เรื่องเล่าชาวคชานุรักษ์

“การทจ่ี ะด�ำ เนินโครงการให้ประสบความส�ำ เรจ็ น้ัน
จะตอ้ งอาศยั ความสามัคคี การมสี ่วนรว่ มของทกุ ภาคส่วน
การสร้างความรคู้ วามเข้าใจให้เหน็ คณุ คา่ ของธรรมชาติและส่ิงแวดล้อม
รวมไปถงึ การปลกู ฝังจิตสำ�นึกในการอนุรักษ์ โดยไม่ละเลยการพฒั นาอาชพี ของราษฎร
ใหม้ ีความเปน็ อยู่ท่ีดมี ีสวัสดภิ าพในการด�ำ รงชีวิตและประกอบอาชีพ

โดยไมข่ ัดกับความเปน็ อยู่ตามธรรมชาตขิ องชา้ งป่า
จึงจะเรยี กได้วา่ เป็นการสรา้ งความสมดลุ ในการอยู่รว่ มกัน

ของชมุ ชนกับช้างอย่างแทจ้ รงิ ”

พระราชด�ำ รัสเปดิ การประชุมโครงการพัชรสธุ าคชานรุ กั ษค์ รัง้ ที่ ๑
เมือ่ วนั ศกุ ร์ที่ ๒๕ ตลุ าคม ๒๕๖๒ ณ อาคารบัญชาการหน่วยราชการในพระองค์ ๙๐๔

พระที่นัง่ อมั พรสถาน

“ช้างเปน็ สตั ว์ทค่ี ู่กบั ประเทศไทย
และการทีม่ ชี ้างป่าในประเทศเราและยงั อยู่ได้

ก็เป็นสิ่งที่เรยี กว่า เป็นมงคล
แตถ่ า้ จะให้เป็นมงคลจรงิ

ก็เปน็ อย่างทโ่ี ครงการได้ท�ำ คอื ดูแล รักษา และปฏบิ ตั ิ
ใหช้ ้างปา่ อย่กู ับชุมชนและอยกู่ บั คนไดอ้ ย่างราบร่ืน
และปลอดภยั ท้งั คนและช้าง”

พระบรมราโชบายพระบาทสมเดจ็ พระเจ้าอยู่
พระราชทานแกค่ ณะกรรมการโครงการพชั รสุธาคชานรุ ักษ์

วนั ท่ี ๒๕ ตุลาคม ๒๕๖๒



ค�ำ น�ำ

พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธบิ ดศี รสี นิ ทรมหาวชริ าลงกรณ พระวชริ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั
และสมเดจ็ พระนางเจา้ สทุ ดิ า พชั รสธุ าพมิ ลลกั ษณ พระบรมราชนิ ี ทรงมพี ระราชด�ำ รวิ า่ ควรจะมี
การดำ�เนินการเพ่ือแก้ไขปัญหาการอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลระหว่างคนและช้างป่าจึงได้ทรงพระ
กรุณาโปรดเกล้า ฯ แต่งต้งั คณะกรรมการโครงการและพระราชทานชื่อวา่ “โครงการพัชรสุธา
คชานุรักษ”์ มีความหมายวา่ น้ำ�ทพิ ย์รกั ษาช้างใหแ้ ข็งแกร่งยืนยงดุจเพชรโดยมวี ตั ถปุ ระสงค์
การดำ�เนนิ งานเพ่อื สืบสานรักษา ตอ่ ยอด แนวพระราชด�ำ รพิ ระบาทสมเดจ็ พระบรมชนกา
ธเิ บศร มหาภมู ิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพติ ร และสมเด็จพระนางเจ้าสริ ิกิติพ์ ระบรม
ราชนิ นี าถ พระบรมราชชนนพี นั ปหี ลวง ในการแกไ้ ขปัญหาการอยูร่ ่วมกนั ระหว่างคนกบั
ช้างป่า ดว้ ยการอนุรักษฟ์ ้ืนฟทู รพั ยากรให้อุดมสมบูรณ์ เกิดความสมดุลของระบบนเิ วศ รวมทั้ง
พฒั นาอาชพี และคณุ ภาพชีวติ ของชมุ ชน
เมอื่ วนั ท่ี ๒๕ ตลุ าคม ๒๕๖๒ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอย่หู วั ได้พระราชทานพระบรม
ราโชบายแกค่ ณะกรรมการโครงการฯ วา่ “ช้างเป็นสัตว์ทคี่ กู่ ับประเทศไทยและการที่มีช้างปา่
ในประเทศเราและยังอย่ไู ด้ ก็เป็นสง่ิ ทเ่ี รียกวา่ เปน็ มงคลแตถ่ ้าจะใหเ้ ป็นมงคลจริง ก็เป็นอยา่ ง
ท่ีโครงการไดท้ �ำ คอื ดูแลรักษา และปฏบิ ัตใิ ห้ชา้ งป่าอยู่กบั ชุมชนและอยู่กบั คนได้อย่างราบ
ร่ืนและปลอดภยั ทง้ั คนและชา้ ง”
ปัจจุบนั มี “หมู่บ้านคชานรุ ักษ”์ เป็นหมู่บา้ นน�ำ ร่องใน ๕ จังหวัด ภาคตะวนั ออก
ไดแ้ ก่ ฉะเชงิ เทรา ชลบรุ ี ระยอง จนั ทบรุ ี และสระแกว้ ชมุ ชนเรยี นรรู้ ว่ มกนั ปรบั เปลย่ี นพฤตกิ รรม
และการประกอบอาชพี เพอ่ื น�ำ ไปสกู่ ารอยรู่ ว่ มกนั อยา่ งสมดลุ ระหวา่ งคนและทรพั ยากรธรรมชาติ
อย่างยง่ั ยืน
หนงั สอื การต์ นู “เรอ่ื งเลา่ ชาวคชานรุ กั ษ”์ ไดร้ วบรวมพฤตกิ รรมของชา้ งเพอ่ื ใหผ้ อู้ า่ นได้
“รู้จักชา้ ง” รู้สาเหตุ “เม่อื ชา้ งมาเยอื น” เพื่อเตรยี ม “ต้อนรบั แข็งขนั ” วา่ ควรปฏิบัตติ วั อยา่ งไร
เพ่ือลดการเผชิญหนา้ ลดการปะทะ และลดความเสยี หายทจ่ี ะเกดิ ขึ้น ท้ายท่สี ุดก็คอื เรยี นรู้ทจี่ ะ
“ปรับเปล่ยี นอาชพี ที่เหมาะสม” เพ่ือใหค้ นไดอ้ ยรู่ ่วมกันกับชา้ งได้อยา่ งสมดลุ

คณะกรรมการโครงการอนรุ ักษ์ช้างป่ารอยต่อ ๕ จงั หวดั ภาคตะวันออก
สิงหาคม ๒๕๖๓



เรอื่ งเล่าชาวคชานุรกั ษ์

รู้จักช้าง ๔
พฤตกิ รรมของช้างในภาพรวม
ลักษณะทางกายภาพของชา้ ง
ลกั ษณะนสิ ัย
เม่อื ชา้ งมาเย่ียมเยอื น
สาเหตุของการมาเยือน
การขาดแคลนแหลง่ น้�ำ และแหล่งอาหารในพนื้ ท่ีปา่ ๑๑
ความอุดมสมบูรณข์ องแหล่งอาหารและน�ำ้ ในชุมชน
ลักษณะการมาเยือน
มาเยอื นแบบเป็นมิตร ขออาหารแล้วผา่ นไป ๑๓
มาเยือนแบบขออาหารและท่ีพกั ชว่ั คราว
มาเยอื นด้วยความหิวโหย ๑๔
ต้อนรบั ... แขง็ ขนั
ปอ้ งกัน
การปอ้ งกันของแต่ละครัวเรือน การใชน้ วตั กรรมส่งแขก เช่น ไฟฉายเคลอ่ื นที่ ๑๙
การป้องกนั พื้นท่เี กษตร การใชก้ ลอ้ งดกั ถ่ายภาพสัตวป์ ่าอัตโนมตั ิ ๒๑
วธิ ีการผลกั ดนั ช้างป่า
เตือนภัย
การแจ้งเตือนภัยจาก ชรบ. อปพร. ๒๗
ปรบั (อาชพี )... เพอ่ื รบั ช้าง
การปรับเปล่ยี นวถิ ีการเกษตร
การปลกู พชื ทช่ี า้ งไมช่ อบ เชน่ การปลกู ชะอมลอ้ มพน้ื ทก่ี ารเกษตร การปลกู สมนุ ไพร ๒๙
การท�ำ วนเกษตร ๓๐
การปรบั เปล่ยี นอาชพี เพื่อเสรมิ รายได้ เช่น การทอผา้ การเลย้ี งผึ้ง
งานจักสาน ปศุสตั ว์

มารจู้ กั กบั ตวั การต์ นู น�ำ
แม่เพชร

ผนู้ ำ�พาความแข็งแกร่ง
ดจุ เพชรแต่มีน�ำ้ ใจ
ที่สวยงาม

นำ�้ หน่ึง

ผนู้ ำ�พา ความเปน็
นำ้�หนง่ึ ใจเดียวกนั
เพอ่ื ความสขุ รว่ มกัน

เก่งกล้า

ผนู้ ำ�พาความสามารถ
และความกล้าหาญ
พร้อมที่จะปรับเปลีย่ น

เรยี นรู้

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

บนั ทกึ

44

บนั ทกึ

45

บนั ทกึ

46

บนั ทกึ

47

เร่ืองเล่าชาวคชานุรักษ์

โครงการพชั รสรุ าดชานรุ กั ษ์
ISBN ....
พิมพ์ครั้งที่ 1
จ�ำ นวน 5,000 เล่ม
จัดท�ำ และเผยแพร่โดย
โครงการพัชรสรุ าดชานุรักษ์
ส�ำ นกั งานราชเลขานุการในพระองคฯ์
พระทน่ี ่ังอมั พรสถาน แขวงดสุ ิต เขตดสุ ติ
กรงุ เทพมหานคร 10300
สนับสนนุ การผลิตโดย
กรมการพฒั นาชุมชน
มูลนธิ ิเอสชีจี
สถาบนั สารสนเทศทรัพยากรน�ำ้
(องค์การมหาชน)