कोल्हापूर जिल्ह्यातील किल्ले by डॉ. सचिन कोंडेकर

या ि लकबकू या मा यमातनू ऐितहािसक वारसा
सांगणा या आप या को हापरू िज हयामधील सव क याचं ी
थोड यात ओळख क न दे याचा य के ला आह.े

माझा पीएच.डी. बधं “को हापरू रा यातील कला व
थाप याचा इितहास ( इ.स. १७१० ते इ.स. १९४९)” याम ये या
सव क याचं ा सिव तर अ यास के ला आह,े तसेच अनके इितहास
प रषदमे ये यासबं धी लखे कािशत झाले आहते .

करिवरकर पत या ता यातील जु या करवीर
रा यामधील दगु ाची ओळख क न देताना िवशषे आनदं वाटत आह.े
प हाळा , िवशाळगड सारखे िस क ले आहते च परंतू काही
सर ीवरील दलु ि त गडाचं ाही उ लेख के ला आह.े यामळु े इितहास

ेम या ानात िनि त भर पडेल याची खा ी वाटत.े

आपला हे ी
डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर

पाचगाव,को हापूर
सपं क माकं : 98223 98577
ई मेल : [email protected]
डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577

1.{H$„o nÝhmim
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… nÝhmim ho {R>H$mU H$moëhmnya ehamÀ`m dm`ì`og 19 {H$._r. A§Vamda
AgyZ g_wX«gnmQ>rnmgyZ nÝhmim 845 _r. C§Mrda Amho. nÝhmim {H$ëë`mMo EHy$U
úmoÌ\$i 157.50 hoŠQ>a 390 EH$a Amho. {H$ëë`mMm Koa 7.30 {H$._r. (4.5 _¡c)
Amho. {H$ëë`mcm Xadîmu 5 Vo 6 cmI n`©Q>H$ ^oQ> XoVmV.
g§{já B{Vhmg… nydu nÝhmiJS>mcm "nÝZJmc`' åhUOo ZmJm§Mo Ka Ago Zmd
hmoVo.H$mhr nwamUmV "~«÷{Jar' Agmhr C„oI Amho. n«mMrZ {ecmcoIm_Ü`o "n«Umc`'
qH$dm "nÙZmc' Agmhr C„oI Amho. ^m¡Jmo{cH$Ñï>`m A{Ve` _moŠ`mÀ`m {R>H$mUr
JS>mMo ñWmZ Agë`mZo "Á`mMo hmVr nÝhmim, Ë`mMr gËVm H$moH$Umdar' Ago g_Oco
OmV hmVo o. {ecmhma amOm Xwgam O{VJ `mÀ`m Vm_«nQ>m_Ü`o "nZmcJS> nd©VmMm qgh'
Agm C„oI gmnS>Vmo. `mdê$Z {ecmhma H$mimV nÝhmiçmMr ~m§YUr Pmcr Agmdr.
`mXdamOm qgKUXod `mZo ^moO amOmMm nam^d Ho$ë`mda "nÝhmi`mÀ`m ^moO gnm©Mm
g§hmaH$' Ago {~ê$X YmaU Ho$co hmoVo. `mXdm§Z§Va nwTo> ~hm_ZrÀ`m H$mimV _amR>m
nmioJma amOm {eH}$ `mMo nÝhmiçmda dM©ñd hmoVo. nwT>rc H$mimV ~hm_Zr dOra _h_X
JmdmZZo H$moH$U ñdmarV nÝhmim {H$„m ~hm_Zr gËVoÀ`m dM©ñdmImcr AmUcm. ~hm_Zr
gËVÀo `m {d^mOZmdoir nÝhmim {H$ëë`mMm Vm~m A{XcemhrH$So> Amcm. `m H$mimV
CnamOYmZr åhUyZ nÝhmiçmg _hËd n«mßV Âmmco. A{Xcemhr Am_XmZrV {H$ëë`mda
VQ>~§Xr, nmÊ`mMo Vcmd d àemgH$s` B_maVr ~m§Ümë`m Joë`m. N>. {edmOr _hmamOm§Zr
A\$OcImZÀ`m dYmZ§Va 1659 cm nÝhmiçmda dM©ñd n«ñWm{nV Ho$co. _amR>mH$mimV
nÝhmim {H$„m X{jÊmHo $S>rc n«~i R>mUo ~Zco d X{jUoH$S>rc amOYmZr åhUyZ
nÝhmiçmg _hËd n«má Pmco. _amR>çm§À`m ñdmVͧ ``wÜX H$mimV nÝhmim H$mhr H$mi
_moJcmÀ`m Vmã`mV hmVo m. nU B.g. 1707 _Ü`o Am¡aJ§ Oo~mÀ`m _Ë`yZ§Va _amR>çm§Zr hm
{H$„m _mJo cm§H$Sy>Z naV {_idcm.Zmoìh|~a 1710 cm _hmamUr VmamamUr `m§Zr Amncm
nwÌ {ímdmOr `mÀ§ `m ZmdmZo Amnë`m ñdV§Ì amÁ`mMr Ûmhr {\$adcr. VoìhmnmgyZ ñdV§Ì
H$moëhmnya amÁ`mMr amOYmZr åhUyZ nÝhmiJS>mcm AZÝ` gmYmaU _hËd n«má Pmco.
Odinmg 1788 n`ªV amOHw$Qy§>~ nÝhmiJS>mda hmVo o. nwTo> gZ 1844 cm gm_mZJS>-
^wXaJS>mdarc JS>H$è`m§À`m ~§S>mMo cmoU nÝhmiçmda nmohmoMco nU B§JO« m§Zr Vmo\$m§Mm
^S>r_ma Ho$cm, 27 Zmoìh|~acm {H$„m BJ§ «OmÀ§ `m hmVr nS>cm.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
2

{H$„o nÝhmim

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
3

nÝhmiçmdarc dmñVy
XadmOo

Mma XadmOm… nÝhmiJS>mÀ`m ndy }cm Mma XadmOmMo ^¾ Adeof AmhoV.
VrZ XadmOm… nÝhmim {H$ëë`mMo n[íM_oH$S>rc nd« oeÛma åhUOo "VrZ XadmOm' hm
XadmOm VrZ _Ocr AgyZ `mZo ~m§YH$m_ g§nyU©nUo {ego d MwÝ`m_Ü`o Ho$coco Amho
dmK XadmOm… nÝhmim {H$ëë`mMo CËVoaH$S>rc nd« oeÛma åhUOo "dmK XadmOm' hm`o .
nÝhmiJS>mdarc Ocì`dñWm…
A§Yma ~md… VrZ XadmÁ`mOdi VrZ _Ocr B_maV Amho. hr B_maV åhUOo "A§Yma
~md' C\©$ "e¥§Jma ~md'.

gmo_oída Vcmd… hm JS>mÀ`m _Ü`dVu {R>H$mUr Amho. `m VcmdmÀ`m H$mR>mcm
gmo_ío damMo _{§ Xa Amho.
ZmJPar… nÝhmiJS>mÀ`m CËVaog AgUmè`m `m Pè`mÀ`m VrZhr ~mOycm XJS>r MmH¡ $
~m§Ycco o AgyZ XJS>r VmoQ>rVyZ nmUr Mm¡H$mV gmoS>coco Amho.

gmYmo~m Vcmd… gmYmo~m X½`m©Odi EH$ Vcmd Amho Ë`mcm "gmYmo~m Vcmd'
Ago åhUVmV. `mMo gn§ yU© ~m§YH$m_ XJS>r Amho.
nÝhmim {H$ëë`mdarc ~wê$O

g§aúmUmÀ`m X¥îQ>rZo nÝhmiçmda AZoH$ ~wê$O ~m§Ycoco AmhoV.
H$mcr ~wê$O… nÝhmiçmÀ`m nyd© ~mOyg "H$mcr ~wê$O' Amho. `m ~wê$OmOdi
H$mcr_mVoMo _§{Xa hmoVo. `m_wio `mcm "H$mcr ~wê$O' Ago åhUVmV.
nwgmQ>r ~wê$O… nÝhmim {H$ëë`mMo n[íM_Ho $S>rc ímdo Q>Mo Q>moH$ åhUOo "{nN>mS>r'
C\$© "nwgmQ>r' ~wê$O nÝhmi`mÀ`m n[íM_Ho $S>rc gd© ^mJm§Mr XoIaoI d g§ajU `m§Mr
nyU©V… O~m~Xmar `m ~wê$Omda hmoVr.
XwVm|S>r d Xm¡cVr ~wê$O… XwVm|S>r ~êw $OmÀ`m XmoÝhr ~mOyZo MT>Uo Am{U
CVaʶmgmR>r nm`è`m Agë`m_wio `mg "XwVmo§S>r ~wê$O' åhUVmV.
nÝhmim {H$ëë`mdarc dmñVy
g‚mm H$moR>r (gXa-B-_hmc)… nÝhmim {H$ëë`mdarc AmH$f©H$ B_maV åhUOo
"gXa-B-_hmc' C\©$ "g‚mm H$moR>r' . g‚mm åhUOo Jƒr Am{U H$mRo >r åhUOo B_maV.
H$cmd§VrU (Zm`{H$UrMm) g‚mm… JS>mÀ`m nyd©^mJmV VQ>~§XrÀ`m AJXr Odi hr
VrZ _Ocr B_maV Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
4

A§~aImZm (~mco{H$„m)… nÝhmim {H$ëë`mÀ`m _Ü`dVu {R>H$mUr ~mc{o H$„m ~m§Ycocm
Amho `mcm "A§~aImZm' B_maV g§~moYco OmVo. {Xcocr AmhoV.
aoSo> _hmc… A§~aImÝ`mVrc YmÝ`H$moR>r_Ü`o aoS>çm§À`m d ~¡cm§À`m nmR>rdê$Z
AÝZYmÝ` AmUco OmB©. `m aoS>`m§À`m {dlm§VrgmR>r `oWo {Zdmgr ì`dñWm Ho$cr hmoVr.
Y_©H$moR>r… Y_H© $mRo >r hr B_maVrV OwÝ`m H$mir Ý`m`mc`mgmR>r dmnacr hmoVr. `m
{R>H$mUmhÿZ Y_© (Ý`m`) Ho$cm OmV Ago. åhUyZ "Y_H© $moR>r' Ago Zmd nS>co.
Xmê$ImZm (Xmê$Jmoim H$moR>ma)… nÝhmim {H$ëë`mdarc Xmê$Jmoim gwa{jV Ro>dÊ`mgmR>r
Xmê$ImZm ~m§Ycocm Amho
nÝhmim {H$ëë`mdarc Ym{_©H$ dmñVy
h[ahaío da _§{Xa d {dÇc _§{Xa… gmYm~o m VcmdmÀ`mOdi ho _{§ Xa Om§ä`m XJS>mÀ`m
{Mè`m d MwÝ`mZo ~m§Ycoco Amho.
gmYmo~m XJm©… hOaV ehm~wÔrZ IVmc dcrgmom (gmYmo~m) ho gw\$s g§V hmoVo. nÝhmim
{H$ëë`mdarc hOaV eV~wX²XrZ IVmcdcr VgMo Ë`m§À`m nËZr _m±gmh~o {~dr d
{Ma§Ord _mgy_ hm _wcJm `m§À`m H$~arda XJm© ~m§Ycm Amho
namea Jwhm… namea JwhoV EH$mV EH$ Aem nmM Imoë`m ImoXÊ`mV Amë`m AmhoV.
{OOm~mB© Xodmc`, nÝhmim… amUr {OOm~mB©, g§^mOr Xwgao `m§Mr nËZr hmoVr. Ë`m§Mm
"amUrdgm dmS>m Mm¡Wm' Agm C„oI AmT>iVmo
{edmOr Xwgao g_mYr, nÝhmim… hr g_mYr gmo_ío da ViçmOdi AgyZ, {OOm~mBªMm
_wcJm Xwgam {edmOr `mM§ r Amho. `mMm 1710 À`m g_w mamg _¥Ë`y Pmcm. 42. n§V
A_mË` g_mYr, nÝhmim…

A_mË`m§Mr hr g_mYr H¡$. Ho$edamd g~Zrg `m§Zr _o. 1941 _Ü`o emoYcr.
Wmoam§VmMo WS>Jo, AmnQ>r… ~mimOr {dídZmWÀ`m H$adra _mo{h_Vo goZmImgHo$c
`edV§ amd WmoamV _macm Jocm d `m {R>H$mUrM Ë`mMr nËZr JmoS>m~mB© gVr Jocr. Ë`m§À`m
ñ_aUmW© `m KamÊ`mVrc cmHo $m§Zr `m {R>H$mUr `ed§Vamd WmoamV d JmoS>m~mB© `m§Mo g`§ wŠV
_§{Xa C^maco.
Jm`H$dmS> ~§Yy g_mYr, nÝhmim… am_M§Ðn§V nQ>dY©ZmZo H$moëhmnyamg doT>m {Xë`mda
Ë`m§Zm amoIÊ`mMm n`« ËZmV {dídmgamd Jm`H$dmS> d Xm¡cVamd Jm`H$dmS> _maco Joco.
Ë`m§Mo ímd nÝhmi`mg AmUyZ g_mYr ~m§Ycr.

amOg~mB© _§{Xa, nÝhmim… amOg~mB© N>. amOmam_ `m§À`m nËZr hmoV.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
5

nÝhmim Am{U nmdZJS>mdarb dmñVy

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
6

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
7

2. {H$„o nmdZJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… nmdZJS> nÝhmiçmÀ`m nyd}g VrZ {H$._r. AV§ amda Amho. hm {H$„m
g_wÐgnmQ>rnmgZy 953 _r. C§Mrda Amho. `wÜXemñÌmÀ`m X¥îQ>rZo hm {H$„m _hËdmMm
hmoVm. nÝhmiçmMm nyaH$ dm g§ajH$ {H$„m åhUyZ `mMo _hËd hmoVo.
g§{jßV B{Vhmg…
{gÜXr Om¡haÀ`m B.g. 1660 À`m nÝhmiJS>mdarc doT>çmV Am{Xcemhr g¡Ý`mZo
nÝhmiçmOdirc _mHª$So>` S>mJ| amdê$Z Vmo\$mMm _mam Ho$cm. Ë`m_wio nÝhmiçmÀ`m
g§ajUmV YmHo $m CËnÝZ Pmcm hmVo m. nÝhmiJS> Xwgè`m§Xm (6 _mM© 1673) {edmOr
_hmamOm§Zr KVo cm. `mdio r nÝhmiçmÀ`m g§aúmUmg YmoH$m CËnÝZ hmoD$ Z`o åhUyZ
_mHª$So>` S>m|Jamda "nmdZJS>' ~m§Ycm.
B.g. 1844 À`m JS>H$ar ~§S>mÀ`m doir B§J«OmH$Sy>Z nÝhmiJS>mMm nmS>md Pmë`mZ§Va
JS>H$è`m§Zr `m {H$ëë`mda Aml` KVo cm hmoVm. Ë`mdoiog B§J«Om§Zr `m {H$ëë`mMm Vm~m
KoD$Z `mMo XmoÝhr XadmOo nmSy>Z O{_ZXmoñV H$ê$Z Q>mH$co.
{H$ëë`mdarc dmñVy[eëno
Vwnmar {dhra… {edH$mimV cT>mB©V Pmcëo `m OI_m ~è`m hmoÊ`mgmR>r Vyn cmdV hmVo o.
OodTo> OwZo Vyn Vdo To> n[aUm_H$maH$ Ago. ho Vyn gmR>dÊ`mgmR>r doJdoJiçm AmH$mamVrc
am§OUmMm Cn`mJo Ho$cm OmV Ago. nU nmdZJS>mda Ago Vyn gmR>dÊ`mgmR>r EH$ chmZ
hm¡X ~m§Ycm AgyZ Ë`m hm¡Xmda K_w Q>rÀ`m AmH$mamMo ~m§YH$m_ Ho$coco Amho.
Mm±X-gwaO ~wê$O… VQ>mOdi dJo im ~m§Ycoë`m `m MmH¡ $moZr ~êw $Omda H$_mZ
Agcocr Imocr Amho. ~wê$OmeoOmar N>mQo >m ~wê$O AgyZ Ë`mda MT>ʶmgmR>r nm`è`m
AmhoV. `m ~êw $OmÀ`m AmVrc ~mOyg q^Vrda M§Ð d gy`m©Mr n«{V_m {XgVo.

_mHª$So>` F$ftMr Jwhm…
nmdZJS>mdarc S>m|Jamdarc H$mVimV Jwhm AgyZ `oWo _mHª$So>` F$îmr am{hco hmVo o åhUyZ
`m Jwhog "_mHª$So>` F$îmtMr Jwhm' g§~moYco OmVo.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
8

3. {H$„o {demiJS>, Vm.emhþdmS>r
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… H$moëhmnyaÀ`m dm`ì`og 72 {H$._r. AV§ amda emhÿdmS>r VmcwŠ`mV
H$moëhmnya d aËZm{Jar {OëhçmÀ`m gr_oda > ho Eo{Vhm{gH$ d Ym{_H© $ n`Q© >Z ñWi Amho.
g§{já B{Vhmg… {demiJS>Mm n{hcm C„oI {ecmhma H$mimnmgyZ {_iVmo.
{demiJS>mMo n«mMrZ Zmd "{Ic{Jar' AgyZ nTw o> _wpñc_ amOdQ>rV "IoiUm' Ago
Zm_H$aU Pmco. N>. {edmOr _hmamOm§Zr B.g. 1659 _Ü`o hm {H$„m H$m~rO Ho$ë`mZV§ a
"{demiJS>' Ago Zmd XoÊ`mV Amco.
_w§S>m XadmOm… {demiJS>mda nyd© ~mOyg ^¾ AdñWoV "_w§S>m XadmOm' Amho. `m
XadmOmMr ~m§YUr Jmo_wI nÜXVrZo Ho$cr Amho.
H$moH$Ur XadmOm… {demiJS>mÀ`m n[íM_ ~mOyg H$moH$Ur XadmOm Amho. hm {H$„m
H$moH$U gr_oda dgcocm AgyZ `m XadmÁ`mVyZ H$mHo $UmVrc n«^mZd„r d gmIaß`mg
OmVm `oVo. åhUyZ `m XadmÁ`mg "H$mHo $Ur XadmOm' åhUyZ AmoiIco OmVo.
Vmg Qo>H$S>r… nydu `m Qo>H$S>rda nhmè`mMr Mm¡H$s hmoVr. cmHo $m§Zm doi H$iÊ`mgmR>r
CnamoŠV Mm¡H$sVrc nhmaoH$ar Xa Vmgmcm KQ§ >m dmOdV hmoVo åhUyZ `m Qo>H$S>rg "Vmg
Qo>H$S>r' Ago åhQ§ >co OmV hmoVo.
VQ>~§Xr d ~wê$O… B.g. 1844 À`m JS>H$è`m§À`m ~§S>mZV§ a {~«Q>rem§Zr JS>mdarc VQ>~§Xr
d ~wê$O CÜdñV Ho$co hmVo o. Varhr {demiJS>mda nyd© ~mOgy Xhw oar VQ>~§Xr AgyZ `m
VQ>~§Xr_YyZ n«M§S> ~wê$OmM§ r OmJmoOmJr {Z{_©Vr Ho$cr Amho.
Ocì`dñWmnZ…
{ecmhma amOm ^moO ^ynmc `mÀ`m H$mcmdYrV Vcmd ~m§Ycm. `m Vcmdmg "^ynmc
Vcmd' Ago åh§Q>co OmVo. ^ynmc Vcmd ~amo~aM AY©M§Ð Q>mHo$ {demiJS>mda Amho. `m
Q>mŠ`mMm AmH$ma AY©M§ÐgmaIm Agë`mZo `mg "AYM© §X« Q>mHo$' åhQ>co OmVo
Ym_uH$ ñWio… {demiJS>mdarc _{cH$ aohmZ XJm© qhXy-_wpñc_ EoŠ`mMo n«{VH$
Agë`mZo XmoÝhr Y_m©Mo cmHo $ `mg nyÁ` _mZVmV.
^JdV§ oída _hmXod _§{Xa… {demiJS>mda _{cH$ a¡hmZ XJm©~amo~aM AZoH$ qhXy _§{Xao
AmhoV. `m_Ü`o lr. ^Jd§Vamd n«{V{ZYr B.g. 1806-1899 `mÀ§ `m H$mimV ~m§Ycoco
"lr ^Jd§Voída _hmXodmMo _{§ Xa' Amho.
lr A_¥Voída _hmXod _§{Xa… {demiJS>mda lr ^Jd§Voída _{§ Xam~am~o aM A_¥Voída
_hmXodmMo _§{Xa Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
9

{H$„o {demiJS>, Vm.emhþdmS>r

{demiJS>mdarc dmñVy
डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577

10

4. {H$ëbo gm_mZJS>, VmcwH$m JS>qh½cO
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… H$moëhmnyaÀ`m Am¾`o {Xeog 70 {H$._r. A§Vamda JS>qh½cO
VmcwŠ`mV gm_mZJS> Amho. gm_mZJS>mnmgyZ nÝhmim, am§JUm, ^wXaJS>, {demiJS> ho
KmQ>mdarc {H$„o Odi AmhoV. `m_wio gm_mZJS>mda `wÜX gm{hË` gmR>dyZ, Ë`mMm
Amdí`H$VoZwgma AmgnmgÀ`m JS>mda nwadR>m Ho$cm OmV hmVo m. `m_wio `m JS>mMo Zmd
"gm_mZJS> nS>co.
g§{já B{Vhmg… ~mamì`m eVH$m_Ü`o {ecmhma amOm ^moO Xwgam `mZo gm_mZJS>mMr
{Z{_©Vr Ho$cr. {ecmhma-`mXdmÀ§ `mZ§Va hm JS> _pw ñc_ gËVmYremÀ§ `m A{YnË`mImcr
Amcm. B.g. 1667 _Ü`o N>. {edmOr _hmamOm§Zr hm {H$„m Am{XcemhrH$Sy>Z qOHy$Z
KoD$Z `mMr {H$„oXmar "AÊUmOr XËVmo' `m§À`mH$So> gmon{dcr hmoVr.
B.g. 1844 _Ü`o H$moëhmnya amÁ`m_Ü`o B§J«Or gËVo{dê$ÜX JS>H$è`m§Mo gmd©{ÌH$ CR>md
Pmco. `m_Ü`o gm_mZJS>mdarc JS>H$è`m§Mm g_mdío m hmVo m. 13 Am°ŠQ>mo~a 1844 cm
{~«Q>rem§Zr JS>H$è`m§Mm nam^d H$ê$Z hm JS> Amnë`m Vmã`mV KoVcm.
gm_mZJS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy
VQ>~§Xr d ~wê$O… gm_mZJS> hm {edH$mimV g§aúmUmÀ`m Xî¥ Q>rZo _hËdmMm {H$„m
Agë`mZo _O~yV VQ>~§Xr d ~wê$O ~m§Ycoco hmVo o. gm_mZJS>mda gd© ~mOyZr H$mVi
VmgyZ 9 Vo 15 \y$Q> C§MrMr VQ>~§Xr d OmJmoOmJr ~wê$O ~m§Ycoco AmhVo . `m VQ>~§XrVrc
~wê$Om_Ü`o nyd}g gmS| >çm ~wê$O Amho.
Ocì`dñWmnZ… {nÊ`mÀ`m nmÊ`mÀ`m gmo`rgmR>r `oWo "~mad' {Z_m©U H$aÊ`mV Amco
AmhoV. `m nH« $maÀ`m {d{harV nmÊ`mÀ`m nmVirn`Vª nm`è`m ~m§Ycoë`m AmhoV. n{hë`m
~mad_Ü`o EH$mg_moa EH$ Aem nmM H$_mZr AmhoV. `mVrc _Yë`m H$_mZrda
hZw_mZm§Mr _yVu H$moaë`m_wio `mg "hZw_§V ~mad' g§~moYco OmVo. JS>mda AmUIr VrZ
~mad AmhoV. Ë`m§Zm ^JdmZ, gmIa d amD$i ~mad `m ZmdmZo g§~moYco OmVo. ¶m gd©
~mad Mm¡H$moZr AmhoV.
Ym_uH$ ñWio… gm_mZJS>mda N>mQo o>go H$m¡cmê$ "A§~m~mB© _§{Xa' Amho. gm_mZJS>mdarc
n[íM_ ~mOyg hZw_mZmMo _§{Xa Amho. hZw_mZmÀ`m _§{XamÀ`m n[íM_ ~mOyg ^`w mar
"[edqcJ _§{Xa' Amho. `m _§{Xam_Ü`o CVaÊ`mgmR>r nm`è`m {Z_m©U H$aÊ`mV Amë`m
AmhoV.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
11

{H$ëbo gm_mZJS>, VmcHw $m JS>qh½cO

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
12

5. {H$„o nmaJS>, nmaJS>, VmcwH$m M§XJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… _hmamîQ´>, Jmodm Am{U H$Zm©Q>H$ `m VrZ amÁ`mÀ§ `m gr_odarc hm {H$„m
M§XJS>nmgyZ 45 {H$._r. d ~oiJmd§ nmgyZ n[íM_ocm gw_mao 56 {H$._r. AV§ amda Amho.
g§{já B{Vhmg… B.g. 1676 _Ü`o N>ÌnVr {edmOramO|Zr nmVo wJ© rO d gmd§VdmS>rMo Io_
gmd§V `m§À`mda Oa~ ~g{dÊ`mgmR>r hm {H$„m ~m§Ycm. hm ^mJ X{jUoH$S>rc nma
Q>moH$mMm åhUyZ `m {H$ëë`mg "nmaJS>' Ago Zmd XoÊ`mV Amco. nmaJS>Mm n{hcm
{H$„oXma åhUyZ VmZmOr _mcwgao `m§Mm _wcJm am`mOr _mcwgao `mMr Z_o UyH$ Ho$cocr
hmoVr.
nmaJS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy… nmaJS>mda OmÊ`mgmR>r 275 nm`è`m§Mm nm`ar_mJ©
Amho. `m nm`ar_mJm©da ^¾ AdñWVo rc XadmOm§Mo Adeof AmhoV. JS>mÀ`m
n«doeÛmamg_moa VrZ Vmo\$m AmhoV.
VQ>~§Xr d ~éw O… nmaJS>mda CËV_ AdñWoV VQ>~X§ r d ~wê$O AmhoV. JS>mÀ`m CËVa
~mOyg _O~Vy VQ>~X§ r _Ü`o VrZ ^ì` ~êw $Om§Mr {Z{_©Vr H$aÊ`mV Amcr Amho. `m
~wê$Om§Zm \$S>Urg ~wê$O, _hmXod ~wê$O, ^mcHo $a ~wê$O Aer Zmdo XÊo `mV Amcr
AmhoV. `m ~êw $Omì`{V[aŠV JS>mda _mido ~wê$O, ^m§So> ~wê$O, P|So> ~wê$O Aer Zmdo
Agcoco ~êw $O nhmd`mg {_iVmV.
Ocì`dñWmnZ… {H$ëë`mda Am`mVmH¥$Vr IS>H$mV ImoXyZ V`ma Ho$coco Mma Vcmd
AmhoV. `m§Zm JwUOc Vcmd, _hmXod Vcmd, \$mQ>H$ Vcmd d JUoe Vcmd Aímr Zmdo
XoÊ`mV Amcr Amho.
Ym_uH$ ñWio… `m Vmo\$m§À`m S>mì`m ~mOyg gwaoI _mê$Vr _§{Xa AgyZ _§{Xam_Ü`o gìdm
_rQ>a C§MrMr d¡[eîQçnyU© Aer hZw_V§ mMr _yVu Amho. nmaJS>mda ^ì` d gw§Xa Ago
nydm{© ^_Iw ^dmZr _§{Xa Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
13

{H$„o nmaJS>, nmaJS>, VmcHw $m M§XJS>

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
14

6. {H$„o _{hnmcJS>, VmcHw $m M§XJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… _{hnmcJS> H$moëhmnya {Oëh`mVrc M§XJS> VmcwŠ`m_Ü`o Amho.
H$ZmQ© >H$mÀ`m gr_oda Agcocm hm {H$„m ~oiJmdnmgyZ 20 {H$._r. A§Vamda Amho
g§{já B{Vhmg… hm {H$„m n«mMrZ H$mcI§S>m_Ü`o _{hnmc ZmdmÀ`m amOmZo ~m§Ycm,
åhUyZ `mg "_{hnmcJS>' Zmd nS>co, Ago ñWm{ZH$ cmHo $m§Mo _V Amho. N>. {edmOr
_hmamOm§Zr {Z{_©Vr Ho$coë`m 111 {H$ëë`mÀ§ `m `mXr_Ü`o `mMr Zm|X gmnS>Vo.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy… ~mco{H$ëë`mMo n«doeÛma nydm{© ^_yI AgyZ `mda JUnVrMo
gw§Xa {ímën H$moacoco Amho. åhUyZ `m n«doeÛmamg JUoe XadmOm Ago g§~moYco OmVo.
VQ>~§Xr d ~wéO… _{hnmcJS>mda H$mhr {R>H$mUr gpw ñWVrV VQ>~§Xr d ~wê$O nmhd`mg
{_iVmV
Ocì`dñWmnZ… ~mc{o H$ëë`mÀ`m AmV XJS>m_Ü`o ImoXcocr 65 \y$Q> x 40 \y$Q> ê§$X
{dhra Amho.
Ym{_©H$ ñWio… _{hnmcJS>mda nm« MrZ d gw§Xa Ago "d¡ÚZmW' _{§ Xa Amho. ho _§{Xa
`oWrc n§MH«$moerMo _w»` X¡dV Amho. d¡ÚZmW _§{Xamcm OmoSy>Z Amamo½` ^dmZrMo _§{Xa
Amho. _§{Xam_Ü`o ^ì` Aer AîQ>^wOmH¥$Vr Amam½o ` ^dmZrMr _yVu Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
15

{H$„o _{hnmcJS>

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
16

7. {H$„o J§YdJ© S>,VmcHw $m M§XJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… J§Yd©JS> M§XJS> VmcwŠ`mV g_wX«nmQ>rnmgyZ 853.4 _r. C§Mmda
dgcocm Amho. J§Yd©JS>mMm C„oI g^mgXmÀ§ `m ~Iar_Ü`o N>ÌnVr {edmOramO|Zr {Z_m©U
Ho$coë`m 111 JS>mÀ`m `mXr_Ü`o gmnS>Vmo
VQ>~§Xr d ~wéO… JS>mda VQ>~§XrMo H$mhr Adeof nmhmd`mg {_iVmV. JS>mÀ`m
X{jUHo $S>rc ~mOgy n«eñV VQ>~§Xr Amho. `m VQ>~§Xr_Ü`o VrZ MmoadmQ>m§Mr {Z{_©Vr
H$aÊ`mV Amcr Amho.
Ym{_©H$ ñWio… J§Yd©JS>mdarc ZmJ[aH$m§Mo _w»` X¡dV "Mmimo~m' Amho.

{H$„o J§Yd©JS>,VmcwH$m M§XJS>

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
17

8. {H$„o H$cm{ZYr C\©$ H$miZ§XrJS>, VmcwH$m M§XJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… {H$„o J§Yd©JS>mÀ`m n[íM_og Am{U nmaJS>mÀ`m nyd}g M§XJS>
VmcwŠ`mV hm {H$„m Amho.
g§{já B{Vhmg… g^mgX ~Iar_Ü`o N>. {edmOr _hmamOm§Zr ZdrZ 111 {H$„o ~m§Yco.
Ë`m_Ü`o `m JS>mMm C„oI `oVmo. `m JS>mMo {edH$mcrZ C„oI \$mago CncãY hmoV ZmhrV.
_wKc _amR>m g§Kfm©_Ü`o ehOmXm ~oXma~»V `mZo B.g. 1701 _Ü`o hm {H$„m
_amRçm§À`mH$Sy>Z qOHy$Z KoVcm. nTw >rc H$mimV `m JS>mMm Vm~m nwÝhm _amR>`mH§ $So>
Amcm.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy
VQ>~§Xr d ~wéO … H$cm{ZYrJS>mMo _w»` n«doeÛma gwpñWVr_Ü`o nmhÊ`mg {_iVo. JS>mMo
n«doímÛma nydm©{^_wI AgyZ `mMr aMZm "Jm_o wI' nÜXVrMr Amho. JS>mMr VQ>~§Xr XmoZ Vo
AS>rM _rQ>a ê§$XrMr Amho.
Ocì`dñWmnZ… H$cm{ZYrJS>mda Ocì`ñWogmR>r XmoZ {dhrar§Mr {Z{_V© r H$aÊ`mV Amcr
Amho. `m {d{hatMr aMZm "~mad' gmaIr Amho.
Ym_uH$ ñWio… H$cm{ZYrJS>mÀ`m _w»` nd« oeÛmamg_mao "[ed_§{Xa' d "^dmZr _§{Xa'
Amho. hr XmoÝhr _§{Xao Om§ä`m {Mè`m§Zr ~m§Ycocr AmhoV.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
18

{H$„o H$cm{ZYr C\©$ H$miZ§XrJS>, VmcwH$m MX§ JS>

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
19

9. {H$ëbo ^wXaJS>,Vm.^wXaJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… ^wXaJS> hm H$moëhmnyaÀ`m X{jUog 58 {H$._r. A§Vamda Amho.
g§{já B{Vhmg… {ecmhma amOm ^moO `mZo 12 ì`m eVH$mV `m JS>mMr {Z{_©Vr Ho$cr.
{ecmhmamZ§Va `m {H$ëë`mMm Vm~m `mXdm§À`mH$So> Amcm. `mXdm§À`mZV§ a `mda _wpñc_
gËVm{Yímm§Mo dM©ñd n«ñWm{nV Pmco. N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§Zr B.g. 1667 _Ü`o hm
{H$„m _amRçm§À`m dM©ñdmImcr Acm. gm_mZJS>mda {~«Q>remÀ§ `m{dê$ÜX CR>md
Pmë`mda ^wXaJS>mdarc JS>H$è`m§Zr `m CR>mdmV gh^mJ KoVcm.
VQ>~§Xr d ~wéO… ^wXaJS>mdarc gZ 1844 À`m JS>H$è`mÀ§ `m ~§S>m_Ü`o {~«{Q>em§Zr
`oWrc XadmOo d VQ>~§Xr {ZH$m_r Ho$co Var `oWrc H$mhr VQ>~§Xr Mm§Jë`m AdñWoV
AmhoV. `oWrc VQ>~§Xr_Ü`o AZoH$ emM¡ Hy$n V`ma H$aÊ`mV Amco AmhoV. JS>mÀ`m
nyd}~mOÀy `m VQ>~§Xr Odi {eio_Ü`o cm~§ r ê§$XrÀ`m nhmaoH$è`m§gmR>r Imoë`m§Mr {Z{_©Vr
Ho$cr Amho. `mg "nmoIa Ym|S>r' Ago g§~moYco OmVo.
H$Moar… _§{XamÀ`m OdiM Om§ä`m XJS>m_Ü`o {Z_m©U Ho$cocm ^¾ AdñWoVrc dmS>m Amho.
Eo{Vhm{gH$ H$mim_Ü`o `m dmS>çmVyZ JS>mMo H$m_H$mO nm{hco OmV Ago. åhUyZ `m
^mJmg "H$Moar' Ago g§~moYco OmVo.
Ocì`dñWmnZ… ^wXaJS>mda {nÊ`mÀ`m nmÊ`mÀ`m gmo`rgmR>r XyYgmJa VcmdmMr
{Z{_V© r H$aÊ`mV Amcr Amho.
Ym_uH$ ñWio… ^wXaJS>mda ^¡adZmWmMo _§{Xa ho h_o mS>n§Wr ~m§YUrMo AgyZ Vo {ecmI§S>
gm§Ü`mV JVw§ dyZ C^macoco Amho

^wXaJS>mÀ`m ndy }H$S>rc ~mOyg "OIy~mB© Jwhm _§{Xa' Amho. O{_Zr_Ü`o ImoXH$m_
H$ê$Z AmV_Ü`o `m _§{XamMr {Z{_©Vr H$aÊ`mV Amcr Amho. ^wXaJS>mda `m XmoZ
_§{Xam~am~o aM H$moëhmnay À`m N>ÌnVtZr {Z_m©U Ho$coco {ímd_§{Xa Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
20

{H$ëbo ^wXaJS>,Vm.^wXaJS>

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
21

10. {H$„o am§JUm,Vm.^Xw aJS>
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… hm {H$„m H$moëhmnyanmgyZ 90 {H$._r. A§Vamda ^wXaJS> VmcwŠ`mV
Amho. àmMrZ H$mimnmgyZ g§aúmUX¥îQ>`m _hËdmMm Agcocm "amJ§ Um {H$„m' ghçmÐrÀ`m
_w»` am§JVo g_Ðw gnmQ>rnmgyZ 679 _r. C§Mrda Amho.
g§{já B{Vhmg… ^m¡Jm{o cH$X¥îQ>`m AË`V§ _moŠ`mÀ`m ñWmZr Agcoë`m `m {H$ëë`mdê$Z
hZw_§Vo KmQ>, gmd§VdmS>rH$So> CVaUmam A~§ mocr KmQ> `mda {Z`§ÌU Ro>dVm `oV hmoVo. åhUyZ
12 ì`m eVH$m_Ü`o {ecmhma amOm ^moO Xgw am `mZo `m {H$ëë`mMr {Z{_V© r Ho$cr.
Amcm. N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§Zr n«VmnJS>mÀ`m {dO`mZ§Va B.g. 1659 _Ü`o am§JUm
{H$ëë`mda Amnco dM©ñd n«ñWm{nV Ho$co.
gZ 1844 À`m JS>H$è`mÀ§ `m CR>mdmV B§J«O \$m¡OZo o 9 {S>g|~acm Vmo\$m§Mm ^S>r_ma H$ê$Z
{H$„m Vmã`mV KVo cm.`oWrc JS>H$ar _Zmoha-_Zg§Vmfo JS>mH$So> {ZKyZ Joco.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy…
JS>mdarc XadmOo… {H$ëë`mÀ`m n[íM_Ho $S>rc `m XadmÁ`mVyZ H$mHo $UmVrc Zmê$a
JmdmH$So> OmVm `Vo o, åhUyZ `mg "H$mHo $U XadmOm' Ago g§~moYco Amho.
VQ>~§Xr d ~wéO… amJ§ Um {H$ëë`mda Amdí¶H$ {R>H$mUr ^ŠH$_ VQ>~§Xr d ~wê$O AmhoV.
` VQ>~§Xrda MT>Ê`mgmR>r nm`è`m H$aÊ`mV Amë`m AmhoV.{H$ëë`mdarc H$mhr {R>H$mUr
eÌyda AMmZH$nUo AmH«$_U H$aÊ`mgmR>r Mmoa XadmOm§Mr ì`dñWm Ho$cr Amho.
{H$ëë`mda hËVr gm|S> _mMr Amho.
Ocì`dñWmnZ… {H$ëë`mda _moR>m ~m§Yrd Vcmd Amho. am§JUm {H$ëë`mdarc EH$m
nS>Š`m dmS>çmV "qZ~miH$a ~mdS>r'. hr {d{ha Amho.
Ym_uH$ dmñVy… amJ§ Um {H$ëë`mda g§wXa d n«eñV Ago am§JUmB© _§{Xa Amho. VcmdmÀ`m
H$mR>mda _hmXodmMo ^¾ _§{Xa Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
22

{H$„o am§JUm,Vm.^wXaJS>

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
23

11. {H$„o JJZJS>, Vm.JJZ~mdS>m
^m¡Jmo{cH$ ñWmZ… JJZJS> hm H$moëhmnyanmgZy 55 {H$._r. AV§ amda AgyZ
g_wÐgnmQ>rnmgZy `m§Mr C§Mr 699 _r. Amho. `m JS>mÀ`m X{jUoH$Sy>Z H$ê$i KmQ> d
CËVaoH$Sy>Z hm KmQ> añVm OmVmo.
JS>mMm g§{já B{Vhmg… ~mdS>m KmQ>mda {Z`§ÌU Ro>dÊ`mgmR>r {ecmhma amOm ^moO Xwgam
`mZo ~mamì`m ímVH$mV JJZJS>mMr {Z{_©Vr Ho$cr. [ecmhmam§À`m nam^dmZV§ a hm ^mJ
`mXdm§H$So> nwTo> `mXdm§Z§Va {H$ë`mda _pw ñc_ gËVm{Yem§Mr gËVm n«ñWm{nV Pmcr. B.g.
1659 À`m nV« mnJS>mÀ`m {dO`mZ§Va N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§Zr `m {H$ëë`mda
_amR>`m§Mo dM©ñd n«ñWm{nV Ho$co.

JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy
~mco{H$„m… JS>mdarc ~mco{H$ëë`mMm XadmOm ^¾mdñWoV Amho. ~mco{H$ë`m§À`m EH$m
~mOgy {dhra d VQ>~§XrMo T>mgicoco Adeof nhmd`mg {_iVmV.
Ym_uH$ dmñVy… ~mco{H$ëë`mÀ§ `m AmV_Ü`o EH$ N>moQo> _hmXodmMo _§{Xa Amho. _hmXod
_§{XamÀ`m darc ~mOyg J¡~r XJm© Amho. Ë`mMr aMZm 30 x 60\y$Q> AgyZ ~m§YUr
Kw_Q>mH$ma Amho. X½`m©À`m Mmar H$monè`m§da Mma C§M _Zmoao AmhoV. ZmW g§n«Xm`mVrc
{Zd¥ËVrZmWm§Mo Jwê$ J{hZrZmW `m§Mm `oWo Aml_ hmoVm. `m X½`m©g_moa {dÇcmB© XodrMm
_moR>m Mm¡Wam Amho. `m Mm¡Wè`mda XodrMr n«{V_m ~g{dcocr Amho.
JS>Xr… JJZJS>mda EH$ ~m¡ÜX dmñVy Amho `mg "JS>Xr' åhUyZ AmoiIco OmVo.
AmV_Ü`o cmH$S>r Pwcm AgyZ Ë`mda JJZ{Jar _hmamOm§À`m n«{V_oMo nyOZ Ho$co Amho.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
24

{H$„o JJZJS>, Vm.JJZ~mdS>m

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
25

BVa _hËdmMo {H$„o
H$moëhmnya JmXrÀ`m ñWmnZoZ§Va dmS>rH$a gmdV§ d H$adraH$a N>ÌnVr `m§À`m
ñdV§Ì amÁ`m§À`m gr_m EH$_Ho $m§er {^S>ë¶m. Ë`m_wio Amnmnë`m gahÔrMo g§ajU H$aUo
d KmQ>_mJmd© a ZOa Ro>dÊ`mgmR>r _amR>m gm_m« Á`mÀ`m H$mimV Xoe-H$mHo $U gahÔrda
gmoZJS>, ^¡adJS>, _wS>mJS> d {edJS> `m XwJm©Mr C^maUr H$aÊ`mV Amcr. `m XwJmªMr
WmoS>Š`mV _m{hVr nwT>rcn«_mUo…

12. {H$„o gmoZJS> (Vm. Hw$S>mi, {O. qgYwXwJ©)
{H$„o gmoZJS>cm "ZaqghJS>' Agohr åhUVmV. hm {H$„m qgYXwJ© {OëhmVrc
Hw$S>mi VmcwŠ`mV Amho {H$ëë`mnmgyZ ^¡adJS> CËVaog 7 {H$._r. A§Vamda AgyZ {H$„o
amJ§ Um Z¡F$Ë`og 12 {H$._r. A§Vamda ñnîQ>nUo {XgVmo.
{H$ëbm n[aga KZXmQ> O§JcmZo ì`mncm Amho. amZSw>ŠH$ao, Añdc, Jdm gmaIo
n«mUr AmhoV. VgoM ganQ>Umao n«mUr d nú`mÀ`mhr AZoH$ OmVr n«OmVr AmhoV.
gmoZJS> hm {H$„m Xoe d H$mHo $U OmoS>Umè`m KmQ>_mJm©À`m Qo>hiUrgmR>r d g§ajU
H$aÊ`mgmR>r VgoM OH$mV Jmoim H$aÊ`mgmR>r dmnamV hmoVm.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy…
VQ>~§Xr, ~wéO B.… JS>mMr g§nyU© VQ>~§Xr nyUV© … T>mgicr Amho. n«Ë`j {H$ëë`mMm Koa
AmH$mamZo chmZ Amho. {H$ëë`mMr n[íM_ ~mOy ImocJQ> AgyZ ~mH$s n[aga XmQ>
O§JcmZo ì`mncm Amho. JS>mdarc nyd}À`m ~mOyg WmoS>\$ma gnmQ>rMm ^mJ {XgyZ `oVmo.
JS>mÀ`m _Ü`^mJr Mm¡H$mZo r Mm¡Wam AgyZ VoWo gmZo XodmMo _§{Xa Amho. XodVoÀ`m _wVucm
VS>m Jocm Amho. Ë`mÀ`mM ímoOmar Odo U V`ma H$aÊ`mgmR>r cmJUmar ~arM ^m§S>r d
YmÝ` Ro>dcoco AgVo.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
26

{H$„o gmoZJS> (Vm. Hw$S>mi, {O. qgYwXwJ©)

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
27

13. {H$„o {edJS> ( {O.qgYwXwJ©)
H$moëhmnyamVrc amYmZJar VmcwŠ`mV XmOrnya ho Jdm A^`maÊ` Amho. H$moëhmnya Vo
XmOrnya ho A§Va gmYmaU 75 Vo 80 {H$._r. Amho. JS>mÀ`m n[íM_og nm`Ï`mcm
gnmQ>dmS>r (KmoUgar) ho Jmd AgyZ nyd}cm R>Š`mMr dmS>r, X{jUocm \$m|S>m KmQ> Va
CËVaocm JJZJS> {XgVmo.XmOrnya A^`maÊ` n«doeÛmamOdi chmZ nm`dmQo>Zo Mmcy
cmJë`mg AYm© nmD$U VmgmV AmnU CJdmB© XodrÀ`m nR>mamda nmohmoMVmo.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy… {H$ëë`mMm AmH$ma gmYmaU Am`VmH¥$Vr AgyZ JS>mÀ`m
Mmahr H$monè`mda _moRo> ~êw $O AmhoV. nR>mamdê$Z JS>mÀ`m H$monè`mdarc ~wê$O ñnîQ>nUo

{H$„o {edJS> ( {O.qgYwXwJ©)

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
28

14. _wS>mJS> d H$m{OS>m© KmQ> (Vm.nÝhmim, {O. H$moëhmnay )
nS>gmir JmdmeoOmarc n[íM_og H$m{OS>m© KmQ> Va X{jUog _wS>mJS> Amho.
H$m{OS>m©KmQ>mVyZ H$moH$UmVrc Xè`m Imoè`mMo {dh§J_ Xe©Z hmoVo. VgoM JJZJS> {H$„m hr
ñnîQ>nUo {XgVmo.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy… EH$ {H$„m åhUyZ \$maM WmoS>Ho$ Adeof `oWo
AmhoV d Vohr KZXmQ> AaÊ`mZo ì`mnco Amho. H$moaS>m nS>cocm EH$ Vcmd d Om§ä`m
XJS>mMr WmoS>rer VQ>~§Xr gmoSy>Z BVa H$moUVohr Adeof {XgyZ `oV ZmhrV. {nÊ`mgmR>r
nmUrhr gmnS>V Zmhr.

_wS>mJS> d H$m{OS>m© KmQ> (Vm.nÝhmim, {O. H$moëhmnya )

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डके र सपं क : 98223 98577
29

15. ^¡adJS>/am§OUJS> (Vm. H$UH$dcr, {O. qgYwXwJ©)
`m ^¡adJS>mÀ`m nm`Ï`mer am§OUJmd Agë`mZo `mcm "am§OUJS>' Agho r
g§~moYVmV. JS>mÀ`m XpúmU ~mOÀy `m nm`Ï`mcm ^¡X}dmS>r (^¡adJmd) Va CËVaog
am§OUJmd Amho. X{jUocm 7 JS>mH$So> OmÊ`mgmR>r XmoZ _mJ© ApñVËdmV AmhVo . n{hcm
_mJ© Xoemdê$Z Amho. H$moëhmnyaH$Sy>Z nmQ>Jmdcm OmVmZm 77 {H$._r. {edS>md ho Jmd
cmJVo. VoWyZ KmQ>añË`mZo KmoQ>Jo Vm. H$UH$dcr ho Jmd Ho$di 8 {H$._r. A§Vamda Amho.
Xwgam _mJ© H$moH$UmVyZ H$UH$dcr nmgyZ H$ZSo >r _mJ©o 22 {H$._r. JS>mÀ`m CËËVa
nm`Ï`mcm am§OUJmd ho Jmd Amho. VoWyZ IS>çm MT>mZo XmQ> PmS>rVyZ XrS> VmgmV JS>mda
OmVm `Vo o.
^¡adJS> hm H$mHo $U Xoe OmoS>Umè`m KmQ>_mJm©Mo ga§ jU H$aUo, OH$mV d _hgyc
O_m H$aUo d Qo>hiUr H$aÊ`mgmR>r A{Vím` _hËdmMm hmoVm.
JS>mdarc Eo{Vhm{gH$ dmñVy/Adefo … ^¡adJS> ghçmÐrer qMMmio çm qIS>rZo OmoS>cocm
Amho. nm`Ï`mH$Sy>Z `oUmao añVo qIS>rV EH$Ì `Vo mV d VoWyZ 15 {_{ZQ>mV EH$_od
añË`mdê$Z Zm_eof Pmcëo `m XadmÁ`mVyZ JS>mda OmVm `oVo. ¶m chmZí¶m JS>mMo VQ>-
~wê$O A_`m©X O§Jcr PmS>r_wio T>mgico AmhVo . ~aogMo Adeof PmS>r_Ü`o XS>co
AmhoV. na§Vy Jdo, Añdco, {~~Qo>, amZSw>ŠH$am§Mo VoWo dmñVì` Agë`mZo Iyn gmdY{Jar
~miJmdr cmJVo.

डॉ. सिचन नं दनी हदरु ाव क डेकर सपं क : 98223 98577
30