12.ประวัติ_น.3_พัฒนาการของอาณาจักรอยุธยา (4)

3 พฒั นาการของอาณาจักรอยุธยา

พัฒนาการของอาณาจักรอยธุ ยา :
ดา้ นเศรษฐกิจและด้านพฒั นาการของสงั คม

มาตรฐานการเรยี นรแู้ ละตวั ชี้วัด

มาตรฐานการเรียนรู้

มาตรฐาน ส 4.3 เขา้ ใจความเปน็ มาของชาติไทย วัฒนธรรม ภูมปิ ัญญาไทย มีความรกั
ความภูมใิ จและธารงความเป็นไทย

ตวั ช้วี ัด

ส 4.3 ม.2/1 วเิ คราะห์พฒั นาการของอาณาจักรอยธุ ยาและธนบุรใี นด้านตา่ ง ๆ

จดุ ประสงค์การเรยี นรู้

1. อธบิ ายพฒั นาการทางด้านเศรษฐกจิ และพัฒนาการของสังคมของอาณาจักรอยุธยาได้ (K)
2. วิเคราะห์พฒั นาการทางดา้ นเศรษฐกิจและพฒั นาการของสงั คมของอาณาจักรอยธุ ยาได้ (P)
3. ตระหนกั และเหน็ คณุ ค่าของการศกึ ษาพฒั นาการด้านเศรษฐกจิ และ

พัฒนาการของอาณาจักรอยุธยา เพื่อสรา้ งความภาคภูมิใจในความเป็นไทย (A)

คำถำมชวนคิด

นกั เรียนคิดวา่ สนิ คา้ ส่งออกสาคญั ของอยธุ ยาคืออะไร ?

พฒั นาการด้านเศรษฐกิจของอาณาจักรอยธุ ยา

คำถำมชวนคิด

นกั เรียนคิดวา่ เศรษฐกจิ ในสมัยอยุธยามลี กั ษณะอยา่ งไร ?

เกษตรกรรม ด้านเศรษฐกจิ

อาชพี สาคัญของประชากร คือ การเพาะปลูก เน่ืองจากสภาพพ้ืนท่ี ภาคการผลิต เศรษฐกิจสมัยอยุธยายังคงอยู่
มีความอุดมสมบรู ณ์ รัฐจึงไมจ่ าเปน็ ต้องปรบั ปรงุ ระบบชลประทาน
มเี พยี งการขุดคลองลัดเพม่ิ เพือ่ ประโยชน์ในการคมนาคม บนพื้นฐานของเศรษฐกิจแบบยังชีพ คือ รู้จักนาทรัพยากร
มาผลิตสินค้าที่จาเป็นในการดารงชีพ และเริ่มผลิตมากข้ึน
หตั ถกรรม เพื่อนามาค้าขายแลกเปล่ยี นกับสินค้าท่ตี นไมไ่ ดผ้ ลิต

ประชาชนผลิตเคร่อื งมือเคร่ืองใช้ต่าง ๆ ทั้งสินค้าอุปโภค
และบริโภคในลกั ษณะอตุ สาหกรรมในครัวเรอื น

พลแู ละหมาก พชื ไรท่ ี่มีความสาคัญตอ่ ยา่ นป่าถ่านและยา่ นปา่ ผา้ เหลือง
วัฒนธรรมการกินหมากของคนไทยในอดตี ในสมยั อยุธยาระบวุ า่ เปน็ แหล่งผลิต

เครื่องมือเคร่อื งใช้

การค้าภายใน ดา้ นเศรษฐกิจ

ในพระนครจะมีท้ังตลาดบกและตลาดน้ากระจายไปรอบ การค้า การค้าขายสมัยอยุธยาเจริญรุ่งเรืองมาก
กรุงศรีอยุธยา มีจาหน่ายท้ังเคร่ืองอุปโภคบริโภคและยังมี
ห้างร้านจาหน่ายสินค้าของชาวต่างชาติซึ่งดาเนินการ เน่ืองจากต้ังอยู่ในชุมทางน้าสาคัญ สามารถค้าขาย กับหัวเมือง
โดยชาวตา่ งชาติดว้ ย โดยมีรัฐเปน็ คนกลางในการแลกเปลยี่ น ทั้งใกล้และไกลไดส้ ะดวก รวมถึงการค้าทางทะเลกับชาวต่างชาติ
เกดิ ระบบ “ผูกขาดทางการคา้ ” โดยกรมพระคลงั
การค้าภายนอก
การผูกขาดทางการค้าทาให้อยุธยาได้รับประโยชน์
สนิ คา้ ขาออก ได้แก่ ผลติ ผลของปา่ เครอ่ื งเทศ ไม้ ดบี กุ รังนก มหาศาล แต่ก็ทาใหเ้ กดิ ข้อพพิ าทกับตา่ งชาตอิ ยหู่ ลายคร้ัง

สินค้าขาเข้า เช่น ผ้าและสินค้าฟุ่มเฟือยจากอินเดีย
และอาหรับ จนี และสินค้าจาพวกอาวุธจากตะวนั ตก

การค้าของทางราชการ

การค้าของหลวงทเ่ี ปน็ แหล่งรายไดส้ าคัญ คือ พระคลังสนิ ค้า
และการคา้ สาเภา

การคา้ สาเภา คือ การแต่งสาเภาไปต่างแดน บรรทุกสินค้าหลวง
เช่น ข้าว ดีบุก ฝาง ไม้หอม ไปขายต่างประเทศ คือ อินเดีย
ชวา จีน ญี่ป่นุ รวมทงั้ ชาตติ ะวันตกท่ีเขา้ มาอยู่ในเอเชีย

ดา้ นเศรษฐกิจ : ภาคการเงินการคลงั ของรฐั

สมัยอยธุ ยา กรมพระคลงั มหี น้าท่ีควบคุมบริหารจดั การด้านการเงนิ การคลงั ของรัฐ ท้ังเร่อื งรายรับ รายจา่ ย และระบบเงนิ ตรา

ประเภท รายไดห้ ลวง ประเภทภาษี
ส่วยสาอากร และรายไดจ้ าก
การค้ากบั ต่างชาติ

รายไดป้ ระเภทส่วยสาอากร มีมากมายหลายประเภท ครอบคลุมทกุ สาขาอาชีพ
ของประชากรในราชอาณาจักร

สว่ ย ฤชา เครือ่ ง อากรขนอน อากร
บรรณาการ (จังกอบ) ตลาด

สิ่งของหรือเงนิ ทอง เงนิ คา่ ธรรมเนียมท่ที าง สิง่ ของทปี่ ระเทศราชส่งมายงั เกบ็ จากพ่อค้าทน่ี าสินค้า เก็บจากรา้ นคา้ และผทู้ ี่มา
ทไ่ี พรน่ ามาใหท้ าง ราชการอานวยความสะดวก ราชธานเี พอื่ แสดงความภกั ดี เชน่ ผ่านเสน้ ทางคมนาคม มักตั้ง ขายของในที่ชมุ นุมกนั
ราชการแทนการเขา้ เวร แกร่ าษฎร รวมถึงค่าปรับ ต้นไมเ้ งนิ ต้นไม้ทอง ของมีค่าอื่น ๆ ด่านขนอนไว้ตามจุดผ่าน
เป็นตลาด
ทสี่ าคญั

อากรคา่ นา อากรสวน อากรสุรา อากรค่าน้า อากรรักษา อากรมหรสพ
เกาะ

เก็บหางข้าวเพอ่ื เป็นเสบียง เกบ็ จากผู้มอี าชพี เก็บจากผมู้ อี าชพี เกบ็ จากผู้ประกอบ เก็บจากผ้มู อี าชพี หาของ เกบ็ จากผู้มอี าชพี
ของหลวงในยามฉกุ เฉนิ ทาสวนและทาไร่ ตม้ สุราขาย และเหลา้ ฝรง่ั อาชพี ประมง มคี า่ จากเกาะแก่งตา่ ง ๆ เลน่ การบันเทงิ ต่าง ๆ

รายไดป้ ระเภทภาษีและรายไดจ้ ากการคา้ กับตา่ งชาติ

กาไรจากการค้าขายสง่ิ ของในพระคลังสินคา้ ภาษีสนิ ค้าขาเข้าและขาออก

ผลกาไรจากพระคลังสินค้า สร้างรายได้ให้ เก็บจากสินค้าทุกชนิดท่ีบรรทุกเข้ามาและ
อยุธยาเป็นจานวนมาก เน่ืองจากสามารถ ออกไปจากราชอาณาจักร ถ้าเป็นการบรรทุก
กาหนดราคาสินค้าได้เอง ทางเรือ ตอ้ งเสยี ค่าปากเรือและภาษสี นิ คา้ ด้วย

รายไดจ้ ากการคา้ กบั ตา่ งประเทศ ภาษีหรือจงั กอบเรอื

ท้ังจากเรือของต่างประเทศที่เดินทางเข้ามา เ ดิมเ ก็บ ตา มข นา ดค วา มยาว ข องเ รือคื อ
ค้าขายยังอยุธยา และเรือของอยุธยาท่ีเดินทาง วาละ 1 บาท ต่อมาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์-
ไปค้าขายยังดินแดนอ่ืน ๆ รุ่งเรืองมากในสมัย มหาราชไดเ้ พิ่มภาษีตามความกว้างของปากเรือ
สมเดจ็ พระนารายณม์ หาราช

ด้านเศรษฐกิจ : รายจ่ายสมัยอยุธยา การปูนบาเหน็จ
ขา้ ราชการ
การป้องกนั ประเทศ
และการทาสงคราม และเบี้ยหวัดเงินปี

รายจา่ ย การเจริญพระราช-
ไมตรกี ับนานาประเทศ
การทานบุ ารุง
พระพทุ ธศาสนา

คำถำมชวนคดิ

ความเจรญิ รุง่ เรอื งและความมง่ั ค่ังทางเศรษฐกจิ ของอยธุ ยา
มีท่มี าจากองค์ประกอบสาคญั ใดบา้ ง ?

ชวนคดิ ชวนทา
นกั เรยี นวิเคราะหพ์ ฒั นาการทางด้านเศรษฐกิจของอาณาจักรอยธุ ยาเป็นลาดบั
แลว้ สรุปความรู้เป็นความคดิ รวบยอดลงในแผนภาพความคิด

เหตกุ ารณ์

(เรมิ่ มีการติดต่อซือ้ ขาย
แลกเปล่ยี นสนิ ค้าด้วยเงินตรา)

12 3

เหตกุ ารณ์ เหตกุ ารณ์

(ใช้การแลกเปลยี่ นสนิ คา้ ตอ่ สินค้า) (มกี ารคา้ ขายกบั ชาตติ ะวันตก
สนิ ค้าต่างประเทศเรม่ิ หลงั่ ไหล

เข้ามาในราชอาณาจกั ร)

ดา้ นพัฒนาการของสงั คม

คำถำมชวนคดิ

สงั คมของอยุธยามีลักษณะสาคญั อย่างไร ?

โครงสรา้ งชนช้ันในสงั คม

พระมหากษตั รยิ ์ ดารงฐานะสมมติเทพ ทรงอานาจในบทบาทต่าง ๆ ได้แก่ เป็นเจ้าชีวิต คือพระเจ้าอยู่หัว
เป็นเจ้าของดินแดนคือพระเจ้าแผ่นดิน เป็นจอมทัพคือพระมหากษัตริย์ เป็นสัญลักษณ์
ชนช้นั ปกครอง พระราชวงศ์ ทางศาสนาคือ พระพทุ ธเจ้าหลวงหรอื ธรรมราชา

เจ้านายในราชสกุลท่ีมีศักด์ิลดหลั่นตามหลักการสืบสายราชสกุล เดิมจะถูกแต่งต้ังไปควบคุม
หวั เมอื งตา่ ง ๆ ภายหลงั ใชว้ ิธสี ถาปนาใหค้ วบคมุ ส่วนราชการในราชธานี

ขนุ นาง กลไกสาคญั ของรฐั ในการปกครอง เปน็ ผู้รบั นโยบายบรหิ ารจากกษัตริย์มาดาเนนิ การ
ขุนนางมีบทบาทในการบรหิ ารราชการตาแหนง่ หน้าทีต่ ่าง ๆ

โครงสร้างชนชนั้ ในสงั คม

ผู้ถกู ปกครอง ไพร่ คือ ประชาชนที่เป็นไทแกต่ นทงั้ ชายและหญิง เป็นแรงงานสาคญั ของบา้ นเมอื ง ไพร่ชายจะถกู เกณฑ์
เข้าทางานใหห้ ลวงปีละ 6 เดือน หรอื อาจส่งส่วยมาแทนแรงงาน ไพร่ ประกอบด้วย ไพรห่ ลวง และไพร่สม
(ภกิ ษุสงฆ์ ไม่ถูกจดั เปน็ พ่อคา้
ผู้ปกครองหรอื ผถู้ ูกปกครอง) ทาส ชาวต่างชาติจัดวา่ เปน็ ชนหมนู่ อ้ ยในสมัยอยธุ ยา ทางการถอื ว่าชาวตา่ งชาติท่ีเข้ามาในราชอาณาจกั ร
ลว้ นเขา้ มาเพ่ือพึ่งพระบรมโพธสิ มภาร จงึ ให้การอปุ ถมั ภ์เปน็ อย่างดี

ผทู้ ม่ี ีฐานะตา่ สุดในสังคม เพราะไม่มีอิสรเสรใี นชีวติ ของตนเอง เป็นทรพั ย์สินที่มชี ีวิตของนายเงิน
แต่ก็มีชอ่ งทางในการไถถ่ อนตวั ออกได้ เชน่ การบวช ไปราชการสงครามและรอดชวี ิต การไถต่ นเอง

คำถำมชวนคดิ

โครงสรา้ งชนช้นั ในสังคมของอาณาจกั รอยธุ ยา
มีความสัมพนั ธ์กัน อยา่ งไร ?

วิถชี ีวติ ในสมยั อยุธยา

สังคมไทยในสมัยอยุธยาจะมีศูนย์กลางอยู่ที่
วดั และพระพุทธศาสนา จะเห็นได้จากการท่ีกรุงศรีอยุธยา
มีวัดวาอารามเป็นจานวนมาก ทุกชนช้ันล้วนมีศรัทธาใน
พระพุทธศาสนา วัดจึงเป็นแหล่งรวมของงานศิลปกรรม
ทุกแขนงจากฝีมือช่างหลวงและช่างชาวบ้าน ทั้งยังเป็น
แหล่งศึกษาวิชาความรู้และศูนยก์ ลางของสังคมด้วย

วดั ทา่ การอ้ ง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นวัดที่
ประชาชนสร้างขึน้ เพอ่ื เป็นพทุ ธบูชา

คำถำมชวนคิด

นักเรียนช่นื ชอบวิถชี ีวติ ของคนในสมัยอยธุ ยาหรอื ไม่
เพราะเหตุใด ?

ชวนคิด ชวนทา

นักเรยี นวิเคราะห์พฒั นาการทางสงั คมในสมยั อยธุ ยาเป็นลาดบั แลว้ สรุปความรู้
เปน็ ความคดิ รวบยอดลงในแผนภาพความคดิ

1 เหตุการณ์

เหตกุ ารณ์ (มกี ารจัดระเบียบผปู้ กครอง
(เปน็ สงั คมผู้ปกครอง โดยการเกณฑแ์ รงงาน)
และผถู้ ูกปกครอง)
23

เหตุการณ์

(ระบบศกั ดินากลายเป็นหลัก
ในการปฏิบตั ติ นของคน
ในสงั คม)

กจิ กรรม

นักเรียนแบ่งกลุ่มตามความเหมาะสม และทาโมเดลจาลองสภาพเศรษฐกิจและสังคม
สมัยกรุงศรีอยุธยาโดยประดิษฐ์จากวัสดุเหลือใช้ พร้อมท้ังสรุปความรู้ความเข้าใจเก่ียวกับ
สภาพสงั คมและเศรษฐกิจสมัยกรงุ ศรีอยุธยาประกอบการนาเสนอผลงาน

อาณาจักรอยุธยามีความม่ังคง และเจริญรุ่งเรืองได้อย่าง
ยาวนาน เน่ืองด้วยประชากรทุกคนในกรุงศรีอยุธยาต่างปฏิบัติตาม
หน้าที่ของตนได้อย่างไม่ขาดตกบกพร่อง และแต่ละคน แต่ละชนชั้น
ต่างก็เอื้อประโยชน์และพ่ึงพาซ่ึงกันและกัน โดยมีพระพุทธศาสนา
เป็นศูนย์รวมจิตใจ จึงส่งผลให้เกิดความเจริญรุ่งเรืองในด้านต่าง ๆ
ทั้งด้านเศรษฐกจิ ด้านการเมือง และด้านสังคมวฒั นธรรม