
4(6): xvii-xix (2012) – xvii

Ni Kadek Fina Parwati, Mery Napitupulu, Anang Wahid M. Diah, Uji
Aktivitas Antioksidan Ekstrak Daun Binahong (Anredera Cordifolia
(Tenore) Steenis) Dengan 1,1- Difenil-2 Pikrilhidrazil (DPPH)
Menggunakan Spektrofotometer UV VIS, Vol 3,No. 4, 2014: 206 213

Lock, J.M. and J. Heald. 1994. Legumes of Indo-China – A Checklist. Royal
Botanic Gardens, Kew. Pp 66.

Md. Ali Akhbar Hossain, Md. Selim Hossain, Kaniz Fatema, Benazir Ahmed
Siddique, Hanif Sikder, Md Sohel Savker, 2015, An Evaluation on
Antioxidant Activity, Total Phenolic and Total Flavonoid contents of
Extract from Adina Cordifolia (Roxb), American Journal of Plant
Sciences, 2015, 6, 633-639.

M.K. Zainola, A. Abd-Hamida,*, S. Yusofb, R. Musec, Antioxidative activity
and total phenolic compounds of leaf, root and petiole of four

accessions of Centella asiatica (L.) Urban, Food Chemistry 81 (2003)
575–581

Nickerson, J. T. R., amd L. J. Ronsivalli: Elementary Food Science, Second
Edition, Westport, Connecticut (USA). 1980

Nina Salamah, Liani Farahana. Uji Aktivitas Antioksidan Ekstrak Etanol
Herba Pegagan (Centella Asiatica (L.) Urb Dengan Metode
Fosfomolibdat. Pharmaciana, Vol. 4,No. 1,2014: 23-30

Nina Salamah, Nurushoimah. Uji Aktivitas Antioksidan Ekstrak Etanol
Herba Pegagan

(Centella Asiatica (L) Urb.) Dengan Metode Penghambatan Degradasi
Beta
Karoten. Farmasains Vol 2, No. 4, Oktober 2014.

Nippon Shinyaku Co., LTD. 2006. Japanese Greenhouse New Medicine
Corporations Herbs - 41. The leaf is similar to the airplane,
“[hikoukisu]”, Christia vespertilionis (L.f.) Bakh.f. (Legumes). 04
October 2006.

Ohashi, H., R.M. Polhill and B. Raven 1981. Desmodieae, p. 292-300. In:
Polhill, R.M. and P.H. Raven (eds.). Advances in Legume
Systematics, Part 1. Royal Botanic Gardens, Kew.

Pasto D.J. and Johnson C.R. (1979). Laboratory Text for Organic
Chemistry, p 410,

Pennycooke JC, Cox S, Stushnoff C (2005). Relationship of cold
acclimation, total phenolic content and antioxidant capacity with
chilling tolerance in petunia. Environ. Exp. Bot., 53: 225-232

Shapiro M (1972). Redox balance in the body: An approach to
quantification. J Surg Res

3: 138 152.

Singleton, V.L., Orthofer, R., Lamuela-Ravento´ s, R.M., (1999).
Analysis of total phenols and other oxidation substances and
antioxidants by means of Folin Ciocalteu reagent. Metho

T. Ozcan, A. Akpinar-Bayizit, L. Yilmaz-Ersan, and B. Delikanli., (2014),
Phenolics in Human Health. International Journal of Chemical
Engineering and Applications, Vol. 5, No. 5. 393-394.

Velentine IK, Maria VK, Bruno B (2003). Phenolic cycle in plants and
environment, J Mol. Cell Biol., 2: 13-18.

USDA National Agricultural Statistics Service. 2006. Floriculture Crops
2005 Summary, Sp Cr 6-1 (06).ds in Enzymology 299, 152–178.

Van Meeuwen, M.S., C.G.G.J. van Steenis, and J. Stemmerik. 1961.
Prelimnary revisions of some genera of Malaysian Papilionaceae
II. Reinwardtia 6: 85-108.

Vimalkumar CS, Hosagaudar VB, Suja SR, Vilash V, Krishnakumar NM,
Latha PG. Comparative preliminary phytochemical analysis of
ethanolic extracts of leaves of Olea dioica Roxb., infected with the
rust fungus Zaghouania oleae (E.J.Butler) Cummins and non-
infected plants. Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry
2014; 3(4): 69-72

Wong, C.C. and J.R. Wilson. 1980. Effects of Shading on the Growth and
Nitrogen Content of Green Panic and Siratro in Pure and Mixed
Swards Defoliated at two Frequencies. Aust. J. Agric. Res., 31: 2