บทบาทของกิจการรถไฟในอำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ทศวรรษ 2440-2490

บทบาทของกจิ การรถไฟในอาเภอทา่ เรอื
จังหวัดพระนครศรอี ยธุ ยา ทศวรรษ 2440-2490

The Role of Railway Business in Tha Ruea District,
Phranakhon Si Ayutthaya Province, during 1897-1947

ภาณพุ งศ์ ชลสวัสด์ิ / Panupong Chonsawat

นักศกึ ษาปริญญาตรี คณะโบราณคดี มหาวทิ ยาลยั ศลิ ปากร
Bachelor's degree student of the Faculty of Archeology, Silpakorn University

วันทร่ี ับบทความ 2 พฤศจกิ ายน 2563 / แก้ไขบทความ 24 ธันวาคม 2563 / ตอบรบั บทความ 5 กุมภาพันธ์ 2564

บทคัดย่อ
บทความน้ี มีวัตถุประสงค์เพ่ือศึกษากิจการรถไฟในอาเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
โดยพบว่า อาเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยาน้ัน มีประวัติศาสตร์กิจการรถไฟอย่างเห็นได้ชัด จาก
การเปิดเดินรถไฟหลวงสายเหนือใน พ.ศ.2444 ซึ่งแยกมาจากชุมทางบ้านภาชี การสร้างสะพานจักรี ซึ่ง
เป็นสะพานรถไฟข้ามแม่น้าป่าสัก นอกจากนี้ ยังมีทางรถไฟสายเอกชน คือ ทางรถไฟสายพระพุทธบาท
ท่ีมีเส้นทางระหว่างอาเภอท่าเรือ-วัดพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรีอีกด้วย โดยกิจการรถไฟนั้นได้ส่งผล
การเปล่ียนแปลงในพ้ืนท่ีอาเภอท่าเรือ ซ่ึงสะท้อนให้เห็นสภาพสังคม การคมนาคม และวิถีชีวิตของยุคท่ี
กิจการรถไฟน้ันมีความเจริญรุ่งเรืองได้เป็นอย่างดี ดังเช่น การเข้ามาของกลุ่มชาวจีนในอาเภอท่าเรือ
การใช้รถไฟเป็นพาหนะการเดินทางในช่วงเทศกาลนมัสการพระบาททดแทนการเดินเท้า การเสด็จ
พระราชดาเนินของพระมหากษัตริย์ที่ทรงประทับบนรถไฟและการค้าขายสินค้าเกษตรกรรมบนรถไฟ
เป็นต้น และกิจการรถไฟในอาเภอท่าเรือ มีการเปลี่ยนแปลงในช่วงหลังสงครามโลกคร้ังท่ี 2 หรือ
ช่วงทศวรรษ 2490 เปน็ ตน้ มาท่มี คี วามนิยมในการคมนาคมแบบถนนมากกวา่ ระบบรางและทางรถไฟสาย
พระพุทธบาทประสบปัญหาการขาดทุนทาใหต้ ้องเลกิ กิจการไป ทาให้ในปัจจบุ ัน อาเภอท่าเรือยังคงเหลือ
แตเ่ พียงทางรถไฟหลวงสายเหนอื เท่านั้นท่ียังคงดาเนนิ กิจการอยู่

คาสาคญั : อาเภอท่าเรอื , รถไฟหลวง, รถไฟสายพระพทุ ธบาท

38 I วารสารวชิ าการอยุธยาศึกษา I ปที ่ี 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

Abstract
This article was intended to study railway operations in Tha Ruea District, Ayutthaya
Province. It was found that the district of Tha Ruea has a long history of railway operations.
From the beginning of the Northern Highway service in 1901, which separated from
the junction of Ban Pachi, through the Chakri Bridge, a railway bridge over the Pasak River.
There is also a private railway line, the Phra Phutthabat tramway, which provides routes
between Tha Ruea and Wat Phra Phutthabat districts, Saraburi province The railway
business has resulted in changes in the district of Tha Ruea, refects the social conditions,
transportation and the way of life as flourish period of railway business, such as the arrival
of chinese people in the port district. The used of trains as a travel vehicle during the
Worship Festival of Phra Bat is a substitute for walking. The king's presence on the railways
and the sale of agricultural goods on the railway and the railway business in the port
district. In the post-World War II period, there was a greater popularity of road transport
than the railway system and the Railways was worse off so they closed it down. At present,
the port district remains only the Northern Railway.

Keywords : Tha Ruea District, Royal State Railway, Phra Phutthabat tramway

บทนา
การกาเนิดขึ้นของรถไฟนั้น เป็นนวัตกรรมของปฏิวัติอุตสาหกรรม ซึ่งถือว่าเป็นการเปล่ียนแปลง

ครั้งย่ิงใหญ่ของโลก รถไฟเป็นการเดินทางรูปแบบใหม่ที่มีความรวดเร็วมากข้ึนกว่าเดิมอย่างเห็นได้ชัด
มีการนารถไฟมาใช้คมนาคมทางบกแทนการเดินทางรูปแบบอื่น ๆ เช่น รถม้าหรือสัตว์พาหนะอ่ืน
กิจการรถไฟเกิดข้ึนในประเทศอังกฤษกอ่ นท่จี ะแพร่หลายไปในทวีปยโุ รป สหรัฐอเมรกิ าและเอเชีย

การคมนาคมทางบกในประเทศไทยสมัยโบราณก่อนมีรถไฟ ต้องใช้ระยะเวลายาวนานใน
การเดินทางและมีความยากลาบาก การออกเดนิ ทางจากกรุงเทพไปพนื้ ที่ต่าง ๆ ตามตา่ งจังหวดั ตอ้ งอาศยั
การคมนาคมทางเรือเป็นหลัก จนกระท่ังมีรถไฟข้ึนมา รถไฟก็กลายเป็นการคมนาคมทางบกท่ีดีที่สุด
กิจการรถไฟจงึ เปน็ การคมนาคมทท่ี นั สมยั และสาคญั มากในยุคนัน้

อาเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นพ้ืนที่หนึ่งท่ีมีความน่าสนใจเป็นอย่างมาก จากการ
มีประวัติศาสตร์กิจการรถไฟเข้าไปเก่ียวข้องและมีความสัมพันธ์กับผู้คนในพื้นท่ี เน่ืองจากอาเภอท่าเรือ
เป็นศูนย์กลางคมนาคมที่สาคัญมาตั้งแต่อดีต จวบจนถึงยุคท่ีกิจการรถไฟเข้ามามีบทบาทเก่ียวข้องกับ
วิถชี วี ิตในอาเภอทา่ เรือ ซึง่ เจรญิ รงุ่ เรืองเปน็ อย่างมากในยุคแรกเรม่ิ และยงั คงมีบทบาทให้เหน็ ถึงในปัจจุบัน

วารสารวชิ าการอยุธยาศกึ ษา I ปีท่ี 13 ฉบับที่ 1 มกราคม - มิถุนายน 2564 I 39

บทบาทของกจิ การรถไฟหลวงในอาเภอทา่ เรอื
กิจการรถไฟในประเทศไทยนั้น ถึงแม้จะเร่ิมต้นใน พ.ศ.2436 โดยการเดินรถไฟสายแรกขึ้นคือทาง

รถไฟสายกรุงเทพ - ปากน้า อันเป็นทางรถไฟสายเอกชน แต่ประเทศไทยเองได้รู้จักรถไฟมาต้ังแต่ใน
พ.ศ.2398 จากการทาสนธิสัญญาเบาว์ริงกับอังกฤษ คณะราชทูตจากสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรีย
สมเด็จพระราชินีแห่งประเทศอังกฤษ ได้นาเคร่ืองราชบรรณาการ และพระราชสาส์นมาถวาย
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หนึ่งในน้ันคือ “ขบวนรถไฟจาลอง” นับว่าเป็นจุดเร่ิมต้น
ของการรู้จกั รถไฟของประเทศไทย

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจา้ อยู่หัว เกิดปัญหาภัยคุกคามจากการแสวงหา
อาณานิคมจากชาติตะวันตก รัฐบาลได้มีการทาสัญญาสารวจเส้นทางรถไฟข้ึนกับบริษัทปันชาร์ด
ของประเทศอังกฤษ ใน พ.ศ.2431 และทาสัญญาสารวจรถไฟกับนายคาร์ล เบธเก ของบริษัทครุปส์
ประเทศเยอรมนี ใน พ.ศ.2431 จนตั้งกรมรถไฟหลวง สังกัดกระทรวงโยธาธิการขึ้นมาใน พ.ศ.2433
และเปิดประมูลก่อสร้างทางรถไฟจากกรุงเทพฯ ไปนครราชสีมาในเดือนเมษายน พ.ศ.2434 จนสามารถ
เปิดเดินรถครั้งแรก เส้นทางรถไฟระยะแรก กรุงเทพ - อยุธยา ในวนั ท่ี 26 มนี าคม พ.ศ.2439 ซึ่งถอื ว่าเป็น
วันสถาปนากิจการรถไฟหลวงในประเทศไทย และสามารถเปิดโดยสารจนถึงนครราชสีมาได้ในเดือน
ธันวาคม พ.ศ.2443 ใชร้ ะยะเวลาในการก่อสร้างทั้งส้ิน 9 ปี (อิจิโร คากซิ ากิ, 2562, หนา้ 12)

ทางรถไฟที่มีการก่อสร้างต่อจากทางรถไฟสายกรุงเทพ - นครราชสีมา คือทางรถไฟสายเหนือ
เมื่อทางรถไฟสายนครราชสีมาเปิดเดินรถถึงแก่งคอย จึงมีการก่อสร้างทางรถไฟสายเหนือแยกขึ้นมาจาก
บ้านภาชี ทางรถไฟสายเหนือระยะแรกไปถึงลพบุรี โดยเริ่มก่อสร้างใน พ.ศ.2441 ทางรถไฟดังกล่าว
เปิดเดินรถใน พ.ศ.2444 จึงกลา่ วไดว้ า่ กจิ การรถไฟในอาเภอท่าเรอื จังหวดั พระนครศรีอยธุ ยา เรม่ิ ต้นตัง้ แต่
พ.ศ.2444 เปน็ ตน้ มา (อิจโิ ร คากซิ ากิ, 2562, หนา้ 13) เพราะอาเภอท่าเรอื เป็นส่วนหนึง่ ของเส้นทางรถไฟ
สายเหนอื ระหว่างบ้านภาชกี บั ลพบุรี ทั้งนี้แต่เดิมแผนการกอ่ สร้างทางรถไฟสายเหนอื น้นั จะแยกเป็นชมุ ทาง
ออกมาจากท่ีสระบุรี แต่เพื่อเป็นการจากัดระยะทางรถไฟสายเหนือให้สั้นลง จึงมีการตัดชุมทางรถไฟท่ี
บา้ นภาชี จังหวดั พระนครศรอี ยุธยาเกิดขน้ึ (อิจิโร คากิซากิ, 2562, หน้า 13) ทาใหต้ อ่ มาบา้ นภาชไี ดม้ ผี ู้คน
อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานที่พ้ืนท่ีดังกล่าวเป็นจานวนมาก จนกระทั่งใน พ.ศ.2479 ที่มีการยกบ้านภาชี
เป็นอาเภอภาชีแยกมาจากอาเภออุทัยของจงั หวัดพระนครศรีอยุธยา (สานักงานพัฒนาชุมชน อาเภอภาชี
จงั หวดั พระนครศรอี ยุธยา, 2559, https://district.cdd.go.th/phachi/about-us)

40 I วารสารวิชาการอยุธยาศึกษา I ปที ่ี 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

ภาพที่ 1 สถานรี ถไฟทา่ เรอื (เกา่ ) สว่ นหน่งึ ของเส้นทางรถไฟหลวงสายเหนือ
ท่มี า : พยงุ ศกั ดิ์ คุ้มแถว, 2563, จาก http://biochem.flas.kps.ku.ac.th/rft/phayungsak/tharua.jpg

ทางรถไฟสายเหนอื ท่ีเป็นทางรถไฟท่ีดูแลโดยกรมรถไฟหลวง โดยใชร้ ะบบมาตรฐานทางขนาดกว้าง
1.435 เมตร (Standard Gauge) ต่อมาเมื่อมีการตัดเส้นทางรถไฟหลวงสายใต้ มีการใช้ระบบมาตรฐาน
ทางขนาดกว้าง 1 เมตร (Meter Gauge) มีการแยกหน่วยงานออกเป็น 2 กรม คือกรมรถไฟหลวงสาย
เหนือและรถไฟหลวงสายใต้ท่ีดูแลกิจการรถไฟในแต่ละพน้ื ที่ ต่อมาใน พ.ศ.2463 มีการรวมหน่วยงานทง้ั
2 แห่งเข้าด้วยกันเป็นกรมรถไฟหลวง และมีการเลอื กใช้ระบบรางแบบ ทาให้ทางรถไฟหลวงสายเหนือใน
อาเภอท่าเรือระยะแรกน้ัน มีการเลือกใช้ระบบมาตรฐานทางขนาดกว้าง 1 เมตร (Meter Gauge)
บนเส้นทางรถไฟทุกสายของประเทศไทย (อิจิโร คากิซากิ, 2562, หน้า 38) โดยเส้นทางรถไฟหลวงใน
อาเภอท่าเรือน้ันแต่เดิมก็มีการใช้ระบบมาตรฐานรางแบบ กว้าง 1.435 เมตร (Standard Gauge)
และมาเปล่ยี นเป็นระบบมาตรฐานทางขนาดกว้าง 1 เมตร (Meter Gauge) ในภายหลัง

วารสารวชิ าการอยุธยาศึกษา I ปีท่ี 13 ฉบับที่ 1 มกราคม - มิถุนายน 2564 I 41

เส้นทางรถไฟหลวงสายเหนือในพนื้ ที่อาเภอท่าเรือยงั เป็นพน้ื ที่สาคัญ เพราะทางรถไฟดังกล่าวตอ้ ง
ตัดข้ามแม่น้าป่าสัก จึงต้องมีการก่อสร้างสะพานรถไฟข้ามแม่น้าขนาดใหญ่ ความยาวสะพาน 103 เมตร
สะพานดังกล่าวได้นามพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า “สะพานจักรี”
สะพานดังกล่าวถือว่าเป็นสะพานชื่อพระราชทานแห่งแรกในเส้นทางรถไฟสายเหนือ พอจนถึงสมัย
สงครามโลกคร้ังที่ 2 พ้ืนที่ดังกล่าวเป็นจุดยุทธศาสตร์สาคัญ ฝ่ายสัมพันธมิตรได้นาเครื่องบินมาท้ิงระเบิด
จนทาให้สะพานขาดใช้การไม่ได้ และต้องมีการซ่อมใหม่ใน พ.ศ.2491 (วันวิสข์ เนียมปาน, 2563,
https://readthecloud.co/rail-2/)

ภาพที่ 2 สะพานจกั รีข้ามแม่น้าปา่ สกั จากภาพจะเหน็ สะพานขา้ มทางรถไฟของสถานีรถไฟทา่ เรือเดมิ อย่ดู ้วย
ทม่ี า : วนั วสิ ข์ เนียมปาน, 2563, https://readthecloud.co/rail-2

42 I วารสารวิชาการอยธุ ยาศกึ ษา I ปีท่ี 13 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

ภาพที่ 3 ทางรถไฟสายเหนือระหว่างสถานที า่ เรอื กบั สถานบี า้ นหมอ ช่วงเกิดอุทกภยั ครงั้ ใหญ่
ใน พ.ศ.2460 สงั เกตวา่ ระบบมาตรฐานรางยงั เปน็ แบบทางกวา้ ง 1.435 เมตร (Standard Gauge)

ทมี่ า: โรงเรยี นวิศวกรรมรถไฟ, 2563, https://web.facebook.com/
222323771159492/photos/a.645471098844755/3621318084593360/

ภายหลังสงครามโลกครั้งท่ี 2 กรมรถไฟหลวงท่ีดูแลกิจการรถไฟหลวงได้ปรับเปล่ียนองค์กรใหม่
เป็นองค์กรรัฐวิสาหกิจ มีช่ือว่า “การรถไฟแห่งประเทศไทย” ซ่ึงรับผิดชอบดูแลกิจการรถไฟทั้งหมดใน
ประเทศไทยต่อจากกรมรถไฟหลวง รวมถึงทางรถไฟหลวงสายเหนอื ด้วย

ปัจจบุ ันตาแหน่งท่ตี ั้งสถานีรถไฟทา่ เรือ ตั้งอยทู่ างทศิ เหนอื ของตาแหน่งสถานีเดิม ไปประมาณ 400
เมตร สถานรี ถไฟทา่ เรอื เปน็ สถานีรถไฟทส่ี าคัญของทางรถไฟสายเหนอื โดยเป็นสถานรี ะดับ 2 มขี บวนรถ
โดยสารทาการรับ-สง่ ผโู้ ดยสารหลายขบวน ไดแ้ ก่ ขบวนเทยี่ วขน้ึ ขบวน 105, 109, 111, 201, 207, 209,
211, 301, 303, 317, 409 และขบวนเท่ยี วล่อง ขบวน 106, 112, 202, 208, 210, 212, 302, 304, 318
(การรถไฟแห่งประเทศไทย, 2563, http://procurement.railway.co.th/checktime/checktime)
แสดงให้เห็นกิจการรถไฟทยี่ งั มบี ทบาทสาคญั ในดา้ นการคมนาคมในพ้ืนทีอ่ าเภอท่าเรือจวบจนถึงปัจจุบัน

วารสารวชิ าการอยุธยาศกึ ษา I ปีที่ 13 ฉบับที่ 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564 I 43

ภาพที่ 4 สถานรี ถไฟท่าเรอื (ปจั จบุ ัน) เป็นอาคารไมช้ ั้นเดียว
ที่มา: กฤษฎา นิลพัฒน์, [ภาพถา่ ย]

บทบาทของกิจการรถไฟสายพระพุทธบาท : รถไฟเอกชนในอาเภอทา่ เรือ
กิจการรถไฟในประเทศไทยน้ันมที ัง้ “รถไฟหลวง” และ “รถไฟเอกชน” จุดเร่ิมตน้ ของรถไฟคอื ทาง

รถไฟสายเอกชน คือทางรถไฟสายกรงุ เทพ-ปากน้า ที่ดาเนินทุนโดยบริษัทจากเดนมาร์ก ที่เปิดการเดินรถ
ใน พ.ศ. 2436 ก่อนการเปดิ เดินรถไฟหลวงถงึ 3 ปี แต่อย่างไรก็ตาม การดาเนินกจิ การรถไฟเอกชนเต็มไป
ด้วยความยากลาบาก อนั เนอื่ งมาจากการตั้งใช้ทุนเป็นอย่างมาก บ่อยครงั้ ที่รฐั บาลต้องเข้าไปจัดสรรทุนให้
โดยรับประกนั อัตราสว่ นแบ่งดังเชน่ รถไฟสายปากน้า และนโยบายของรัฐบาลในขณะน้ัน ทหี่ วาดระแวงถึง
ภยั จากความม่ันคง ใน พ.ศ.2442 ที่ประชุมเสนาบดี มีการประกาศแนวทางถึงการพิจารณาโครงการรถไฟ
เอกชน โดยเน้อื หามอี ยูว่ า่

1.รถไฟสายหลักจากกรุงเทพไปเหนือหรอื ใต้ รฐั บาลจะเป็นผูส้ รา้ งเป็นรถไฟหลวง
2.เส้นทางที่คาดว่าจะส่งผลกระทบต่อความมั่นคง จะไม่ให้สัมปทาน เช่น เส้นทางจากกรุงเทพไป
ภาคตะวันออก
3.เส้นทางอ่ืน ๆ ใช้การประชุมแยกโครงการในเสนาบดีสภา โดยอิงจากกฎข้อ 1 และข้อ 2
(อิจโิ ร คากซิ ากิ, 2562, หน้า 21)
นอกจากนี้ ใน พ.ศ.2444 สมเด็จฯกรมพระยาดารงราชานุภาพ กราบบังคมทูลว่าควรให้สัมปทาน
แก่ทางรถไฟเอกชนเฉพาะทางรถไฟเบาซ่ึงใช้เป็นเสน้ ทางรองจากรถไฟหลวง (อจิ โิ ร คากิซากิ, 2562, หนา้

44 I วารสารวิชาการอยธุ ยาศกึ ษา I ปีที่ 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

22) จากความยากลาบากในการดาเนนิ กจิ การดังกลา่ ว ทาให้ประวตั ิศาสตรก์ ิจการรถไฟของประเทศไทยท่ี
ผ่านมา มีทางรถไฟเอกชนเพียง 4 เส้นทาง คือ ทางรถไฟสายกรุงเทพ-ปากน้า ทางรถไฟสายท่าจีน
ทางรถไฟสายบางบวั ทอง และทางรถไฟสายพระพทุ ธบาท

กิจการรถไฟเอกชนนั้นจะเป็นรถไฟรางเบา (tramway) ท่ีจะใช้มาตรฐานความกว้างรางที่มีขนาด
เล็ก ทาให้หัวรถจักรรถไฟน้ันมีขนาดเล็กไปด้วย ตลอดจนการใช้งานท่ีมีแรงขับเคลื่อนน้อยกว่าหัวรถจักร
ขนาดใหญ่ การขนส่งไม่สามารถใช้ปริมาณท่ีมากได้นัก และระยะทางรถไฟน้ันมีระยะทางท่ีส้ัน และไม่
สามารถเชือ่ มตอ่ ไปจากทางรถไฟอืน่ ได้ ซึ่งมีความแตกต่างไปจากรถไฟหลวง (State Railway) ท่ีเป็นระบบ
คมนาคมขนาดใหญ่ มาตรฐานความกว้างรางขนาดใหญ่ ที่ทาให้ใช้หัวรถจักรขนาดใหญ่ สามารถขนส่ง
ปรมิ าณไดม้ าก และระบบรางสามารถเชื่อมโยงเครอื ขา่ ยต่าง ๆ ไปยงั พื้นท่ีทว่ั ประเทศได้

จะสังเกตได้ว่าทางรถไฟเอกชนทั้ง 4 สายน้ัน มีเพียงสายพระพุทธบาทท่ีเป็นทางรถไฟวิ่งในพื้นท่ี
ตา่ งจงั หวัด คอื พ้ืนท่รี ะหวา่ งอาเภอทา่ เรือ จงั หวัดพระนครศรอี ยุธยากบั อาเภอพระพุทธบาท จงั หวดั สระบุรี
เท่าน้ัน และการกาเนิดทางรถไฟดังกล่าวอยู่ในยุคที่มกี ารจากัดการให้สมั ปทานทางรถไฟเอกชนอย่างเห็น
ได้ชัด

โครงการรถไฟสายพระพทุ ธบาท หรือรถไฟสายพระบาท ถอื ว่าเปน็ โครงการรถไฟทุนไทยสายแรกท่ี
สัมปทาน ปรากฏหลักฐานจากการตั้งบริษัทรถรางพระพุทธบาท ทุนจากัด ใน พ.ศ.2445 โดยพระเจ้า
บรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์พร้อมหนุ้ สว่ นได้แก่ พระยาอภิรักษร์ าชอทุ ยาน เจา้ หมนื่ เสมอ
ใจราช พระนรสาตร์สารกรรม หลวงดารงธรรมสาร หลวงอุดรภัณฑพานิช และจีนหนี รวมเจ็ดคนได้รับ
พระบรมราชานุญาตจัดตั้งบริษัท และได้รับพระราชทานอานาจพิเศษ (ราชกิจจานุเบกษา, 2444,
หน้า 410)

วารสารวชิ าการอยธุ ยาศึกษา I ปีที่ 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มิถุนายน 2564 I 45

ภาพท่ี 5 พระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธพ์ งศ์
ที่มา: Pongprasert Chatchaipaiboon, 2563,

https://www.facebook.com/hlormakuttapok/photos/
a.737251039757557/737283343087660/?type=3&theater)

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอม
เกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระอนุชาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีบทบาทสาคัญต่อ
การก่อต้ังทางรถไฟสายพระพุทธบาท ทาให้ทางรถไฟสายดังกล่าวถูกเรียกว่า “รถไฟกรมพระนรา”
หรอื “รถไฟกรมพระดารา” หรอื “รถไฟเลก็ ” หรอื “รถรางพระพทุ ธบาท”

กิจการรถไฟสายพระพทุ ธบาทนั้นไม่ปรากฏแนช่ ดั ว่าเริ่มเดนิ รถในปีใด แต่จากหลักฐานการตง้ั บริษทั
รถรางพระพทุ ธบาทใน พ.ศ.2445 จึงเชอ่ื ว่านา่ จะเร่ิมต้นกจิ การเดนิ รถในชว่ งระยะเวลานน้ั เชน่ กัน

46 I วารสารวชิ าการอยธุ ยาศกึ ษา I ปีที่ 13 ฉบับที่ 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2564

ทางรถไฟสายพระพุทธบาท เปน็ ทางรถไฟขนาด 750 มลิ ลิเมตร แตอ่ ยา่ งไรกต็ าม บ้างก็วา่ ขนาดราง

ทางรถไฟสายดังกล่าวกว้าง 60 เซนติเมตร (สุรศักดิ์ พุ่มวันเพ็ญ, ม.ป.ป., หน้า 99) บ้างก็บอกว่ากว้าง

1 เมตร (สุพจน์ มนประณีต, 2539, หน้า 35) ระยะทางเริ่มต้นอยู่บริเวณตลาดหม่อมเจ้า ตั้งอยู่ทางทิศ

ตะวนั ออกของสถานีทา่ เรือของทางรถไฟหลวงสายเหนอื ทางรถไฟสายพระพุทธบาทเริม่ จากจดุ ดังกล่าวไป

ยังวัดพระพุทธบาท สระบุรี เป็นระยะทางกว่า 19 กิโลเมตร โดยเส้นทางรถไฟนั้นใช้เสน้ ทางถนนพระเจ้า

ทรงธรรมอันเป็นเส้นทางโบราณที่เดินทางไปนมัสการรอยพระพทุ ธบาทมาตั้งแต่สมยั อยธุ ยา โดยเม่อื จะเรมิ่

สร้างทางรถไฟสายพระพทุ ธบาทต้องมีการจ้างคนแผ้วถางป่าเป็นจานวนมาก เพื่อให้ทางกวา้ งประมาณ 4

เมตร พอวางรางได้ (สพุ จน์ มนประณตี , 2539, หนา้ 36)

เ ส้ น ท า ง ร ถ ไ ฟ ดั ง ก ล่ า ว มี ส ถ า นี ร ถ ไ ฟ

ดังตอ่ ไปนี้

1.สถานีท่าเรือ ต้ังอยู่ทิศตะวันออกของ

ธนาคารออมสิน สาขาท่าเรอื หลังเกา่

2.สถานีบางโขมด ตั้งอยู่ใกล้เชิงสะพาน

ชลประทาน 11 ทศิ ตะวันตกโรงสีขา้ วปัจจบุ ัน

3.สถานบี ่อโศก ตั้งอยหู่ มู่ 4 ตาบลสร่างโศก

4.สถานีหนองคณฑี ต้ังอยู่ตาบลหนอง

คณฑี ทางโค้งฝั่งตรงข้ามกับประตูทางเข้า

วัดหนองสองตอนปัจจบุ ัน

5.สถานพี ระพทุ ธบาท เปน็ สถานีปลายทาง

ตงั้ อย่กู ลางระหว่างโรงเจเก่ากบั โรงเจใหม่วัดพระ-

พทุ ธบาท (สพุ จน์ มนประณีต, 2539, หน้า 36)

อย่างไรก็ตาม ยังมีการกล่าวถึงสถานี

เ ข า เ ล้ี ย ว อ ยู่ ร ะ ห ว่ า ง ส ถ า นี บ่ อ โ ศ ก กั บ ส ถ า นี

หนองคณฑี และสถานีเจ้าพ่อเขาตกโดยอยู่

ระหว่างสถานีหนองคณฑีกับสถานีพระพุทธบาท
รวมอยู่ด้วย (สุรศักด์ิ พุ่มวันเพ็ญ, ม.ป.ป., หน้า ภาพท่ี 6 แผนทีเ่ ส้นทางรถไฟสายพระพทุ ธบาท
ท่ีมา : วิกพิ ีเดีย, 2563,
98) จึงเป็นไปได้ว่าทางรถไฟสายพระพุทธบาทจงึ
https://th.wikipedia.org/wiki/Tharuea1931.jpg
นา่ จะมีสถานีท้งั สิ้น 7 สถานี

สถานีรถไฟทงั้ หมดน้ัน ไดม้ ีการบันทึกถึงรูปแบบของอาคารสถานีเลก็ ปรากฏอยู่ 2 แหง่ คอื ที่ตาบล

สร่างโศก และท่ีพระพุทธบาท โดยสถานีแรกเป็นอาคารครึ่งปูนครึ่งไม้ สร้างก่ออิฐถือปูน มุงสังกะสี ทาสี

เหลือง ต้ังอยู่ทางฝั่งตะวันตกของทางรถไฟ ด้านหน้ากว้าง 4 เมตร ด้านข้างกว้าง 3.25 เมตร สูง 4.75

วารสารวชิ าการอยุธยาศกึ ษา I ปที ่ี 13 ฉบบั ที่ 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564 I 47

เมตร เป็นสองชนั้ ช้ันล่างมปี ระตูดา้ นหน้าและด้านหลัง ด้านละ 1 ประตู มีช่องขายตั๋วอยู่ดา้ นหน้า ชน้ั บน
ด้านหน้ามีหน้าต่างคู่ 3 ช่อง ด้านข้างอีกด้านละ 2 ช่อง ภายในมีบันไดขึ้นไปชั้นบนสาหรับนายสถานีพัก
แรม ส่วนสถานีพระพุทธบาทสร้างกว้างขวางใหญ่โต มีชานชาลาให้คนโดยสารน่ังพักได้เป็นจานวน หลัก
ร้อยคน พื้นสถานีขุดบ่อเทปูนเป็นถังเก็บน้าฝนขนาดใหญ่ เก็บน้าไว้ใช้ในเทศกาลพระพุทธบาท นอกจาก
สถานีท้ังสองแห่งที่กล่าวไว้แล้ว สถานีหนองคณฑีน้ันปรากฏหลักฐานของอาคารสถานีอยู่ด้วย แต่ต่อมา
รถบรรทุกพ่วงบรรทุกหินว่ิงชนพังลง เม่ือวันที่ 4 มีนาคม พ.ศ.2539 ทาให้ไม่เหลอื หลกั ฐานของสถานีเลก็
อกี ต่อไป (สุพจน์ มนประณีต, 2539, หนา้ 36)

ภาพท่ี 7 สถานีสร่างโศก ทางรถไฟสายพระพุทธบาทในปจั จุบัน
ทมี่ า: นายกฤษฎา นิลพัฒน์, [ภาพถ่าย]

48 I วารสารวิชาการอยธุ ยาศกึ ษา I ปีที่ 13 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

บทบาทของกจิ การรถไฟที่สง่ ผลต่อการเปลย่ี นแปลงในอาเภอท่าเรอื
บทบา ทของกิจ กา รรถไฟ ทั้งกิจ กา รรถไฟ หล วงและ กิจกา รรถไฟ สา ยพุทธบา ท ทส่งผล ต่อการ

เปลี่ยนแปลงในอาเภอท่าเรือเป็นอย่างมาก เพราะกิจการรถไฟน้ันถือว่าเป็นระบบการขนส่งที่รวดเร็วและ
ทนั สมยั ท่สี ดุ ในยคุ นั้น

เม่ือเส้นทางรถไฟมาถึงอาเภอท่าเรือ ทาให้เกิดความเจริญต่อชุมชนเป็นอย่างมาก ถึงแม้ว่าอาเภอ
ท่าเรือจะเป็นชุมชนเก่ามีหลักฐานการตั้งถ่ินฐานมาตั้งแต่สมัยอยุธยา แต่การเข้ามาของรถไฟได้เป็นจุด
เปล่ียนท่ีสาคัญที่ทาให้ชุมชนขยายตัว ดังจะเห็นได้จากการต้ังถิ่นฐานของชุมชนส่วนใหญ่ในระยะหลังจะ
ต้ังอยู่พ้ืนท่ีบริเวณทิศตะวันตกของสถานีรถไฟไปจนถึงแนวแม่น้าป่าสักตอนใต้ นอกจากนี้การเข้ามาของ
รถไฟยังนาพาคนกลมุ่ ใหม่คือชาวจีน ซึ่งเป็นกรรมกรสร้างทางรถไฟมาต้ังถ่ินฐานตามเสน้ ทางรถไฟทสี่ ร้าง
ไปถงึ รวมถึงกล่มุ พ่อค้าชาวจนี ท่ีขยายกิจการออกมาจากศูนยก์ ลางในกรงุ เทพ อนั มบี ทบาทสาคัญต่อระบบ
เศรษฐกิจในอาเภอทา่ เรอื (ประภสั สร์ ชวู เิ ชยี ร และคณะ, 2559, หน้า 21)

ส่วนกจิ การรถไฟสายพระพุทธบาทน้นั จัดต้ังข้นึ มาเพ่อื การเดินทางสาหรับผไู้ ปนมสั การรอยพระพทุ ธ
บาท ที่วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร จังหวัดสระบุรี เป็นสาคัญ อันเป็นธรรมเนียมประเพณีที่สืบเน่อื ง
มาตั้งแต่สมัยอยุธยา การโดยสารด้วยรถไฟจากอาเภอท่าเรือมุ่งหน้าไปวัดพระพุทธบาทน้ัน ช่วยอานวย
ความสะดวกในการคมนาคมทางบกเป็นอย่างมาก เน่ืองจากประหยัดเวลากว่าการเดินเท้าหรือใช้สัตว์
พาหนะเทียมลากเหมือนแตก่ อ่ น

นอกจากการโดยสารผู้คนเพื่อไปนมัสการรอยพระพุทธบาทแล้ว ยังมีการกล่าวถึงการรับส่งพ่อคา้
แม่ค้า พืชไร่ เช่น หน่อไม้ น้อยหน่า ขนุน ฯลฯ อีกด้วย (สุรศักด์ิ พุ่มวันเพ็ญ, ม.ป.ป., หน้า 99) อันเป็น
หลักฐานอย่างหนึ่งท่ีบ่งบอกถึงกิจการรถไฟท่ีมีผู้โดยสารเป็นคนในท้องถิ่น และกิจการรถไฟกับการขนส่ง
ในช่วงนอกเทศกาลนมสั การรอยพระพุทธบาทท่ีมสี ินค้าเกษตรกรรม ชใี้ หเ้ หน็ ถึงสภาพเศรษฐกิจของอาเภอ
ท่าเรือได้เป็นอยา่ งดี

วารสารวิชาการอยุธยาศกึ ษา I ปที ่ี 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มิถนุ ายน 2564 I 49

ภาพท่ี 8 รถไฟสายพระพุทธบาท
(ทีม่ าภาพ : MO Memoir, 2563, http://tamagozzilla.blogspot.com/2013/05/

mo-memoir-sunday-5-may-2556.html)
ทางรถไฟสายพระพุทธบาทเป็นทางรถไฟสายเอกชน ท่ีเปิดบริการแก่ราษฎรที่เดินทางไปนมัสการ
รอยพระพุทธบาททว่ี ัดพระพทุ ธบาท สระบรุ ีน้ัน มคี วามเกย่ี วข้องกบั สถาบันพระมหากษัตริย์ นอกจากการ
ท่ีได้รับพระราชทานให้จัดต้ังบริษัท และการได้พระราชทานอานาจเป็นกรณีพิเศษ ท่ีสะท้อนถึงบทบาท
ดังกล่าวได้แล้ว ยังปรากฏหลักฐานทพ่ี ระมหากษตั ริยถ์ ึง 2 พระองค์ทเ่ี คยเสด็จพระราชดาเนนิ บนทางรถไฟ
สายพระพุทธบาท ได้แก่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า
เจา้ อยหู่ วั
โดยพระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดาเนินในปี พ.ศ.2445 ภายหลังการ
สร้างทางรถไฟหลวงสายเหนือได้ไม่นาน โดยเสด็จพระราชดาเนินประทับรถไฟหลวงมายังท่าเรือ
เพ่ือแวะพักเสวยพระกระยาหารเข้า และเสด็จพระราชดาเนินประทับรถไฟเล็กของกรมพระนราธิป
ประพนั ธพ์ งศไ์ ปวัดพระพทุ ธบาท สระบรุ ี โดยมีเน้ือความปรากฏดังตอ่ ไปนี้

50 I วารสารวชิ าการอยธุ ยาศึกษา I ปที ี่ 13 ฉบบั ที่ 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2564

“วันที่ 11 พฤศจิกายน รตั นโกสินทร ศก 121 ….เสดจ็ พระราชดาเนินขึ้นประทับ
รถพระท่ีนั่งพ่วงรถกลไฟ เวลาเช้า 1 โมงกับ 5 นาที รถกลไฟใช้จักร ออกจากสะเตช่ัน
บางปะอนิ ถงึ สะเตช่ันท่าเรือ เวลาเช้า 2 โมง 35 นาที หยดุ รถพระทน่ี งั่ พระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยหู่ ัวเสด็จลงจากรถพระที่นั่ง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมน่ื นราธปิ ประพนั ธ์พงษ์
แลข้าราชการมณฑลกรุงเก่ารบั เสด็จท่ีนั่น พระสงฆถ์ วายไชยมงคล มพี ระครรู ตั นาภิรมย์
เปน็ ประธาน มีพระราชดารสั ด้วยผู้ท่ีมาคอยรับเสดจ็ ทีส่ ะเตชั่นพอสมควรแลว้ เสดจ็ ทรง
พระราชดาเนินไปประทับท่ีสะเตชั่นรถรางพระพุทธบาท เสวยเช้าด้วยพร้อมพระบรม
วงศานุวงษ์ ซ่ึงเป็นของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหม่ืนมรุพงษ์ศิริพัฒน์เทศาภิบาลทรงจัด
เลีย้ ง แลโปรดเกล้าฯให้พระราชทานเสมาแกเ่ ด็กตามสมควร ครัน้ เสวยเสรจ็ แล้ว เสด็จขึน้
ประทับรถรางพระพุทธบาท เวลาเช้า 3 โมง 45 นาที รถรางใช้จักรออกจากที่พกั ถึงนา่
ศาลเจา้ เขาตก เวลาเช้า 4 โมง 50 นาที” (ราชกจิ จานุเบกษา, 2445, หน้า 672)

นอกจากน้ใี นเมอ่ื คราวเสด็จประพาสต้น คร้งั ที่ 2 ใน พ.ศ.2449 พระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกลา้ ได้
เสด็จพระราชดาเนินประทับรถไฟเลก็ เพ่ือไปพระพุทธบาทอีกครั้งหนึ่ง ดังปรากฏหลักฐานจากจดหมาย
เหตเุ สดจ็ ประพาสตน้ ครง้ั ท่ี 2 เนือ้ ความวา่

“..กินเข้าที่บ้านพระยาสระบุรี แล้วลงเรือล่องมาเสาไห้ช่ัวโมงเศษ อาบน้าแล้ว
ออกเรือกระบวนใหญ่ เวลาบ่าย 3 โมงเศษ ล่องเรือมาถึงท่าเรือทุ่มคร่ึง อยู่ใน 4 ช่ัวโมง
เต็ม กรมนราแต่งโคมย่ีปุ่นหรู แต่พอถึงก็ฝนตกต้องส่ังใหเ้ ก็บ แต่เห็นจะไม่ตกมาก..วันที่
2 สามโมงเช้าขึ้นรถไฟกรมพระนราไปพระบาททางเรยี บร้อยดีกวา่ แตก่ ่อน ...” แล้วกลบั
จากพระพทุ ธบาทมาท่าเรือ “..รถขึ้นอยู่ชั่วโมง 1 พักอยูเกือบสามช่ัวโมง กลับมาเรือไม่
ถึงบ่าย 3 โมง ฝนหยุดหน่อยหน่ึงแล้วกลับตกอีก น้าขึ้นแต่คืนน้ีท่วมร้านที่จอดเรือ
ต้องยกพื้นอีกช้ันหน่ึง ค่ายาม 1 มีละคอนนฤมิตรในสเตชั่นรถไฟจัดโรงหรู แต่โปรแกรม
เรื่องล้นเวลา..” (พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกล้าเจา้ อย่หู วั , 2469, หนา้ 4-9)

รชั สมยั พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระองค์เสดจ็ พระราชดาเนินไปวัดพระพุทธบาท
สระบุรี โดยประทับรถไฟสายพระพุทธบาทถึงสองครั้งด้วยกัน จากหลักฐานท้ังสองทาให้ทราบได้ว่า
ระยะเวลาในการเดินรถนั้นใช้เวลา 1 ชั่วโมงเศษ สอดคล้องกับข้อมูลการเดินรถไฟสายพระพุทธบาททวี่ า่
รถไฟสายพระพุทธบาทจะออกเดินทางจากสถานีพระพุทธบาทในเวลา 06.00 น.และถึงสถานีท่าเรือใน
เวลา 07.00 น. ส่วนขากลับ ช่วงเย็นจะออกจากสถานีท่าเรือในเวลา 15.00 น. พนักงานและรถจะไปค้าง
คนื ท่สี ถานีพระพุทธบาท (สรุ ศักดิ์ พุม่ วันเพญ็ , ม.ป.ป., หน้า 99) นอกจากนีย้ ังแสดงให้เห็นถงึ การปรับปรุง

วารสารวิชาการอยุธยาศกึ ษา I ปที ี่ 13 ฉบับที่ 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564 I 51

ทางรถไฟสายพระพทุ ธบาทใหไ้ ด้ตามมาตรฐาน ดังเห็นได้จากพระราชนิพนธ์ที่ว่า “ทางเรียบร้อยดีกวา่ แต่
กอ่ น”

รัชสมยั ตอ่ มา คอื รชั สมยั พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยหู่ ัว พระองคก์ ็เสดจ็ พระราชดาเนินไป
วัดพระพุทธบาท สระบุรี อันเป็นธรรมเนียมมาแต่โบราณ โดยพระองค์เสด็จพระราชดาเนินประทบั บน
รถไฟหลวงและรถไฟเล็ก ในพ.ศ.2456 มีเนอื้ ความวา่

“วนั ท่ี 23 ธนั วาคม... เวลาเชา้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสดจ็ พระราชดาเนิร
โดยขบวนรถไฟแต่พระราชวังบางปะอินไปประทับที่ท่าเรือ พระสงฆ์วัดท่าเรือคอยรับ
เสด็จอยู่ในปราสวดไชยมงคลแล้ว ประทับรถรางสายไปพระพุทธบาท...” (ราชกิจจา
นเุ บกษา, 2456, หนา้ 2190-2191)

จากการเสด็จประทบั รถไฟสายพระพุทธบาทโดยพระมหากษตั ริยส์ องพระองค์ แสดงให้เหน็ ถงึ ความ
นิยมของการคมนาคมในยุคนั้นจากท่าเรือไปยังพระพุทธบาท สระบุรีได้เป็นอย่างดี และทาให้ทราบถึง
ความสมั พันธ์ระหวา่ งสถาบันพระมหากษัตรยิ ก์ ับกิจการรถไฟสายพระพุทธบาทท่ีมสี มเด็จพระเจ้าบรมวงศ์
เธอ กรมพระนราธปิ ประพันธพ์ งศ์เปน็ ผ้ดู าเนนิ กิจการ ซึ่งทรงเป็นพระบรมวงศานุวงศ์ดว้ ยเช่นกัน

ปจั จยั ท่ีส่งผลต่อการยกเลิกกจิ การรถไฟพระพทุ ธบาท
กิจการรถไฟสายพระพทุ ธบาทประสบปัญหากิจการอยู่ถึงสองคร้ัง ทาให้สามารถแบ่งช่วงกิจการได้

เป็นถึง 2 ช่วง คือ ช่วงแรกท่ีดาเนินกิจการโดยบริษทั รถรางพระพุทธบาท ทุนจากัด ใน พ.ศ.2445-2572
และช่วงหลงั ท่ดี าเนนิ กจิ การโดยบริษัท รถไฟท่าเรือ จากดั ใน พ.ศ.2474-ปลายสงครามโลกครั้งที่ 2

กิจการรถไฟสายพระพุทธบาทในช่วงแรก ประสบปัญหาจากการขาดทุนกิจการ อาจเป็นเน่ืองจาก
การลงทุนการสร้างรถไฟท่ีใช้ทุนสูง และกิจการท่ีเน้นขนส่งผโู้ ดยสารไปงานนมัสการรอยพระพทุ ธบาทนั้น
เป็นงานประจาปีเพียงช่วงระยะเวลาส้นั ๆ ไม่ได้เป็นตลอดทั้งปี อาจทาให้ประสบปัญหาขาดทุนได้ ดังจะ
เห็นได้จากได้จากวันท่ี 5 ตุลาคม พ.ศ.2445 มีการออกตั๋วเงินโดยเอาทรัพย์สมบัติของบริษัทเป็นประกัน
โดยอา้ งว่าต้องการเงินทนุ เพ่อื ขยายกิจการ (ราชกิจจานุเบกษา, 2445, หน้า 536) และในวนั ที่ 6 มกราคม
พ.ศ.2449 บรษิ ทั ย่ืนบัญชีประจาปตี อ่ กระทรวงเกษตราธกิ ารลา่ ช้า หากไมส่ ่งอาจถกู ถอนอานาจพิเศษ (ราช
กิจจานุเบกษา, 2449, หน้า 1061) กระทั่งวันที่ 16 มกราคม พ.ศ.2449 จึงมีการนาส่งบัญชี (ราชกิจจา
นุเบกษา, 2449, หน้า 1126) อนึ่งยังปรากฏว่าได้มีหุ้นส่วนถอนตัวจากบริษัทรถรางพระพุทธบาท
ทุนจากัดอีกด้วย คอื นายชื่น (ราชกิจจานเุ บกษา, 2461, หน้า 485)

จนกระทั่งรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ใน พ.ศ.2472 มีประกาศโปรดเกล้าฯ
ให้ถอนพระบรมราชานุญาตพิเศษ ด้วยเหตุเพิกเฉย ละเลย ไม่ปฏิบัติให้เป็นไปตามกฎหมายและประกาศ

52 I วารสารวิชาการอยธุ ยาศึกษา I ปีที่ 13 ฉบบั ที่ 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

พระราชทานพเิ ศษหลายครั้ง (ราชกิจจานุเบกษา, 2472, หน้า 367) ทาให้กิจการรถไฟสายพระพุทธบาท
ถอื วา่ ยกเลกิ ไปในคร้ังแรก และเปน็ จดุ ส้นิ สดุ ของบรษิ ทั รถรางพระพุทธบาท ทนุ จากดั

ต่อมาใน พ.ศ.2474 พระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระนราธปิ ประพันธพ์ งศ์ทรงมอบหมายให้หม่อมเจ้า
นิตยากร วรวรรณ พระโอรส ทาสัญญาสัมปทานกับกรมรถไฟหลวงเพื่อเดินรถระหว่างท่าเรือ–พระพุทธ
บาทอีกคร้ังในนามบริษัท รถไฟท่าเรือ จากัด โดยมีกาหนดระยะเวลาตามสัมปทาน ต้ังแต่วันท่ี 12
พฤษภาคม พ.ศ.2474 ถงึ วนั ท่ี 31 มีนาคม พ.ศ.2492 (ราชกิจจานุเบกษา, 2474, หน้า 679) ทาใหก้ ิจการ
รถไฟสายพระพุทธบาทกลับมาอีกครงั้ หนง่ึ และถือว่าเปน็ ชว่ งเวลาระยะสดุ ท้าย

กจิ การรถไฟสายพระพุทธบาทในชว่ งหลงั ดาเนินอยู่ได้จนถึงช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่ 2 ก็ประสบ
ปัญหาจากภัยสงคราม เกิดภาวะขาดแคลนเชื้อเพลิง การท้ิงระเบิดในพื้นที่ยุทธศาสตร์สาคัญ ซ่ึงอาเภอ
ท่าเรือเป็นพ้ืนที่สาคัญทางยุทธศาสตร์ ดังจะเห็นได้จากการท้ิงระเบิดสะพานจักรี สะพานรถไฟข้าม
แม่น้าป่าสักจนสะพานชารุด และคนงานอพยพหนีภัยสงคราม ประกอบกับรูปแบบคมนาคมท่ีเปลี่ยนไป
ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ.2475 ท่ีรัฐบาลมีนโยบายเน้นการสร้างถนนมากกว่าระบบ
รางเหมือนแต่ก่อน มีการตัดถนนพหลโยธินจนถึงสระบุรี ทาให้การเดินทางเปล่ียนแปลงไป ทางรถไฟสาย
พระพุทธบาทเองกเ็ ป็นทางรถไฟสายสน้ั ไม่คมุ้ ทจ่ี ะดาเนินกิจการ

จนในที่สุดในช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่ 2 กิจการรถไฟสายพระพุทธบาทก็ยุติลง ถึงแม้สัมปทาน
จะใหด้ าเนนิ กิจการถึงปี พ.ศ.2492 กต็ าม ทางรถไฟดงั กลา่ วจึงเหลือแต่ความทรงจาและร่องรอยหลักฐาน
จากถนนของกรมทางหลวงชนบท หมายเลข 3023 สายอาเภอท่าเรือ-อาเภอพระพุทธบาท และสถานี
รถไฟสายพระพุทธบาทที่กล่าวมาข้างต้น ในตอนเลิกกิจการ หม่อมเจ้านิตยากร วรวรรณได้ขายหัวจักร
ทงั้ หมดใหก้ บั โรงงานน้าตาลวงั กะพี้ จังหวดั อตุ รดติ ถ์ และโรงงานนา้ ตาลทอี่ าเภอกมุ ภวาปี จงั หวดั อดุ รธานี
(สุรศักดิ์ พุ่มวันเพ็ญ, ม.ป.ป., หน้า 100) แต่บ้างก็ว่ารัฐบาลสมัยนั้น ซ่ึงมี จอมพล ป. พิบูลสงคราม
เป็นนายกรัฐมนตรี ขอซื้อกิจการนาไปว่ิงท่ีบ้านห้วยเก้ิง อาเภอห้วยแถลง จังหวัดนครราชสีมา (สุพจน์
มนประณีต, 2539, หนา้ 36) นบั วา่ เป็นกิจการท่ีมกี ารยตุ ิลงอยา่ งคลมุ ครอื อย่างเห็นได้ชัดเจน คงเหลือแต่
เพียงความทรงจาให้กลา่ วถึงว่าคร้ังหนึ่งอาเภอทา่ เรือ จงั หวัดพระนครศรีอยุธยาเคยมีทางรถไฟสายเอกชน
คอื รถไฟสายพระพทุ ธบาท ซง่ึ เปน็ ทางรถไฟเอกชนเพยี งสายเดียวในพ้ืนที่ต่างจังหวัด และเปน็ 1 ใน 4 สาย
ของกิจการรถไฟเอกชน อันนับว่าเป็นภาพสะท้อนของการเปลี่ยนแปลงของพ้ืนที่อาเภอท่าเรือ จังหวัด
พระนครศรีอยธุ ยาไดเ้ ปน็ อยา่ งดี

วารสารวชิ าการอยธุ ยาศกึ ษา I ปที ี่ 13 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม - มิถุนายน 2564 I 53

ภาพท่ี 9 ถนนทางหลวงชนบท หมายเลข 3022 ในปัจจบุ ัน (เส้นทางรถไฟสายพระพุทธบาทในอดีต)
ทม่ี า: กฤษฎา นลิ พฒั น์, [ภาพถ่าย]

สรปุ
กิจการรถไฟในอาเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เร่ิมต้นตั้งแต่ปี พ.ศ.2444 เป็นต้นมา

จากการเปิดเดินรถไฟหลวงระหว่างชุมทางบ้านภาชี-ลพบุรี ซึ่งอาเภอท่าเรือต้ังอยู่พื้นท่ีตรงกลางระหวา่ ง
พ้ืนท่ีทงั้ สอง และการสร้างสะพานรถไฟขา้ มแม่น้าปา่ สกั ท่ไี ดร้ ับพระราชทานนามวา่ สะพานจกั รี นอกจากน้ี
ในอาเภอท่าเรือ ยังมีกิจการรถไฟเอกชนอีกด้วย คือ กิจการรถไฟสายพระพุทธบาทที่ว่ิงระหว่าง
ท่าเรือ-วัดพระพุทธบาทนั้น เร่ิมต้นในปี พ.ศ.2445 เป็นกิจการรถไฟเอกชนเพียงไม่กี่สายในประเทศไทย
มีผู้ร่วมทุนก่อตั้ง คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ การก่อต้ังดังกล่าวมี
วตั ถปุ ระสงค์เพ่ือโดยสารผู้คนไปนมัสการรอยพระพุทธบาท ทวี่ ัดพระพุทธบาท สระบุรี เปน็ สาคัญ จะเห็น
ได้ว่าในช่วงตั้งแต่ทศวรรษ 2440 – 2480 พ้ืนท่ีอาเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยานั้น เป็นช่วงที่
กิจการรถไฟนั้นมีความเจริญเฟ่ืองฟูเป็นอย่างมาก สัมพันธ์กับกิจการรถไฟท่ัวประเทศไทยและทั่วโลกใน
ขณะนัน้ เนื่องจากกิจการรถไฟเป็นกจิ การคมนาคมท่ีทันสมัยและสะดวกรวดเร็วมากที่สุดในยุคนั้น กิจการ
รถไฟสง่ ผลตอ่ การเปลี่ยนแปลงในพนื้ ทอี่ าเภอท่าเรอื จงั หวดั พระนครศรีอยธุ ยาเปน็ อย่างมาก และเป็นภาพ
สะท้อนสภาพสังคม คมนาคม และวิถีชีวิตของผู้คนในอาเภอท่าเรือได้เป็นอย่างดี ดังเช่น การเข้ามาของ
กลุ่มชาวจีน การใช้รถไฟเป็นพาหนะการเดินทางในช่วงเทศกาลนมัสการพระบาททดแทนการเดินเท้า
การเสด็จพระราชดาเนินของพระมหากษัตริยท์ ่ีทรงประทับบนรถไฟและการค้าขายสนิ ค้าเกษตรกรรมบน

54 I วารสารวิชาการอยธุ ยาศกึ ษา I ปที ่ี 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564

รถไฟ อย่างไรก็ตาม ปัญหาจากภัยสงครามโลกครั้งท่ี 2 ประกอบกับรูปแบบของการคมนาคมท่ี
เปล่ียนแปลง มีความนิยมในการเดินทางทางถนนมากกว่าทางรถไฟ ทาให้กิจการรถไฟน้ันลดบทบาทไป
โดยทางรถไฟสายพระพุทธบาทได้ยกเลิกกิจการไป ส่วนทางรถไฟหลวงนั้นยังคงดาเนินกิจการรถไฟ
มาจนถงึ ปจั จบุ ัน

บรรณานกุ รม

เอกสารภาษาไทย
ประภสั สร์ ชูวิเชียร และคณะ. (2559). ศลิ ปวฒั นธรรม ชมุ ชนและดนตรไี ทยลุม่ น้าปา่ สกั อาเภอทา่ เรอื

จังหวดั พระนครศรีอยธุ ยา. กรงุ เทพฯ: ศูนยม์ านษุ ยวทิ ยาสิรินธร.
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจา้ อยู่หัว. (2469). พระราชนพิ นธ์จดหมายเหตเุ สดจ็ ประพาสตน้

ครัง้ ที่ 2. พระนคร: โรงพมิ พโ์ สภณพิพรรฒธนากร. พมิ พใ์ นงานพระราชทานเพลงิ ศพหมอ่ มเจ้า
ปฏิพัทธเกษมศรี ในพระเจา้ บรมวงศเ์ ธอ กรมหมื่นทวิ ากรวงศประวัติ.
สุพจน์ มนประณตี . (2559). “รถไฟสายพระพทุ ธบาท” วารสารเมอื งโบราณ, 22(3), 35-36.
สรุ ศักดิ์ พมุ่ วันเพญ็ . (ม.ป.ป.). อาเภอท่าเรอื . ม.ป.ท.
อจิ โิ ร คากซิ ากิ. แปลโดย มทุ ติ า พานิช. (2562). ยอ้ นรอยรถไฟไทย:สืบสานและตอ่ ยอด. กรุงเทพฯ:
สถาบันการขนสง่ จฬุ าลงกรณม์ หาวิทยาลัย.

ราชกจิ จานุเบกษา
“พระบรมราชโองการ ประกาศพระราชทานอานาจพเิ ศษแกบ่ รษิ ทั รถรางพระพทุ ธบาททุน จากดั "

ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ 18 ตอนท่ี 26 (29 กันยายน 2444) : 410
“เสด็จพระราชดาเนินนมสั การพระพุทธบาทและพระราชทานพระกฐิน” ราชกจิ จานุเบกษา. เล่มท่ี 19

ตอน 34. (22 พฤศจกิ ายน 2445) : 672
“ประกาศกระทรวงเกษตราธกิ าร ว่าด้วยให้บริษัทรถรางพระพทุ ธบาท ท.จ.ก. ย่นื บาญชงี บปจี านวน ร.ศ.

124 ในภายในวนั ที่ 1 กมุ ภาพนั ธ์ รตั นโกสนิ ทรศก 125" ราชกิจจานุเบกษา. เลม่ ท่ี 23 ตอน
41. (6 มกราคม 2449) : 1061
ขา่ วยกยอดมณฑปพระพทุ ธบาท” ราชกจิ จานุเบกษา. เลม่ ท่ี 30 ตอน ง. (28 ธันวาคม 2456) : 2190
“แจ้งความเจา้ พนักงานจดทะเบยี นบริษัท เร่ือง บริษัทรถรางพระพุทธบาททนุ จากัด” ราชกจิ จานุเบกษา.
เลม่ ที่ 35 ตอน 0 ง (26 พฤษภาคม 2461) : 485
“ประกาศ ถอนพระบรมราชานุญาตซึ่งได้พระราชทานแก่บริษทั รถรางพระพุทธบาททนุ จากดั ” ราชกิจจา
นเุ บกษา. เล่มที่ 46 ตอนท่ี 0 ก (2 มีนาคม 2472) : 367

วารสารวิชาการอยธุ ยาศกึ ษา I ปที ่ี 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2564 I 55

“แจ้งความกรมรถไฟหลวง เร่อื งสร้างและเดิรรถไฟราษฎร์" ราชกิจจานเุ บกษา. เลม่ ที่ 48 ตอน 0 ง (31
พฤษภาคม 2474) : 679

ข้อมูลออนไลน์
การรถไฟแหง่ ประเทศไทย. (2563). ตรวจสอบเวลาเดนิ รถ. คน้ เม่ือ 23 ธันวาคม 2563 จาก

http://procurement.railway.co.th/checktime/checktime
โรงเรยี นวิศวกรรมรถไฟ. (2559). ทางรถไฟระหว่างสถานที ่าเรือ-บา้ นหมอ คน้ เมอ่ื 23 ธนั วาคม 2563

จาก https://web.facebook.com/222323771159492/ photos/a.645471098844755/
3621318084593360
วันวิสข์ เนยี มปาน. (2562). สะพานรถไฟมชี อื่ . คน้ เมือ่ 18 มกราคม 2563 จาก
https://readthecloud.co/rail-2/
วกิ ิพเี ดีย. (2556). ทางรถไฟสายพระพุทธบาท. ค้นเมือ่ 1 กมุ ภาพนั ธ์ 2563 จาก
https://th.wikipedia.org/wiki/ ทางรถไฟสายพระพุทธบาท:Tharuea1931.jpg
สานักงานพฒั นาชุมชน อาเภอภาชี จงั หวัดพระนครศรีอยุธยา. (2559). ประวตั คิ วามเปน็ มาอาเภอภาชี
คน้ เมือ่ 23 ธันวาคม 2563 จาก https://district.cdd.go.th/phachi
MO Memoir. (2556). รถไฟสายพระพทุ ธบาท (ก่อนจะเลอื นหายไปจากความทรงจา ตอนท่ี 41).
คน้ เมอื่ 1 กมุ ภาพันธ์ 2563 http://tamagozzilla.blogspot.com
Pongprasert Chatchaipaiboon. (2549). 155 ปีกรมพระนราธปิ ประพันธพ์ งศ์. คน้ เมอื่ 1
กุมภาพนั ธ์ 2563 https://www.facebook.com/hlormakuttapok/photos
สถานรี ถไฟท่าเรอื (เกา่ ). ค้นเมอ่ื 1 กุมภาพนั ธ์ 2563 จาก
http://biochem.flas.kps.ku.ac.th/rft/phayungsak/tharua.jpg

รปู ภาพ
สถานีรถไฟท่าเรือ (ปัจจบุ นั ) เปน็ อาคารไม้ชัน้ เดียว. [ภาพถ่าย]. กฤษฎา นิลพัฒน์.
สถานีสร่างโศก ทางรถไฟสายพระพุทธบาทในปจั จุบนั . [ภาพถ่าย]. กฤษฎา นลิ พัฒน,์
ถนนทางหลวงชนบท หมายเลข 3022 ในปจั จุบนั . [ภาพถา่ ย]. กฤษฎา นิลพัฒน,์

56 I วารสารวชิ าการอยธุ ยาศึกษา I ปีที่ 13 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2564