สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓
สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) ละครรำ ละคร มีหลายประเภท ได้แก่ ละครรำ ละครร้อง และละครพูด ละครรำ ยังแบ่งเป็น ๓ แบบ คือ ละครชาตรี ละคร ใน และละครนอก ละครชาตรี หรือละครโนราชาตรีเป็นละครรำ แบบดั้งเดิม มีผู้แสดงสำ คัญ ๓ คน เช่น ถ้าเล่นเรื่องมโนห์รา ก็จะมี ตัวละครสำ คัญ คือ พระสุธน นางมโนห์รา และพรานบุญ เรื่องที่แสดงนำ มาจากนิทานพื้นเมือง และชาดก ในระยะ แรกใช้การท่องจำ บท หรือการด้นกลอนสด ต่อมาจึงมีการประพันธ์บทกลอนให้ไพเราะขึ้น เครื่องดนตรีที่ใช้ บรรเลงประกอบละครชาตรี ได้แก่ ปี่ใน กลอง โทน ฆ้องคู่ ฉิ่ง และกรับ ละครใน เป็นละครที่แสดงในวัง ผู้แสดงเป็นหญิงล้วน มีท่ารำ ที่งดงาม และทำ นองดนตรีที่ไพเราะยิ่งนัก ละครใน จะแสดงเพียง ๓ เรื่องเท่านั้น คือ เรื่องรามเกียรติ์ อุณรุท และอิเหนา ละครในเป็นการแสดงในราชสำ นัก จึงมี ความงดงามวิจิตรตระการตา พร้อมทั้งมีดนตรีปี่พาทย์เครื่องใหญ่ประกอบละครในจึงถือเป็นนาฎศิลป์ชั้นสูง ละครนอกเป็นละครที่แสดงให้ชาวบ้านชม ผู้แสดงมีทั้งชายและหญิง เรื่องที่นำ มาแสดงมักจะเป็นนิทานพื้นเมือง และนิทานชาดก บทละครนอกที่สืบทอดมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา คือ เรื่องการะเกด คาวี ไชยทัต พิกุลทอง พิมพ์ สวรรค์ พิณสุริวงศ์ นางมโนห์รา โม่งป่า มณีพิไชย สังข์ทอง สังข์ศิลป์ชัย สุวรรณศิลป์ สุวรรณหงส์ โสวัต ส่วนบท ละครนอกพระราชนิพนธ์ ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้แก่ ไกรทอง คาวี ไชยเชษฐ์ สังข์ทอง และมณีพิไชย รำ โนรา ท่ารำ ที่เลียนแบบกิริยาของสัตว์ :นกยูงฟ้อนหาง ท่ารำ ที่เลียนแบบกิริยาของสัตว์ :กวางเดินดง
สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) ละครรำ ท่ารำ ต่างๆ เป็นการสื่อความหมาย แสดงอารมณ์ และบอกอิริยาบถต่างๆ ท่ารำ บางท่า เลียนแบบ อากัปกิริยาของคนและสัตว์ แต่นำ มาปรับปรุงให้ประณีตงดงามขึ้น เช่น ท่าสอดสร้อยมาลา แสดง ท่ากรีดกรายร้อยดอกไม้ ท่ารำ ที่เลียนแบบกิริยาของสัตว์ เช่น นกยูงฟ้อนหาง กวางเดินดง หงส์ ลินลา กินรินเลียบถ้ำ ท่ารำ ที่เลียนแบบธรรมชาติ เช่น จันทร์ทรงกลด บัวชูฝัก เป็นต้น แม้ละครนอก จะแสดงให้ชาวบ้านดู และเล่นเรื่องพื้นๆ ไม่โอ่อ่าหรูหรา แต่ก็มีท่ารำ ที่งดงาม การ ดำ เนินเรื่องรวดเร็ว ดังตัวอย่าง พระราชนิพนธ์ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เรื่อง สังข์ทอง ตอนรจนาเสี่ยงพวงมาลัย ซึ่งแสดงท่ารำ ตามบทอย่างชัดเจน
สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) ละครรำ ความหมายของละครรำ "ละครรำ " เป็นละครแบบหนึ่งของไทย คือ ละครประเภทที่เป็นนาฏศิลป์ ละครรำ สมัยก่อนเรียกกันแต่เพียง ว่า "ละคร" เพราะการเล่นละครสมัยก่อน ต้องมีรำ มีดนตรีประกอบ และมีบทร้องเล่าเรื่อง ครั้งต่อมา ประมาณปลายรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งดำ รงพระยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามมกุฎราชกุมาร และพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระ นราธิปประพันธ์พงศ์ ได้ทรงนำ เอาบทและรูปแบบการแสดงละครของชาวตะวันตก ที่เรียกว่า Play และ Farce มาแปลและดัดแปลง แล้วนำ ออกแสดงหลายเรื่อง เป็นเหตุให้เรียกละครไทย ที่แสดง มีการร้องรำ อย่างเดิมว่า "ละครรำ " และเรียกละครที่แสดงด้วยคำ พูด และท่าทางบนเวที มีฉากประกอบการแสดง และ เปลี่ยนฉากไปตามท้องเรื่องว่า "ละครพูด" แต่ละครที่แสดงท่าทางแบบละครพูดนั้น ถ้ามีการร้องสลับด้วย หรือร้องล้วนเรียกว่า "ละครร้อง" โรงแสดงและเครื่องแต่งกายโนรา สมัยรัชกาลที่ ๕
สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) ละครรำ หลักการเกี่ยวกับตัวละคร ท่าตลกของพราหมณ์โตในเรื่องสุวรรณหงส์ ผู้แสดงละครรำ ตัวนาง
เรื่องที่ใช้ในการแสดงละครรำ มักนำ มาจากชาดกบ้าง นิทานพื้นเมืองบ้าง เช่น ละครชาตรี นำ เอาเรื่องพระสุ ธนนางมโนห์รามาจาก สุธนกุมาราวทาน ในคัมภีร์ชาดกสันสกฤตชื่อ ทิวยาวทาน เช่นที่ท่านผู้แต่งคัมภีร์ ปัญญาสชาดกนำ เอาไปแต่งเป็นชาดกภาษาบาลี ชื่อ สุธนชาดก อีกต่อหนึ่งนั่นเอง ส่วนเรื่องรถเสนนั้นนำ เอา นิทานพื้นเมืองเรื่องพระรถเสนและนางกังรี เช่นที่มีกล่าวในพงศาวดารล้านช้างไปแต่งขึ้น แต่ละครรำ ของไทย มิได้แสดงกันอยู่เพียงเรื่องมโนห์ราและรถเสน เพียง ๒ เรื่องนี้เท่านั้น มีบทละครสมัยกรุงศรีอยุธยาอยู่หลาย เรื่อง บทละครนอกสมัยกรุงศรีอยุธยาที่มีฉบับอยู่ในหอสมุดแห่งชาติหลายเรื่อง (แต่ไม่บริบูรณ์สักเรื่องเดียว) บทละครนอกสมัยกรุงศรีอยุธยา ๑๔ เรื่อง คือ เรื่องการะเกด คาวี ไชยทัต พิกุลทอง พิมพ์สวรรค์ พิณสุริวงศ์ นางมโนห์รา โม่งป่า มณีพิไชย สังข์ทอง สังข์ ศิลป์ชัย สุวรรณศิลป์ สุวรรณหงส์ และโสวัต สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) เรื่องที่ใช้ในการแสดงละครรำ บทละครสมัยกรุงศรีอยุธยา :สังข์ทอง บทละครสมัยกรุงศรีอยุธยา :พระสุธน-มโนห์รา
สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) ศิลปะในการแสดงละครรำ ในสมัยโบราณมีศิลปะสำ คัญในการแสดงละครรำ อยู่ ๓ ประเภท คือ บทขับร้อง ดุริยางคดนตรี และการฟ้อน รำ (คือ นาฏศิลป์) ๑. บทขับร้อง ๒. ศิลปะทางดุริยางคดนตรี ๓. ศิลปะแห่งการฟ้อนรำ หรือนาฏศิลป์ การแสดงละครรำ สมัยโบราณที่ใช้ธรรมชาติเป็นฉาก ท่ารำ โจงกระเบนตีเหล็ก (ที่มา : ตำ ราฟ้อนรำ สมัย รัชกาลที่ ๑) ท่ารำ ที่นำ มาจากสิ่งธรรมชาติ (ที่มา : ภาพเขียน จากตำ ราฟ้อนรำ ) :พระจันทร์ทรงกลด ท่ารำ ที่เลียนแบบจากกิริยาท่าทางของมนุษย์ (ที่มา : ภาพเขียนจากตำ ราฟ้อนรำ ) :พรหมสี่หน้า
สารานุกรมไทยสำ หรับเยาวชนฯ เล่มที่ ๒๓ เรื่อง :วัมฒนธรรมทางมละครไทย (ละครรำ ) ปี่พาทย์สำ หรับเล่นละครรำ ปี่พาทย์ที่ไทยเรานำ มาเล่นละครรำ มี ๒ อย่าง ซึ่งมีมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี คือ ปี่พาทย์ สำ หรับเล่นละครชาตรีอย่าง ๑ ปี่พาทย์สำ หรับเล่นโขนละครในสมัยกรุงศรีอยุธยาอย่าง ๑ ปี่พาทย์สำ หรับเล่นละครชาตรี (โนราชาตรี) เครื่องดนตรีมี ปี่ใน (ภาคใต้เรียกว่าปี่ต้น) กลองขนาดย่อมลูกเดียว โทน (ภาคใต้เรียกทับ) ๒ ลูก ฆ้องคู่ (ภาคใต้เรียกว่า โหม่ง) ฉิ่งและกรับ (ภาคใต้เรียกว่า แกระ) ปี่พาทย์สำ หรับเล่นโขนละครในสมัยกรุงศรีอยุธยา ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า คือ ปี่ ระนาด ตะโพน (คือ โทนสองหน้า) กลองและฆ้องวง ละครชาตรีมีเครื่องทำ เสียงสูงต่ำ เป็นลำ นำ ได้เพียงแต่ปี่อย่างเดียว แต่ปี่พาทย์เครื่องห้ามีเครื่องทำ ลำ นำ ได้ ๓ อย่าง คือ ปี่ ระนาด และฆ้องวง ละครที่เล่นในสมัยกรุงศรีอยุธยา จนตลอดสมัยรัชกาลที่ ๒ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทั้งละครหลวง และละคร ราษฎร์ ใช้ปี่พาทย์เครื่องห้าทั้งสิ้น เพิ่งจะมาเพิ่มเติมเครื่องปี่พาทย์ขึ้นเป็นเครื่องใหญ่ ในสมัยรัชกาลที่ ๓ เพราะเกิดการเล่นเสภารับปี่พาทย์ สมัยรัชกาลที่ ๒ เสภาอย่างโบราณขับอย่างเล่านิทาน ไม่มีการส่งปี่ พาทย์ ภาพวาดจากจิตรกรรมฝาผนัง วัดสุวรรณารามเขต บางกอกน้อยกรุงเทพฯแสดงเครื่องดนตรีในสมัยโบราณ