ชุดที่ 5โรงเรียนผู้สูงอายุ

ชดุ เรียนรทู้ ่ี 5 โรงเรียนผู้สูงอายุ

โครงการวจิ ยั :

การพัฒนาการเรียนรูแ้ ละศักยภาพของคนจนกลุ่มเปา้ หมายเพอ่ื แก้ปัญหาดว้ ยตนเอง
งบประมาณดา้ นวิทยาศาสตร์ วจิ ัยและนวัตกรรมกล่มุ Basic Research Fund ปงี บประมาณ 2564

1. ปญั หาด้านสขุ ภาพ

2. ปัญหาดา้ นความยากจน

3. ปญั หาดา้ นท่อี ย่อู าศัย

4. ปัญหาด้านสงั คม - ครอบครัว

5. ปัญหาดา้ นสวสั ดกิ าร

6. ปญั หาด้านความรู้

7. ปัญหาดา้ นการจดั กิจกรรม
8. ปัญหาด้านการสือ่ สาร

หนา้ 1

การทางานของเครอื ขา่ ยภาคีในพ้นื ทม่ี ปี ญั หาอะไรบ้าง?

องคก์ รปกครองส่วนทอ้ งถิ่น ภาคี/
เครอื ข่าย ผนู้ าบรหิ าร ยังไม่ใหค้ วามสาคญั
กบั งานด้านผูส้ งู อายุและดา้ นสังคม

ขาดการบรู ณาการการทางานของ
เครอื ข่ายดา้ นผู้สงู อายุ

ชมรม เครอื ข่ายผู้สูงอายุ ไม่ได้รับการ
พฒั นาศกั ยภาพและสนับสนุนอย่างเต็มที่

งบประมาณ

หน้า 2

การทางานของเครือข่ายภาคีในพนื้ ที่มีปัญหาอะไรบา้ ง? (ตอ่ )

องคก์ รผ้สู ูงอายุขาดความเข้มแข็ง
และขาดหนว่ ยงานทีร่ ับผิดชอบเฉพาะ

ภาคี/เครือขา่ ย มภี าระงานทเ่ี ยอะ

เจ้าหน้าทแ่ี ละผเู้ กี่ยวข้อง ขาดความรู้
ความเขา้ ใจในเร่อื งของการปฏิบตั ิงาน
ดา้ นผู้สงู อายุ

ข้อจากดั เกี่ยวกับระเบยี บ กฎหมาย
ไม่เอ้ือต่อการจัดสวัสดกิ ารสังคม
ของผู้สูงอายุ

หน้า 3

กากราทราทงางนาขนอขงอเคงรเคือรขอื ่าขย่าภยาภคาใี คนีใพนน้ื พทน้ื ม่ี ทปี มี่ ัญีปหญั าหอาะอไระบไรา้ บง้า?ง(?ต(อ่ ต)อ่ )

ขาดฐานขอ้ มูลผสู้ ูงอายุ

นโยบายไม่สอดคล้องกนั กบั แนวปฏบิ ตั ิ

การเมืองในพ้นื ท่ี

หนา้ 4

ใครคือ ผจู้ ดั การศึกษาให้ผสู้ งู อายุ

กระทรวง
มหาดไทย

(มท.)

กระทรวง 05 กระทรวง
ศึกษาธิการ แรงงาน
(รง.)
(ศธ.)
กระทรวง
กระทรวงการพฒั นา สาธารณสขุ
สังคมและความ
มนั่ คงของมนษุ ย์ (สธ.)
(พม.)

หน้า 5

ใครคือ ผจู้ ดั การศึกษาให้ผสู้ งู อายุ

กระทรวงมหาดไทย (มท.)

เจ้าหน้าท่ที ้องถนิ่ ผูน้ า (ชมรม)

องคก์ รปกครองทอ้ งถิ่น

 อบจ. /เทศบาล /อบต. /ศพอส.
 ชมรม
 โรงเรยี นผสู้ ูงอายุ

รูปแบบครบวงจร

หน้า 6

ใครคือ ผจู้ ดั การศึกษาให้ผสู้ งู อายุ

กระทรวงแรงงาน (รง.)

เจา้ หนา้ ทีแ่ รงงาน

ฝึกอาชพี
 ตาแหนง่ งานของผู้สูงอายุ

หนา้ 7

ใครคือ ผจู้ ดั การศึกษาให้ผสู้ งู อายุ

กระทรวงสาธารณสุข (สธ.)

เจ้าหนา้ ที่สาธารณสขุ

สขุ ภาพกาย / รักษาโรค
 หลกั สตู รการดูแลผู้สูงอายุ (ผ้ดู แู ล/ผ้จู ดั การ)
(420 ช่วั โมง / 70 ชัว่ โมง)
 ชมรม / กลุ่มศูนย์ / โรงเรียน

หนา้ 8

ใครคือ ผจู้ ดั การศึกษาให้ผสู้ งู อายุ

กระทรวงการพัฒนาสงั คมและ
ความมน่ั คงของมนษุ ย์ (พม.)

องค์ประกอบ 5 ก (กรรมการ)

สวัสดิการ

 ร่วมกบั กระทรวงสาธารณสขุ หลักสตู รการดแู ล
ผูส้ ูงอายุ (18 ชวั่ โมง /48 ชว่ั โมง /70 ช่ัวโมง /130
ชวั่ โมง จนถงึ 200 ชว่ั โมง)
 สถาบันการศึกษา + สานักงานกองทนุ สนบั สนนุ
การสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) / มลู นิธิสถาบนั วิจยั
และพัฒนาผสู้ ูงอายุ (มส. ผส.)

หนา้ 9

ใครคือ ผจู้ ดั การศึกษาให้ผสู้ งู อายุ

กระทรวงศกึ ษาธกิ าร (ศธ.)

ครู กศน.

การเรียนรู้

 หลักสตู รการเรยี นรู้ตลอดชวี ติ (กศน.)
- ระดับจงั หวดั
- ระดับอาเภอ
- ระดบั ตาบล

หน้า 10

การจัดการศกึ ษาผูส้ งู อายุ

เปน็ อยา่ งไร ?

“สง่ เสริมการเรียนรู้ เพื่อพัฒนาคณุ ภาพชีวิตของผสู้ งู อาย”ุ

พงึ่ ตนเองได้ (เศรษฐกจิ /การออม)
มศี กั ยภาพ (รเู้ ทา่ ทนั )
สรา้ งพลัง (กาย /จิตใจ)

หนา้ 11

บริบทของการจดั การศึกษาผู้สงู อายุ

5 – 10 ปี ข้างหน้า

1. สุขภาพกาย-จิต-อาหาร (โรค+ดูแลตวั เอง)
2. รายได้ /อาชีพ /การออม
3. สวสั ดิการ
4. อารมณ์ /ความสัมพนั ธ์ /การปรบั ตวั
5. แลกเปลย่ี นเรียนรู้ (ใฝร่ ู้ - ใฝ่เรียน - เป็นผใู้ ห้)
(รู้เท่าทนั การเปล่ียนแปลง /เทคโนโลยี IT)
6. เครือข่ายการเรียนรู้ (วยั เดยี วกัน - ตา่ งวยั )
7. ส่งิ แวดล้อม /อารยสถาปตั ย์ (ในบา้ น - นอกบ้าน)

หนา้ 12

สภาพลักษณะโรงเรียนผูส้ ูงอายุในประเทศไทย

1. โรงเรียนผู้สงู อายใุ นประเทศไทยสว่ นใหญ่กอ่ ตงั้ ในปี พ.ศ. 2560
2. โรงเรยี นผูส้ ูงอายุสว่ นใหญ่มีหนว่ ยงานในพืน้ ทีเ่ ขา้ มาเปน็ ผู้ดแู ลรบั ผดิ ชอบ ไดแ้ ก่ องคก์ รปกครองสว่ น

ทอ้ งถนิ่ และโรงพยาบาลสง่ เสรมิ สขุ ภาพตาบล ในการมีส่วนรว่ มดาเนินงาน การให้งบประมาณ
สนบั สนนุ รวมถงึ การใช้พื้นทขี่ องหน่วยงาน
3. โรงเรียนผู้สูงอายสุ ่วนใหญ่มลี ักษณะเป็นอาคารชัน้ เดียวมีหอ้ งเรยี น /หอ้ งกจิ กรรม /ห้องน้า
และลานเอนกประสงค์ท่ีใช้สาหรับทากิจกรรมของคนจานวนมาก
4. โรงเรยี นผสู้ ูงอายุใช้พ้นื ทีข่ องหน่วยงานราชการทดี่ ูแลรบั ผิดชอบ ทาให้ขนาดความจขุ องอาคาร หรือ
หอ้ งเรยี นไม่เพยี งพอตอ่ ความตอ้ งการของนักเรียนผสู้ งู อายุ
5. การพึ่งพางบประมาณจากหน่วยงานท่ีรบั ผดิ ชอบส่งผลให้โรงเรยี นผู้สูงอายสุ ่วนใหญ่มกี ารจากดั
นักเรียนผสู้ งู อายใุ นแตล่ ะรุ่น
6. ปจั จบุ นั โรงเรยี นผ้สู ูงอายุกาหนดให้มีครใู หญ่ คณะกรรมการ ท่ปี รึกษา และ วทิ ยากรจติ อาสา
ร่วมกันดาเนินงานของโรงเรยี นผ้สู งู อายุ
7. การขบั เคล่อื นของคณะกรรมการหรอื แกนนาเป็นผกู้ าหนดกติกาและคดิ ค้นสูตรการเรียนการสอนท่ี
คิดค้นขน้ึ มาใช้เอง แต่ผ่านการพัฒนาหลกั สตู รจากการศกึ ษาดงู านจากโรงเรียนผสู้ ูงอายุท่ีเปิดมากอ่ น

ข้อมลู จากการสารวจโรงเรยี นผูส้ ูงอายทุ ั่วประเทศ ตามองค์ประกอบ 5 ก ไดแ้ ก่

กลมุ่ กรรมการ กติกา กจิ กรรม และกองทุน จานวน 1,375 แห่ง คอื ภาคเหนือ 480 แห่ง ภาคกลาง
275 แหง่ ภาคตะวันออกเฉยี งเหนอื 464 แหง่ และภาคใต้ 156 แห่ง

หนา้ 13

องคป์ ระกอบหลกั ของโรงเรยี นผสู้ งู อายใุ นประเทศไทย

ดา้ นกลมุ่ /แกนนา
การทคี่ นหรือกลุ่มคน ทมี่ ีเป้าหมายเดยี วกนั ต้องการผลักดัน เปลย่ี นแปลง
หรือดาเนนิ การให้บรรลตุ ามเปา้ หมายท่ีกาหนด
กรรมการ
บคุ คลที่ไดร้ ับการแตง่ ต้งั ท่ีใหเ้ ข้ารว่ มทากจิ กรรม โดยมกี ารกาหนดบทบาทหน้าที่อย่าง
ชัดเจน การแตง่ ตัง้ ใหเ้ ปน็ กรรมการนนั้ อาจมาจาก
1) การคดั เลือก 2) ตามความสมัครใจ และ 3) จากตาแหนง่ หน้าท่ีหรือบทบาทความที่
รับผดิ ชอบ

กตกิ า หรอื ขอ้ ตกลงรว่ ม
กฎเกณฑ์ ข้อกาหนด ระเบียบ เง่อื นไข ทบี่ คุ คลตั้งแต่ 2 ฝ่ายข้ึนไป กาหนดขนึ้ เปน็
หลกั การในปฏิบตั หิ รืออยู่รว่ มกนั

กจิ กรรม
การกระทา สง่ิ ท่ีปฏิบัติ การปฏิบัติ ข้ันตอน แนวทาง เพ่อื ใหก้ จิ กรรมน้ันบรรลุเปา้ หมาย
ตามท่กี าหนด ซ่ึงกจิ กรรมในโรงเรยี นผ้สู ูงอายุจะกาหนดหลกั สูตรและเนือ้ หาการเรียนรู้
ซ่ึงมที ้ังการกาหนดระยะเวลาการเรยี นรทู้ ่แี น่นอนและสามารถปรับเปล่ยี นได้อย่าง
ยืดหยุ่นขน้ึ อยู่กับบริบทของพนื้ ท่ีและทีม่ าของหลกั สตู รที่นามาใช้

กองทนุ หรอื แหลง่ งบประมาณ
งบประมาณหรอื รายไดท้ ี่นามาสนับสนุนกจิ กรรมเพื่อใหบ้ รรลุตามวตั ถปุ ระสงค์
หรอื ตามเป้าหมายทก่ี าหนด

หน้า 14

รูปแบบโรงเรยี นผสู้ ูงอายุ 3 รปู แบบ

1. ชมุ ชนจัดการตนเอง

 ผสู้ งู อายุรวมกลุ่มจดั กจิ กรรมในชมุ ชนของตนเอง
1. กกาิจรกพรฒั รมนเานอ้นัตลคกัวษามณตข์ ้อองงกโรางรเขรียอนงผผู้สสู้ ูงงู ออาายยุ ุเปน็ หลัก ไม่เนน้ วิชาการ
2. กมาีรรูปพแฒั บนบากโรางรเบรียรนิหผาสู้รจงู อดั ากยาใุ รนทฐาค่ี นระอขบอคงลกุมารแเลปะ็นมพีกืน้ าทรแี่ แหบง่ ่งกงาารนเรกียันนทรู้า
ทต534าาใ...มในกหกหรคชาาบัน้สวุมรรว่กาาเมชยมผมานปี งยราตแาฏสแร้อนลิสถพนงะภัมดรับกสาพอ่าาสงัคเันงรคนนรคธขมัฐนุิน์ค์กอควดงนั งวาา้ารนรมนนะใกั รหขหงเขู้ ก้บบัวรอา่าียปเงรคงนสรโสลรผะมน่อืงมสู้าบัเนชรงูาสยีิกอตณนนใาอ่ นแนุยผไลโสปูสุ้ ระง่ิงูไงออกดเราาา้ ียนยรนวุแจยผลัดคู้สะกงูวสิจอามกมาายรสชรุะกิ มดขวอกงคแนละ

งบประมาณสนบั สนนุ กจิ กรรมและการดารงอยู่ของโรงเรยี นผ้สู งู อายุ
ในประเทศไทย

หน้า 15

รปู แบบโรงเรยี นผสู้ ูงอายุ 3 รูปแบบ (ต่อ)

2. พงึ่ พาหนว่ ยงานดแู ล

1. โรงเรยี นผสู้ ูงอายทุ มี่ ีการจัดกจิ กรรมโดยงานของภาครฐั ท่ีรว่ มมือกับชมรม
ผสู้ ูงอายหุ รือผสู้ งู อายใุ นพ้ืนท่ี โดยมหี น่วยงานจาก ส่วนกลาง สว่ นภมู ิภาค
และท้องถน่ิ
2. มกี ารไปศึกษาดูงานยงั ตา่ งพืน้ ทีแ่ ละนาแนวคดิ กลับมาปรับปรงุ กิจกรรมให้มี
แบบแผน
3. มีการปรับปรุงหลักสูตรให้เหมาะสมกับบริบทของพืน้ ท่แี ละนักเรียนผ้สู ูงอายุ
4. หน่วยงานท่ีดูแลและสนับสนนุ งบประมาณมีอานาจในการกาหนดแนวทางการ
ดาเนินงานและกิจกรรมเพอื่ ใหต้ รงตามโครงการของหน่วยงานท่ีดูแล

3. บรู ณาการ(ผสมผสาน)

1. โรงเรียนผสู้ งู อายทุ ีม่ กี ารจัดการกันเองมีการดาเนินงานจัดกิจกรรมต่าง ๆ
จนได้รบั ความร่วมมือจากหน่วยงานภายนอกเข้ามาร่วมบริหาร
2. หนว่ ยงานทีเ่ ข้ามาดูแลมีการรว่ มกาหนดหลักสูตรและงบประมาณรวมท้ัง
การรายงานผลการดาเนนิ งานทกุ ปงี บประมาณ
3. การดาเนินงานให้สิทธิ์ของคนในพื้นที่ ที่ดาเนินงาน แต่ต้องจัดกิจกรรม
ตามรายละเอยี ดของหลักสตู รที่กาหนดไว้

หน้า 16

การพัฒนารูปแบบโรงเรยี นผู้สงู อายุในประเทศไทย

 การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ หมายถึง กระบวนการที่ทาให้

คนหรือกลุ่มคนเกิดการเปลี่ยนแปลง เกิดจากการที่คนหรือกลุ่ม
คนน้ันได้ทากิจกรรมใด ๆ หรือการแลกเปลี่ยนความคิดเห็น
ระหว่างกันทาให้เกิดความรู้ ทักษะ ประสบการณ์ จนกระท่ัง
ส่งผลต่อความคิด ทัศนคติ และการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรม
ของคน ๆ น้นั

 การบริหาร จัดการท่ีดี การจัดการตนเอง
กระบวนการทางาน และการแก้ไขปัญหาด้วยตนเอง

หมายถึง การดาเนินการบริหารจัดการทรัพยากร ทั้งกลุ่ม บุคคล
งบประมาณ และวัสดุอย่างเป็นระบบ โดยมีแผนการดาเนินการที่
ชัดเจน มีประสิทธิภาพ มีการจัดสรรและการติดตามประเมินผล
ทบทวน ปรับปรุง และพัฒนาจนเกิดกระบวนการเรียนรู้ ทักษะ
และประสบการณ์ในการดาเนินการให้บรรลุเป้าหมายที่กาหนดได้
ด้วยตนเอง

 เกิดความรัก เก้อื กูลกัน เกดิ ความสามัคคี และการ
ช่วยเหลือซ่ึงกันและกัน หมายถึง กลุ่มของผู้สูงอายุที่เข้าร่วม

กิจกรรมในโรงเรียนได้มีความผูกพันและมีส่วนร่วมในการดาเนิน
กิจกรรมจนทาให้เกิดความรู้สึกเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีเป้าหมาย
ในการช่วยเหลือทุกคน ในกลุ่มให้เกิดประสบการณ์ที่ดี มีความ
ปรารถนาและความร้สู ึกทางบวกท่ดี ีต่อการเขา้ ร่วมกจิ กรรมด้วยกนั

หน้า 17

การพฒั นารปู แบบโรงเรียนผสู้ งู อายุในประเทศไทย (ตอ่ )

เครือข่ายการทางานร่วมกัน หมายถึง การได้รับ

ความร่วมมือจากบุคคล และหน่วยงานในพื้นท่ี โดยมี
เป้าหมายการทางานร่วมกันอย่างชัดเจน มีกิจกรรม
ความเช่ือมโยงประสานติดตอ่ ซ่งึ กนั และกนั

 การมคี ณุ คา่ การไดร้ ับการยกย่อง และการมสี ่วนร่วม
ทาประโยชน์ต่อชุมชน หมายถึง การที่บุคคลยังเห็นคุณค่าใน

ตัวเองท้ังความรู้ สติปัญญา ความสามารถ ประสบการณ์ พร้อมทั้งยัง
สามารถสร้างคุณประโยชน์ให้กับผู้อ่ืน ชุมชน และสังคม จนท่ีเป็นที่
ยอมรับยกยอ่ งจากบุคคลอนื่ และยงิ่ ทาให้ตนเองรสู้ ึกมคี ุณค่ามากย่ิงขึ้น
จากการกระทาหรือการปฏิบตั ิของตนเอง

 การถ่ายทอดประสบการณ์ภูมิปัญญา และกิจกรรม
การสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น หมายถึง การนาความรู้ ทักษะ

ประสบการณ์อันยาวนานของผู้สูงอายุ จนเกิดความเชี่ยวชาญ
จากการปฏิบตั ิ ปรับปรงุ และพัฒนาให้เหมาะสมกับวถิ ชี ีวติ ของตนเอง
และคนในสังคม คนเป็นท่ียอมรับของสังคมว่าเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น
และนาภูมปิ ัญญานั้นมาถ่ายทอดจากรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง เพื่อเป็นการ
สืบสานไมใ่ หภ้ ูมปิ ัญญาน้ันสญู หายไปจากท้องถ่นิ

หนา้ 18

การพฒั นารปู แบบโรงเรยี นผสู้ งู อายุในประเทศไทย (ต่อ)

 การปฏิบัตใิ นชวี ติ จรงิ หมายถงึ การท่นี กั เรยี น

ผู้สูงอายไุ ดน้ าความรูจ้ ากกิจกรรมหรอื จากการเรียนการ
สอนของโรงเรียน สามารถนาไปใช้ไดจ้ ริงในชีวิตประจาวัน

 เกิดความสุข หมายถึง ความรู้สึก อารมณ์

ที่ แ ส ด ง อ อ ก ม า ใ น ลั ก ษ ณ ะ ท่ี เ ป็ น ภ า ษ า ก า ย ห รื อ
พฤติกรรมเชงิ บวก อาทิ ยมิ้ แย้มแจม่ ใส หวั เราะ

 การพบปะ หมายถึง การที่ผู้สูงอายุคน

วยั เดยี วกนั มีโอกาสไดม้ าเจอกัน พบปะ พูดคุย
กัน ร่วมทากิจกรรมอย่างมีความสุข ยิ้มแย้ม
แจ่มใส หวั เราะ เวลามาเจอกนั

 การเข้าร่วมกจิ กรรมอย่างต่อเนอื่ ง

หมายถึง การที่บุคคลเข้ามามีส่วนร่วมการดาเนิน
กิจกรรมอย่างต่อเน่ืองและสม่าเสมอ โดยกิจกรรมนั้น
ต้องเป็นกิจกรรมที่ตรงกับความต้องการและความ
สนใจของบุคคลนนั้ ประกอบกับบรรยากาศในการร่วม
ทากิจกรรมทาให้รสู้ ึกดแี ละมีความสขุ

หนา้ 19

แนวทางการพฒั นาโรงเรียนผู้สงู อายุในอนาคต

การพัฒนาอัตลกั ษณข์ องโรงเรยี นผู้สงู อายุ
การพฒั นาโรงเรยี นผสู้ งู อายใุ นฐานะของการเปน็ พนื้ ทีแ่ หง่ การเรยี นรู้
การเผยแพรอ่ งคค์ วามรขู้ องสมาชิกในโรงเรยี นผสู้ งู อายุ
การมปี ฏิสมั พันธก์ นั ระหวา่ งโรงเรยี นผสู้ งู อายแุ ละสมาชิกของคน
ในชุมชนและสงั คม
 หนว่ ยงานภาครัฐควรใหก้ ารสนบั สนนุ สง่ิ อานวยความสะดวก และ
งบประมาณสนับสนนุ กจิ กรรมและการดารงอยู่ของโรงเรยี นผู้สูงอายุ
ในประเทศไทย

หน้า 20