01-4 องค์ประกอบของดนตรีไทย

องคป์ ระกอบ

ของดนตรไี ทย
เอกสารประกอบการเรียนรู้
รหัสวิชา ศ21101 รายวชิ าพื้นฐานศลิ ปศึกษา 1 (ดนตรีไทย)
ระดับชน้ั มธั ยมศกึ ษาปที ี่ 1 ภาคเรียนที่ 1 ปีการศกึ ษา 2563

อาจารยพ์ งศพชิ ญ์ แกว้ กุลธร
และอาจารย์นสิ ิตนันทนชั ชาวไร่อ้อย

กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ
โรงเรยี นสาธติ มหาวทิ ยาลยั ศรีนครินทรวโิ รฒ ปทุมวนั

เอกสารประกอบการเรียนรู้ รายวชิ าพืน้ ฐานศิลปศึกษา 1 (ดนตรไี ทย) ระดับชน้ั มัธยมศึกษาปีที่ 1 ภาคเรยี นท่ี 1 ปีการศกึ ษา 2563

องคป์ ระกอบของดนตรไี ทย

เสยี ง จงั หวะ

การสร้างเสยี ง เสียงเกดิ จากการส่ันสะเทือนของวัตถุ การแบ่งระยะเวลาช่วงใดช่วงหนึ่งออกเป็นส่วน ๆ
และถ่ายทอดพลังงานให้กับอากาศรอบ ๆ บริเวณท่ีเกิด ใ น ท า ง ด น ต รี มั ก จ ะ แ บ่ ง อ ย่ า ง สม่ า เ สม อ โ ด ย จ ะ แ บ่ ง ถ่ี -ห่ า ง
การส่ันสะเทือนในรูปของคลื่นเสียง เช่น เสียงเกิดจาก อย่างไรนั้น แล้วแต่วัตถุประสงค์ของการแบ่ง จังหวะเป็น
การสนั่ สะเทือนของสาย ไม้ หรอื แผน่ หนัง องค์ประกอบสาคัญอีกอย่างหนึ่งในทางดนตรี จังหวะใน
ดนตรีไทยแบ่งออกเป็น 3 อย่าง คือ จังหวะสามัญ จังหวะฉ่ิง
ความดัง ความแรงในการส่ันสะเทือนของวัตถุ และจังหวะหน้าทับ
ท่ีแหล่งกาเนิดเสียง ถ้าแหล่งกาเนิดเสียงสั่นด้วยความรุนแรง
จะทาให้เกดิ เสียงดัง แตถ่ ้าแหลง่ กาเนดิ เสียงสั่นเบา ๆ ก็จะทา จังหวะสามัญ เป็นจังหวะที่รู้สึกได้เมื่อได้ยินทานอง
ให้เกิดเสียงส่ันคอ่ ยลง จังหวะที่รู้สึกได้นี้สามารถถ่ายทอดออกมาในรูปของจังหวะ -
เคาะ หรอื การปรบมอื ให้เขา้ กบั ทานองเพลง
ระดับเสียง ระดับเสียงถูกกาหนดโดยความถี่-
การส่ันสะเทือนของวัตถุ มีหน่วยเป็น เมตร/วินาที หรือเฮิร์ซ จังหวะฉิ่ง เป็นจังหวะที่เกิดจากการบรรเลงฉ่ิง
(Hz) ซ่ึงระดับเสียงจะสูงหรือต่าก็ขึ้นอยู่กับความถี่ ถ้าความถ่ี ให้เข้ากับทานอง โดยมีการกาหนดการบรรเลงฉิ่งตาม
ยิ่งมากขึ้นเสียงก็จะสูงขึ้น แต่ถ้าความถ่ีย่ิงน้อยลงเสียง อตั ราจงั หวะ ๓ อตั ราจงั หวะ คือ สามชัน้ สองช้ัน และชัน้ เดยี ว
ก็จะตา่ ลง
จังหวะหน้าทับ เป็นจังหวะท่ีเกิดจากการบรรเลง
คุณภาพเสียง ลักษณะเสียงเฉพาะของเครื่องดนตรี กลองให้เข้ากับทานองเพลงอย่างถูกต้อง สิ่งท่ีกลองบรรเลง
น้ัน ๆ มีความแตกต่างกัน ทาให้สามารถจาแนกเสียงของ เรียกว่า “หน้าทับ” ซ่ึงมีความแตกต่างกันไปตามชนิดของ
เครื่องดนตรีชนดิ น้ัน ๆ ได้ ลักษณะเสยี งของเครื่องดนตรี เมื่อ หน้าทับ และอัตราจังหวะ นอกจากน้ีในหน้าทับเดียวกันยังมี
แสดงออกในรูปของคล่ืนเสียง ก็จะมีลักษณะที่แตกต่างกัน รูปแบบการบรรเลงท่แี ตกตา่ งกันตามกลองแต่ละชนิด หน้าทับ
ออกไปตามเครือ่ งดนตรแี ตล่ ะชนิด มีหลายชนิด เช่น หน้าทับปรบไก่ หน้าทับสองไม้ หน้าทับ-
เฉพาะ
องคป์ ระกอบของดนตรไี ทย
อาจารย์พงศพิชญ์ แกว้ กุลธร และอาจารย์นิสติ นันทนัช ชาวไรอ่ อ้ ย

2 เอกสารประกอบการเรยี นรู้ รายวชิ าพน้ื ฐานศิลปศกึ ษา 1 (ดนตรไี ทย) ระดับชนั้ มัธยมศึกษาปีท่ี 1 ภาคเรยี นที่ 1 ปีการศกึ ษา 2563

ทานอง

ทานองเป็นการจัดระเบียบของเสียงท่ีเก่ียวข้องกับ
ความสงู -ตา่ ความสั้น-ยาว และความดัง-เบา ให้อยู่บนพื้นฐาน
ของจังหวะ ซึ่งทานองในดนตรีไทยมีอยู่ 2 ลักษณะ คือ
ทานองหลัก และทานองแปร

ทานองหลัก เป็นทานองเพลงหรือ “ทางฆ้อง”
ที่บรรเลงโดยฆ้องวงใหญ่ซ่ึงใช้บรรเลงรวมวง โดยบรรเลงตาม
หลักการและวิธีการการบรรเลงฆ้องวงใหญ่ ทานองหลักน้ี
เปน็ ทานองเพลงที่ผู้ประพันธ์ประพันธข์ ้ึน หรือเป็นทานองเพลง
ที่ไดร้ ับการยอมรบั ในวงการดนตรไี ทยทีไ่ ดส้ บื ทอดกันมา

ทานองแปร ทานองเพลงท่ีบรรเลงโดยเครื่องดนตรี
อื่น ๆ (ซึ่งหมายรวมถึงการขับร้องด้วย) นอกเหนือจาก
ฆ้องวงใหญ่ โดยแปรหรือประดิษฐ์จากทานองหลักหรือ
“ทางฆ้อง” ให้เป็นทานองของแต่ละเครื่องมือตามหลัก
และวธิ ีการบรรเลงเครอ่ื งดนตรชี นิดนัน้ ๆ

คตี ลกั ษณ์

รูปแบบของเพลง ในเบอ้ื งตน้ เป็นการสารวจโครงสร้าง
ใหญ่ ๆ ของบทเพลงโดยดูวา่ บทเพลงน้ัน ๆ แบง่ เป็นส่วนใหญ่ๆ
ไดก้ ี่ส่วน ถ้าส่วนของทานองเพลงแบ่งเป็น “ท่อน” ก็ดูจานวน
ท่อนเพลง ถ้าส่วนของทานองแบ่งเป็นอัตราจังหวะ ก็ดูว่า
มีกี่อตั ราจังหวะ มักใชใ้ นการวเิ คราะห์ทางดนตรี

เอกสารอา้ งองิ

กระทรวงศกึ ษาธกิ าร. (2545). ดนตรีในวถิ ีชีวติ ไทย. กรุงเทพฯ: โรงพมิ พค์ ุรุสภา ลาดพรา้ ว.
กรี ติ บญุ เจอื . (2522). สารานุกรมปรชั ญา. กรงุ เทพฯ: ไทยวฒั นาพานชิ .
เฉลมิ ศักดิ์ พกิ ลศุ รี. (2530). สังคตี นยิ มว่าด้วยดนตรไี ทย. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์.
ดุษฎี มปี อ้ มและนิลวรรณ ถมังรกั ษส์ ัตว.์ (2551). ครูมอื การสอน เพอื่ ครผู ู้สอน. กรงุ เทพฯ :

วัฒนาพานชิ .
ธนิต อยู่โพธ.์ิ (2530). เคร่ืองดนตรไี ทย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพพ์ ิฆเนศ.
ปัญญา รุ่งเรือง. (2521). ประวตั กิ ารดนตรไี ทย.พมิ พ์ครั้งท่ี 4 กรุงเทพฯ : สานกั พิมพไ์ ทยวัฒนา

พาณชิ .
มนตรี ตราโมท. (2530). ดนตรีไทย. กรงุ เทพฯ: โรงพมิ พ์การศาสนา.
สงบศึก ธรรมวิหาร. (2540). ดุริยางค์ไทย. กรงุ เทพฯ: โรงพิมพ์แหง่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลยั .
สถาบันพฒั นาคณุ ภาพวิชาการ. (2551). ดนตรี - นาฏศลิ ป์ ม.1. กรงุ เทพฯ : สานกั พิมพ์ บรษิ ัท

พฒั นาคุณภาพวชิ าการ พว. จากัด.

องคป์ ระกอบของดนตรไี ทย อาจารยพ์ งศพิชญ์ แกว้ กุลธร และอาจารย์นิสิตนนั ทนัช ชาวไรอ่ อ้ ย