ระบบนิเวศ

E–Book เรื่อง ระบบนิเวศ ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 จัดท าโดย นายนิธิศรุต บุญชู โรงเรียนสุรศักดิ์มนตรี

หนังสือเล่มเนี้อเป็นส่วนหนึ่งของวิชาวิทยาศาสตร์ ชั้น มัธยมศึกษาปีที่ 3 โดยมีจุดประสงค์เพื่อศึกษาความรู้ที่ได้จากเรื่อง ระบบนิเวศ ซึ่งหนังสือเล่มนี้มีเนื้อหาที่เกี่ยวกับความรู้ ด้านระบบ นิเวศ โครงสร้างของระบบนิเวศ ตลอดจนความสัมพันธ์ของ สิ่งมีชีวิต ผู้จัดท าได้เลือกหัวข้อนี้มาท าหนังสือ เนื่องมาจากเป็นเรื่องที่ น่าสนใจและสามารถพบเจอได้ในชีวิตประจ าวัน ต้องขอขอบคุณ อาจารย์บุญฤดี อุดมผล ผู้ให้ความรู้แนวทางการศึกษาและให้การ ช่วยเหลือมาโดยตลอด ผู้จัดท าหวังว่าหนังสือเล่มนี้จะให้ความรู้ และเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านทุก ๆ ท่าน คณะผู้จัดท า ค าน า

เรื่อง หน้า ค าน า สารบัญ มาตรฐานตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้ เรื่องที่ 1 ระบบนิเวศ .......................................................................1 แบบฝึกหัดเรื่องระบบนิเวศ.............................................................4 เรื่องที่ 2 โครงสร้างระบบนิเวศ .....................................................5 แบบฝึกหัดเรื่องโครงสร้างระบบนิเวศ ...........................................8 เริ่องที่ 3 เรื่องความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต .....................................9 กิจกรรมหลังเรียน ........................................................................16 แบบฝึกหัดเรื่องความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต ..................................17 แบบทดสอบหลังเรียน ..................................................................18 เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน – หลังเรียน .....................................21 เฉลยแบบฝึกหัดเรื่องระบบนิเวศ...................................................24 เฉลยแบบฝึกหัดโครงสร้างระบบนิเวศ..........................................25 เฉลยแบบฝึกหัดเรื่องความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต..........................26 สารบัญ

มาตรฐานการเรียนรู้ มาตรฐาน ว 1.1 เข้าใจความหลากหลายของระบบนิเวศ ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งไม่มีชีวิตกับสิ่งมีชีวิต และความสัมพันธ์ระหว่าง สิ่งมีชีวิตกับสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ในระบบนิเวศ การถ่ายทอดพลังงานการ เปลี่ยนแปลงแทนที่ในระบบนิเวศ ความหมาย ของประชากร ปัญหาและ ผลกระทบที่มีต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมแนวทางในการ อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อม รวมทั้งน า ความรู้ไปใช้ประโยชน์ ตัวชี้วัด ม.3/2 อธิบายรูปแบบความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิต กับสิ่งมีชีวิต รูปแบบต่างๆในแหล่งที่อยู่เดียวกัน ที่ได้จากการส ารวจ ม.3/4 อธิบายความสัมพันธ์ของผู้ผลิต ผู้บริโภค และ ผู้ย่อยสลาย สารอินทรีย์ในระบบนิเวศ จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. นักเรียนสามารถอธิบายรูปแบบความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิต กับสิ่งมีชีวิตได้อย่างถูกต้อง 2.นักเรียนสามารถเขียนความสัมพันธ์ระบบนิเวศในท้องถิ่นได้ 3.นักเรียนสามารถอธิบายของผู้ผลิต ผู้บริโภค และ ผู้ย่อยสลาย สารอินทรีย์ในระบบนิเวศ มาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัด

ระบบนิเวศ ประกอบด้วย กลุ่มสิ่งมีชีวิต ( community) หมายถึง สิ่งมีชีวิตต่างๆที่ยู่รวมกันในแหล่งที่อยู่ มีหลากหลายชนิดทั้งพืช สัตว์ และ สิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก ซึ่งมีความแตกต่างกันตามชนิดและจ านวนแหล่งที่อยู่ ( habitat ) หมายถึง บริเวณที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตความสัมพันธ์ ระหว่างมีชีวิตกับสิ่งมีชีวิต ความเกี่ยวข้องหรือสายสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจาก การอาศัยอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตต่างชนิดในระบบนิเวศโดยก่อให้เกิดทั้ง ภาวะของการพึ่งพาอาศัยกันและกัน การแก่งแย่งแข่งขัน หรือแม้แต่การ เบียดเบียนสิ่งมีชีวิตชนิดอื่นเพื่อความอยู่รอด 1. ผู้ผลิต (Producer) ผู้ผลิต คือ สิ่งมีชีวิตที่มีการสังเคราะห์อาหาร ขึ้นมาเองได้เพราะมีคลอโรฟิลล์ ได้แก่ พืชต่าง ๆ เช่น สาหร่ายสีเขียว แกมน้ าเงิน ต้นหญ้า 2.ผู้บริโภค คือ สิ่งมีชีวิตที่ไม่สามารถสร้างอาหารเองได้ 3.ผู้ย่อยสลาย หมายถึง สิ่งมีชีวิตที่แปรสภาพอาหารจาก สารประกอบอินทรีย์ให้เป็นสารประกอบอนินทรีย์โดยจุลินทรีย์ประเภท ต่างๆที่ไม่สามารถสร้างอาหารได้เอง เช่นแบคทีเรีย ราซึ่งด ารงชีวิตอยู่ได้ ด้วยการปล่อยเอนไซม์ออกมาย่อยซากพืชซากสัตว์แล้วดูดซึมเข้าไปให้ พลังงานภายในเซลล์ ผู้ย่อยอินทรียสารเหล่านี้มีบทบาทส าคัญมากใน ระบบนิเวศ ถือว่าเป็นสิ่งมีชีวิตอันดับสุดท้ายที่ได้รับการถ่ายทอด พลังงาน สาระการเรียนรู้

แบบทดสอบก่อนเรียน ค าชี้แจง : ให้นักเรียนเลือกค าตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1.ระบบนิเวศประกอบด้วยองค์ประกอบใด ก. สิ่งมีชีวิต สิ่งไม่มีชีวิต สิ่งแวดล้อม ข. สิ่งมีชีวิต, สิ่งแวดล้อม ค. สิ่งไม่มีชีวิต, สิ่งแวดล้อม ง. สิ่งมีชีวิต, สิ่งไม่มีชีวิต 2.ในระบบนิเวศสิ่งมีชีวิตจะมีบทบาทแตกต่างกัน ซึ่งสิ่งมีชีวิตในระบบ นิเวศแบ่งได้เป็น 3 กลุ่ม คืออะไรบ้าง ก. ผู้ผลิต ผู้บริโภค ผู้ย่อยสลาย ข.สัตว์กินพืช สัตว์กินสัตว์ สัตว์กินซาก ค.สัตว์ พืช แบคทีเรีย ง.ป่าไม้ พืช สัตว์ 3.ข้อใด เป็นระบบนิเวศตามธรรมชาติ ? ก. ชุมชนเมือง ข. แหล่งเกษตรกรรม ค. ป่าไม้ ง. ตู้ปลา

4.ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตสองชนิดที่ต่างฝ่ายต่างได้ประโยชน์ร่วมกัน และแยกออกจากกันไม่ได้ หมายถึงข้อใดต่อไปนี้ ก. ภาวะเกื้อกูล ข. ภาวะปรสิต ค. ภาวะพึ่งพา ง. ภาวะย่อยสลาย 5.ผู้ผลิตในห่วงโซ่อาหารได้แก่ข้อใดต่อไปนี้ ก. สัตว์ ข. แบคทีเรีย ค. พืช ง. จุลินทรีย์ 6. การอยู่ร่วมกันระหว่างนกเอี้ยงกับควาย เป็นการอยู่ร่วมกันแบบใด ก. แบบปรสิต ข. แบบอิงอาศัย ค. แบบพึ่งพากัน ง. แบบแก่งแย่งกัน 7.ข้อใดต่อไปนี้สอดคล้องกับภาวการณ์ได้ประโยชน์ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต ในระบบนิเวศ ก. กาฝากกับต้นไม้ใหญ่ ข. กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ ค. ปลาฉลามกับเหาฉลาม ง. ชาวนากับงูเห่า

8.การถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศโดยการกินต่อกันเป็นทอดๆเรียกว่า ก. การด ารงชีวิต ข. ห่วงโซ่อาหาร ค. การสร้างอาหาร ง. การกินอาหาร 9.ข้อใดต่อไปนี้เป็นผู้บริโภคล าดับสูงสุด ก. พืช ข. กวาง ค. นกอินทรีย์ ง. มนุษย์ 10. สิ่งมีชีวิตจัดเป็นผู้ย่อยสลาย ก. เห็ดรา ข. แร้ง ไฮยีน่า ค. สาหร่าย ง. ตั๊กแตน เต่าทอง สู้ๆ นะ นักเรียน

ที่มาของภาพ : https://tinyurl.com/yjecfzwc ระบบนิเวศ (Ecosystem) หมายถึง หน่วยพื้นที่หนึ่งประกอบด้วยสังคม ของสิ่งมีชีวิตกับ สิ่งแวดล้อมท าหน้าที่ร่วมกัน ระบบนิเวศเป็นระบบที่แสดงให้ เห็นถึงความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดของสิ่งมีชีวิต และสิ่งแวดล้อม โดยการล าดับ ขั้นของการกินแบบต่าง ๆ ตลอดจนการหมุนเวียนของสารแร่ธาตุและการ ถ่ายทอดพลังงาน จนท าให้เกิดองค์ประกอบของสิ่งมีชีวิตเป็นระบบที่มีลักษณะ ต่าง ๆ กัน ระบบนิเวศเป็นกลไกควบคุมสังคมของสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ที่เกิดมาจาก ความสัมพันธ์ต่อกันทั้งส่วนที่เป็นสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต ที่มาของภาพ : https://travelblog.expedia.co.th /ecotourism/bd07_aug17/ ดังนั้นระบบนิเวศประกอบไปด้วย 1. หน่วยพื้นที่ 2. องค์ประกอบที่มีชีวิต 3. องค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต 4. ความสัมพันธ์ต่อกันระหว่าง สิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม (ทั้งมีชีวิตและไม่มีชีวิต) 1 เรื่องที่ 1 ระบบนิเวศ

การจ าแนกระบบนิเวศสามารถจ าแนกได้เป็นหลายแบบ ขึ้นอยู่กับเกณฑ์ที่ใช้ แบ่ง ได้แก่ 1. การจ าแนกโดยลักษณะทางภูมิศาสตร์เป็นเกณฑ์ สามารถแบ่งได้เป็น 2 แบบคือ 1 ) ระบบนิเวศพื้นดิน (Terrestrial Ecosystem) เช่น ระบบนิเวศป่าดิบเขา, ระบบนิเวศป่าชายเลน, ระบบนิเวศป่าเต็งรัง, ระบบนิเวศทุ่งหญ้า, ระบบนิเวศทะเลทราย 2 ) ระบบนิเวศน้ า (Aquatic Ecosystem) เช่น ระบบนิเวศน้ าจืด,ระบบนิเวศน้ าเค็ม, ระบบนิเวศน้ ากร่อย ประเภทของระบบนิเวศ ภาพแสดง ระบบนิเวศพื้นดินและน้ าทะเล ที่มาของภาพ : shorturl.asia/Lc1k0 2. การจ าแนกโดยใช้แบบแผนของการถ่ายทอดพลังงาน และสารอาหาร แบ่งออกเป็น 3 แบบ คือ 1) ระบบนิเวศอิสระ (Lsolated Ecosystem) คือ ระบบ นิเวศที่ไม่มีการถ่ายเทสารอาหารและพลังงานระหว่าง ภายในระบบนิเวศกับสิ่งแวดล้อมภายนอกเป็นระบบนิเวศ ที่ไม่มีในธรรมชาติ แต่นักนิเวศวิทยาพยายามคิดค้นขึ้น 2) ระบบนิเวศแบบปิด (Closed Ecosystem) คือระบบ นิเวศที่มีเฉพาะการถ่ายเทพลังงาน (แสงสว่าง) แต่ไม่มี การถ่ายเทสารอาหารระหว่างภายในระบบกับภายนอก ระบบนิเวศ เป็นระบบนิเวศที่มนุษย์สร้างขึ้น ไม่มีใน ธรรมชาติ เช่น ตู้ปลา 3) ระบบนิเวศแบบเปิด (Open Ecosystem) เป็นระบบ นิเวศที่มีทั้งการถ่ายเทสารอาหารและพลังงานระหว่าง ระบบภายนอกกับระบบนิเวศภายใน เช่น สระน้ า ทุ่ง หญ้า ป่าไม้ ภาพแสดง อควาเรียม แสดงระบบนิเวศแบบปิด ที่มาของภาพ :shorturl.asia ภาพแสดง ทุ่งหญ้าสะวันนา แสดงระบบนิเวศแบบเปิด ที่มาของภาพ :shorturl./GIWvF 2

3. จ าแนกโดยใช้ขนาดพื้นที่ของระบบนิเวศนั้นสามารถแบ่งได้เป็น 2 ขนาด คือ ประเภทของระบบนิเวศ 1) ระบบนิเวศขนาดใหญ่ เช่น ป่า เบญจพรรณ ทะเลสาบ มหาสมุทร ทุ่งหญ้า เป็นต้น 2) ระบบนิเวศขนาดเล็ก เช่น แอ่ง น้ าในล้อยางรถยนต์เก่า กิ่งไม้ผุใน ป่า เป็นต้น ภาพแสดง ทะเลสาปแสดงถึงระบบ นิเวศขนาดใหญ่ ที่มาของภาพ :shorturl.asia/qNRyv ภาพแสดง เห็นบนตอไม้แสดงถึงระบบ นิเวศขนาดเล็ก ที่มาของภาพ :shorturl.asia/J7qWd 4. จ าแนกโดยใช้ลักษณะการน ามาประยุกต์ใช้ประโยชน์ต่อการพัฒนาเศรษฐกิจ และการด ารงชีพ สามารถแบ่งได้ดังนี้ 1) ระบบนิเวศสมบูรณ์ หมายถึง ระบบนิเวศที่มีองค์ประกอบครบทั้ง ส่วนที่เป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิต ซึ่งได้แก่ ผู้ผลิต ผู้บริโภค ผู้ย่อยสลาย และ กลุ่มที่เป็นปัจจัยทางกายภาพ เช่น แสง ความชื้น อากาศ เป็นต้น ระบบ นิเวศส่วนใหญ่ในธรรมชาติจะเป็น สระน้ า ป่าผลัดใบ 2) ระบบนิเวศไม่สมบูรณ์ หมายถึง ระบบนิเวศที่มีองค์ประกอบไม่ครบอาจ ขาดปัจจัย บางส่วนในระบบนิเวศนั้น เช่น บริเวณเขตทะเลลึกที่แสงส่องไม่ถึง ในที่แสงส่องไม่ถึง พบหลายแห่งใน ประเทศไทย เช่น เทือกเขาบูโด จังหวัดนราธิวาส เทือกเขาในเขต อุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง จังหวัด พิษณุโลก 3

แบบฝึกหัดเรื่อง ระบบนิเวศ 1.ระบบนิเวศ (Ecosystem) หมายถึงอะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.ระบบนิเวศประกอบไปด้วยอะไรบ้าง .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.อธิบายความหมายระบบนิเวศแบบปิด (Closed Ecosystem) .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4.อธิบายความหมายระบบนิเวศแบบเปิด (Open Ecosystem) .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 5.จงยกตัวอย่างระบบนิเวศแบบปิดและระบบนิเวศแบบเปิดมาอย่างน้อย อย่างละ 3 ตัวอย่าง .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4 ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง

เรื่องที่ 2 โครงสร้าง ระบบนิเวศ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/BUIPQ ระบบนิเวศหนึ่ง ๆ ประกอบขึ้นมาจากสิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อม สิ่งมีชีวิตที่ อยู่ในระบบนิเวศหนึ่ง ๆ มีมากมายหลายชนิด และแต่ละชนิดก็มีจ านวนหลาย ๆ ตัว ซึ่งต่างก็มีความสัมพันธ์กันในลักษณะที่แตกต่างกันไป ซึ่งอาจกล่าวคร่าว ๆ ได้ว่า สิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่ง (Species) จะไม่อยู่อย่างโดดเดี่ยว การอยู่รวมกันเป็น กลุ่มของสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกันบนพื้นที่หนึ่งในช่วงระยะเวลาหนึ่งนั้น จะเรียกว่า เป็นประชากร (population) ระบบนิเวศหนึ่ง ๆ ประกอบขึ้นมาจาก สิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อม สิ่งมีชีวิตที่อยู่ในระบบ นิเวศหนึ่ง ๆ มีมากมายหลายชนิด และแต่ละชนิด ก็มีจ านวนหลาย ๆ ตัว ซึ่งต่างก็มีความสัมพันธ์ กันในลักษณะที่แตกต่างกันไป ซึ่งอาจกล่าวคร่าว ๆ ได้ว่า สิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่ง (Species) จะไม่อยู่ อย่างโดดเดี่ยว การอยู่รวมกันเป็นกลุ่มของ สิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกัน บนพื้นที่หนึ่ง ในช่วง ระยะเวลาหนึ่งนั้น จะเรียกว่าเป็นประชากร (population) ที่มาของภาพ : shorturl.asia/C1AQ 5

1) ผู้ผลิต (Producers) ได้แก่พืชสีเขียวทุก ชนิดที่สามารถน าพลังงานจากแสงอาทิตย์มาสร้าง อาหาร จากอินทรีย์สารและอนินทรีย์สาร ที่มี โครงสร้างทางเคมีที่ไม่ซับซ้อนได้เรียกว่า พวก ออโตทรอฟิก (Autotrophic component) เมื่อพืชพวกนี้ตรึงพลังงานจากแสงอาทิตย์โดย กระบวนการสังเคราะห์แสงแล้วเปลี่ยน สภาพพลังงานแสงไปเป็นพลังงานทางชีวเคมี ในรูปคาร์โบไฮเดรท และโปรตีน ที่มีอยู่ในพืช ซึ่งใช้เป็นอาหารส าหรับสัตว์ได้ ที่มาของภาพ shorturl.asia/Cmzc1 2) ผู้บริโภค (Consumers) ได้แก่ พวกที่ต้องพึ่งพาอาศัยพวกอื่นในการสังเคราะห์ อาหารเพราะไม่สามารถสร้างอินทรีย์สารได้เอง ซึ่งเรียกว่า เฮทเทอโรทรอฟิก (Heterotrophic) ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 พวกตามล าดับดังนี้ (1) ผู้บริโภคปฐมภูมิ (Primary Consumers) ได้แก่ สัตว์ที่กินพืช เช่น ช้าง ม้า วัว ควายรวมทั้ง ผู้บริโภคเศษอินทรีย์ เช่น กิ้งกือ ไส้เดือน หอย (2) ผู้บริโภคทุติยภูมิ (Secondary Consumers) ได้แก่ สัตว์กินสัตว์ (Carnivores) เป็นผู้บริโภค ประเภทสัตว์ที่กินพืชอีกทอด หนึ่ง เช่น กบ งู และปลา (3) ผู้บริโภคตติยภูมิ (Tertiary Consumers) ได้แก่ พวกที่กินทั้งสัตว์กิน พืชและทั้งสัตว์กินสัตว์ (Top Carnivores) 3) ผู้ย่อยสลาย (Decomposers) ได้แก่พวกเห็ด รา แบคทีเรียหรือจุลินทรีย์ ต่าง ๆ เป็นพวกที่ด ารงชีวิตโดยการดูดซึมอาหารในซากพืช ซากสัตว์ พวกนี้จะช่วย ในการท าลายหรือย่อยซากพืช ซากสัตว์ให้เน่าเปื่อย จนในที่สุดจะสลายตัวเป็นธาตุ อาหารและปุ๋ย ซึ่งเรียกว่า สารโภชนะ (Nutrient Pool) เพื่อเป็นประโยชน์ต่อผู้ผลิต ต่อไป 6

2.องค์ประกอบ ที่ไม่มีชีวิต ได้แก่ สารประกอบคาร์โบไฮเดรท เช่น แป้ง น้ าตาล เซลลูโลสสารประกอบโปรตีน ซึ่งรวมทั้งโพลี เพพไทด์ กรดอะมิโน และอื่น ๆ สารประกอบลิปิดส์ (Lipids) เช่น ไขมัน น้ ามัน สารประกอบเหล่านี้อยู่ใน สิ่งแวดล้อมในรูปของสิ่งไม่มีชีวิต เมื่อร่างกายของสิ่งมีชีวิต ตายไปก็จะสลายตัวเป็นขุยอินทรีย์ (Humus) มีสีคล้ า หรือสีน้ าตาล มีคุณสมบัติ ช่วยให้ดินเหมาะสมในการเพาะปลูก 1) สารอินทรีย์ 2) สารอนินทรีย์ 3) สภาพภูมิอากาศ เป็นปัจจัยทางกายภาพที่มีผลต่อการด ารงชีวิตของสิ่งมีชีวิต ได้แก่ อุณหภูมิ ความชื้น ปริมาณแสงแดด และลม เป็นต้น ภาพแสดง สารอนินทรีย์ในดิน ที่มาของภาพ : shorturl.asia/BUIPQ ได้แก่ สารประกอบอนินทรีย์ และแร่ธาตุต่าง ๆ เช่น น้ าคาร์บอน ไนโตรเจน ตลอดจนแร่ธาตุทั้งหลายที่อยู่ ในวัฎจักรของสารในระบบนิเวศ เครื่องหมายแสดงความสัมพันธ์ในทางนิเวศวิทยา + แสดงถึงการได้ประโยชน์ การเจริญเติบโต การอยู่รอด - แสดงถึงการเสียประโยชน์ สภาพที่ต่อต้านการเจริญเติบโต 0 แสดงถึงการไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ หรือไม่มีผลกระทบต่อกัน เกร็ดความรู้ 7

แบบฝึกหัดเรื่อง โครงสร้างระบบนิเวศ 1.ผู้ผลิตคืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.ผู้บริโภคคืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.ย่อยสลาย (Decomposers) คืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4.จงยกตัวอย่างสารอินทรีย์ในชีวิตประจ าวันมาอย่างน้อย 3 ชนิด .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 5.จงยกตัวอย่างสารอนินทรีย์ในชีวิตประจ าวันมาอย่างน้อย 3 ชนิด .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 8 ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง

เรื่องที่ 3 ความสัมพันธ์ ของสิ่งมีชีวิต ความสัมพันธ์ระหว่าง สิ่งมีชีวิตต่างชนิดในระบบนิเวศ เดียวกัน (Interspecific interaction) แบ่งเป็น 7 แบบ คือ 1. ความสัมพันธ์แบบพึ่งพา (Mutualism : +,+) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของ สิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยต่างก็ได้รับประโยชน์ซึ่งกันและกัน หากแยกกันอยู่จะไม่ สามารถด ารงชีวิตต่อไปได้ เช่น ภาพ โพรโทซัวในล าไส้ปลวก ที่มาของภาพ : shorturl.asia/d57Th ภาพ แบคทีเรียในล าไส้ใหญ่ของมนุษย์ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/7mhJq ภาพ แบคทีเรียในปมรากพืชตระกูลถั่ว ที่มาของภาพ : shorturl.asia/ugcQM ภาพ ราในรากพืชตระกูลสน ที่มาของภาพ : shorturl.asia/xqtym 9

2.ความสัมพันธ์แบบได้ประโยชน์ร่วมกัน (Protocooperation : + ,+ ) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยก็ได้รับประโยชน์ซึ่งกันและกัน แม้แยกกันอยู่ก็สามารถด ารงชีวิตได้ตามปกติ เช่น ภาพ แมลงกับดอกไม้ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/60ZsX ภาพ ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล ที่มาของภาพ : shorturl.asia/7eF2j ภาพ มดด ากับเพลี้ย ที่มาของภาพ : shorturl.asia/ZTH04 ภาพ นกเอี้ยงกับควาย ที่มาของภาพ : shorturl.asia/JQrNL 10

3.ความสัมพันธ์แบบอิงอาศัยหรือความสัมพันธ์แบบเกื้อกูล (Commensalism : + , 0) หมายถึง การอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยฝ่าย หนึ่งได้ประโยชน์ อีกฝ่ายหนึ่งไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ เช่น ภาพ ปลาฉลามกับเหาฉลาม ที่มาของภาพ : shorturl.asia/O4zvC ภาพ กล้วยไม้ที่อยู่บนต้นมะม่วง ที่มาของภาพ : shorturl.asia/uR9eI ภาพ ผึ้งท ารังบนต้นไม้ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/Dx02G ภาพ กบบนใบบัว ที่มาของภาพ : shorturl.asia/cGh4Z 11

4.ความสัมพันธ์แบบปรสิต (Parasitism : + , -) หมายถึง การอยู่ร่วมกัน ของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด โดยฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์ เรียกว่า ปรสิต (parasite) อีก ฝ่ายหนึ่งเสียประโยชน์เรียกว่าผู้ถูกอาศัย (host) เช่น ภาพ เห็บ เหา ไร หมัด บนร่างกายสัตว์ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/f1PNl ภาพ พยาธิในร่างกายสัตว์ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/UtJul 5.ความสัมพันธ์แบบล่าเหยื่อ (Predation : + , -) หมายถึง การอยู่ร่วมกัน ของสิ่งมีชีวิตโดยฝ่ายหนึ่งจับอีกฝ่ายหนึ่งเป็นอาหาร เรียกว่า ผู้ล่า (predator) ส่วนฝ่ายที่ถูกจับเป็นอาหารหรือถูกล่า เรียกว่า เหยื่อ (prey) เช่น ภาพ กวางกับเสือดาว ที่มาของภาพ : shorturl.asia/9dqAx ภาพ จระเข้กับม้าลาย ที่มาของภาพ : shorturl.asia/EKwa5 12

6.ความสัมพันธ์แบบแข่งขัน (Competition : - ,-) หมายถึง การอยู่ร่วมกัน ของสิ่งมีชีวิตที่มีการแย่งปัจจัยในการด ารงชีพเหมือนกันจึงท าให้เสียประโยชน์ทั้ง สองฝ่าย เช่น เสือ , สิงโต , สุนัขป่าแย่งชิงกันครอบครองที่อยู่อาศัยหรืออาหาร พืชหลายชนิดที่เจริญอยู่ในบริเวณเดียวกัน เป็นต้น ภาพ หมีต่อสู้กัน ที่มาของภาพ : shorturl.asia/b3KPZ ภาพ กวางต่อสู้กัน ที่มาของภาพ : shorturl.asia/b3KPZ 7.ความสัมพันธ์แบบเป็นกลางต่อกัน (Neutralism : 0 , 0) เป็นการอยู่ ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตที่เป็นอิสระต่อกันจึงไม่มีฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดได้หรือเสียประโยชน์ เช่น นกกับกระต่ายในทุ่งหญ้า ภาพ กวางกับกระต่าย ที่มาของภาพ : shorturl.asia/PSxIr ภาพ กระต่ายกับไก่ ที่มาของภาพ : shorturl.asia/N0urS 13

ห่วงโซ่อาหาร คือการถ่ายทอดพลังงานของสิ่งมีชีวิตเป็น ทอด ๆ เป็นความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตที่มีการบริโภคต่อ ๆ กันจากผู้ผลิตสู่ผู้บริโภค ในห่วงโซ่อาหาร ประกอบไปด้วยทั้งผู้ผลิต ผู้บริโภค และผู้ย่อยสลาย ผู้ผลิตนั้นถือเป็นจุดแรกของห่วงโซ่อาหาร ต่อมา ผู้บริโภคที่กินพืชจะถือได้ว่าเป็นผู้บริโภคอันดับ 1 ส่วนผู้บริโภคที่กินสัตว์ จะถือเป็น ผู้บริโภคอันดับ 2 และมีผู้บริโภคอันดับ 3 ต่อไปเรื่อย ๆ ดังนั้น ห่วงโซ่อาหารก็คือ ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศที่มีการกินต่อกันเป็นทอด ๆ และมีการ ถ่ายทอดพลังงานต่อเนื่องกันของสิ่งมีชีวิต ในการเขียนห่วงโซ่อาหาร จะเริ่มจากการเขียนผู้ผลิตเป็นอันดับ 1 โดย เขียนทางด้านซ้าย ตามด้วยผู้บริโภคล าดับต่าง ๆ ไปเรื่อย ๆ และมีการเขียน ลูกศรถ่ายทอดพลังงานจากสิ่งมีชีวิตหนึ่งไปยังสิ่งมีชีวิตหนึ่ง เช่น พืชเป็นผู้ผลิต ต่อมาหนูกินพืช หนูจึงเป็นผู้บริโภคอันดับ 1 และงูกินหนู งูจึงเป็นผู้บริโภคอันดับ 2 สิ่งมีชีวิตเหล่านี้จึงมีการถ่ายทอดพลังงานต่อกันไปเรื่อย ๆ เป็นทอด ๆ ดังภาพ 1.1 ภาพที่ 1.1 แสดง วิธีการเขียนห่วงโซ่อาหาร ที่มาของภาพ : Shutterstock 14

หากในระบบนิเวศมีห่วงโซ่อาหารหลายห่วงโซ่ สิ่งมีชีวิตสามารถเลือกกินได้ หลากหลาย ดังนั้น ห่วงโซ่อาหารจึงมีความสัมพันธ์กันระหว่างห่วงโซ่อาหาร เรา เรียกว่า สายใยอาหาร (Food web) เป็นการรวมห่วงโซ่อาหารหลายห่วงโซ่เข้า ด้วยกัน (Complex food chain) โดยห่วงโซ่อาหารจะมีลักษณะเชื่อมโยงกันเป็นใย แมงมุม และการถ่ายทอดระหว่างสิ่งมีชีวิตเป็นไปได้หลายทาง ภาพแสดง สายใยอาหาร ที่มาของภาพ : Shutterstock ในระบบนิเวศ สิ่งมีชีวิตที่ควรมีมากที่สุดก็คือ ผู้ผลิต สายใยอาหารจึงจะมี ความสมดุลกัน แต่ถึงอย่างไรก็ตาม หากสิ่งมีชีวิตใดสิ่งมีชีวิตหนึ่งมีมากเกินไปหรือ น้อยเกินไป อาจท าให้สมดุลของห่วงโซ่อาหารเปลี่ยนแปลงไป ซึ่งจะส่งผลต่อความ เป็นอยู่ของสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ 15

กิจกรรมส ารวจความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต ค าชี้แจง : ให้นักเรียนส ารวจระบบนิเวศที่นักเรียนอาศัยอยู่จากนั้นระบุ ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตลงในตาราง สัตว์ที่พบในระบบนิเวศ ความสัมพันธ์ในระบบนิเวศ ตัวอย่าง - แมลงกับดอกไม้ ความสัมพันธ์แบบได้ประโยชน์ร่วมกัน 16

แบบฝึกหัด เรื่องความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต 1.ห่วงโซ่อาหารคือ .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.สายใยอาหาร (Food web ) คือ .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.พิจารณารูปแล้วตอบค าถามต่อไปนี้ ใครคือผู้ผลิต............................................................................................................. สัตว์ชนิดใดอยู่จุดสูงสุดของห่วงโซ่อาหาร................................................................ 17 ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง

แบบทดสอบหลังเรียน ค าชี้แจง : ให้นักเรียนเลือกค าตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1.ระบบนิเวศประกอบด้วยองค์ประกอบใด ก. สิ่งมีชีวิต สิ่งไม่มีชีวิต สิ่งแวดล้อม ข. สิ่งมีชีวิต, สิ่งแวดล้อม ค. สิ่งไม่มีชีวิต, สิ่งแวดล้อม ง. สิ่งมีชีวิต, สิ่งไม่มีชีวิต 2.ในระบบนิเวศสิ่งมีชีวิตจะมีบทบาทแตกต่างกัน ซึ่งสิ่งมีชีวิตในระบบ นิเวศแบ่งได้เป็น 3 กลุ่ม คืออะไรบ้าง ก. ผู้ผลิต ผู้บริโภค ผู้ย่อยสลาย ข.สัตว์กินพืช สัตว์กินสัตว์ สัตว์กินซาก ค.สัตว์ พืช แบคทีเรีย ง.ป่าไม้ พืช สัตว์ 3.ข้อใด เป็นระบบนิเวศตามธรรมชาติ ? ก. ชุมชนเมือง ข. แหล่งเกษตรกรรม ค. ป่าไม้ ง. ตู้ปลา 18

4.ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตสองชนิดที่ต่างฝ่ายต่างได้ประโยชน์ร่วมกัน และแยกออกจากกันไม่ได้ หมายถึงข้อใดต่อไปนี้ ก. ภาวะเกื้อกูล ข. ภาวะปรสิต ค. ภาวะพึ่งพา ง. ภาวะย่อยสลาย 5.ผู้ผลิตในห่วงโซ่อาหารได้แก่ข้อใดต่อไปนี้ ก. สัตว์ ข. แบคทีเรีย ค. พืช ง. จุลินทรีย์ 6. การอยู่ร่วมกันระหว่างนกเอี้ยงกับควาย เป็นการอยู่ร่วมกันแบบใด ก. แบบปรสิต ข. แบบอิงอาศัย ค. แบบพึ่งพากัน ง. แบบแก่งแย่งกัน 7.ข้อใดต่อไปนี้สอดคล้องกับภาวการณ์ได้ประโยชน์ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต ในระบบนิเวศ ก. กาฝากกับต้นไม้ใหญ่ ข. กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ ค. ปลาฉลามกับเหาฉลาม ง. ชาวนากับงูเห่า 19

8.การถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศโดยการกินต่อกันเป็นทอดๆเรียกว่า ก. การด ารงชีวิต ข. ห่วงโซ่อาหาร ค. การสร้างอาหาร ง. การกินอาหาร 9.ข้อใดต่อไปนี้เป็นผู้บริโภคล าดับสูงสุด ก. พืช ข. กวาง ค. นกอินทรีย์ ง. มนุษย์ 10. สิ่งมีชีวิตจัดเป็นผู้ย่อยสลาย ก. เห็ดรา ข. แร้ง ไฮยีน่า ค. สาหร่าย ง. ตั๊กแตน เต่าทอง สู้ๆ นะ นักเรียน 20

เฉลยแบบทดสอบก่อน-หลังเรียน ค าชี้แจง : ให้นักเรียนเลือกค าตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1.ระบบนิเวศประกอบด้วยองค์ประกอบใด ก. สิ่งมีชีวิต สิ่งไม่มีชีวิต สิ่งแวดล้อม ข. สิ่งมีชีวิต, สิ่งแวดล้อม ค. สิ่งไม่มีชีวิต, สิ่งแวดล้อม ง. สิ่งมีชีวิต, สิ่งไม่มีชีวิต 2.ในระบบนิเวศสิ่งมีชีวิตจะมีบทบาทแตกต่างกัน ซึ่งสิ่งมีชีวิตในระบบ นิเวศแบ่งได้เป็น 3 กลุ่ม คืออะไรบ้าง ก. ผู้ผลิต ผู้บริโภค ผู้ย่อยสลาย ข.สัตว์กินพืช สัตว์กินสัตว์ สัตว์กินซาก ค.สัตว์ พืช แบคทีเรีย ง.ป่าไม้ พืช สัตว์ 3.ข้อใด เป็นระบบนิเวศตามธรรมชาติ ? ก. ชุมชนเมือง ข. แหล่งเกษตรกรรม ค. ป่าไม้ ง. ตู้ปลา 21

4.ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตสองชนิดที่ต่างฝ่ายต่างได้ประโยชน์ร่วมกัน และแยกออกจากกันไม่ได้ หมายถึงข้อใดต่อไปนี้ ก. ภาวะเกื้อกูล ข. ภาวะปรสิต ค. ภาวะพึ่งพา ง. ภาวะย่อยสลาย 5.ผู้ผลิตในห่วงโซ่อาหารได้แก่ข้อใดต่อไปนี้ ก. สัตว์ ข. แบคทีเรีย ค. พืช ง. จุลินทรีย์ 6. การอยู่ร่วมกันระหว่างนกเอี้ยงกับควาย เป็นการอยู่ร่วมกันแบบใด ก. แบบปรสิต ข. แบบอิงอาศัย ค. แบบพึ่งพากัน ง. แบบแก่งแย่งกัน 7.ข้อใดต่อไปนี้สอดคล้องกับภาวการณ์ได้ประโยชน์ร่วมกันของสิ่งมีชีวิต ในระบบนิเวศ ก. กาฝากกับต้นไม้ใหญ่ ข. กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ ค. ปลาฉลามกับเหาฉลาม ง. ชาวนากับงูเห่า 22

8.การถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศโดยการกินต่อกันเป็นทอดๆเรียกว่า ก. การด ารงชีวิต ข. ห่วงโซ่อาหาร ค. การสร้างอาหาร ง. การกินอาหาร 9.ข้อใดต่อไปนี้เป็นผู้บริโภคล าดับสูงสุด ก. พืช ข. กวาง ค. นกอินทรีย์ ง. มนุษย์ 10. สิ่งมีชีวิตจัดเป็นผู้ย่อยสลาย ก. เห็ดรา ข. แร้ง ไฮยีน่า ค. สาหร่าย ง. ตั๊กแตน เต่าทอง สู้ๆ นะ นักเรียน 23

2.ระบบนิเวศประกอบไปด้วยอะไรบ้าง .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.จงอธิบายระบบนิเวศแบบปิด (Closed Ecosystem) .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4.จงอธิบายระบบนิเวศแบบเปิด (Open Ecosystem) .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 5.จงยกตัวอย่างระบบนิเวศแบบปิดและระบบนิเวศแบบเปิดมาอย่างน้อย อย่างละ 3 ตัวอย่าง .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 1.ระบบนิเวศ (Ecosystem) หมายถึงอะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.ระบบนิเวศประกอบไปด้วยอะไรบ้าง .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.อธิบายความหมายระบบนิเวศแบบปิด (Closed Ecosystem) .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4.อธิบายความหมายระบบนิเวศแบบเปิด (Open Ecosystem) .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 5.จงยกตัวอย่างระบบนิเวศแบบปิดและระบบนิเวศแบบเปิดมาอย่างน้อย อย่างละ 3 ตัวอย่าง .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 24 ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง หน่วยพื้นที่หนึ่งประกอบด้วยสังคมของสิ่งมีชีวิตกับ สิ่งแวดล้อมท าหน้าที่ร่วมกัน เฉลยแบบฝึกหัดเรื่อง ระบบนิเวศ 1. หน่วยพื้นที่ 2. องค์ประกอบที่มีชีวิต (Biotic component) 3. องค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต (Abiotic component) 4. ความสัมพันธ์ต่อกันระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม (ทั้งมีชีวิตและไม่มีชีวิต) คือระบบนิเวศที่มีเฉพาะการถ่ายเทพลังงาน (แสงสว่าง) แต่ไม่มีการถ่ายเท สารอาหารระหว่างภายในระบบกับภายนอก ระบบนิเวศ เป็นระบบนิเวศที่มนุษย์ สร้างขึ้น ไม่มีในธรรมชาติ แบบเปิดเช่น ทะเล ป่าไม้ ทะเลทราย แบบปิด ตู้ปลา อควาเรียม บ่อจระเข้ เป็นระบบนิเวศที่มีทั้งการถ่ายเทสารอาหารและพลังงานระหว่างระบบภายนอกกับ ระบบนิเวศภายใน

1.ผู้ผลิตคืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.ผู้บริโภคคืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.ย่อยสลาย (Decomposers) คืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4.จงยกตัวอย่างสารอินทรีย์ในชีวิตประจ าวันมาอย่างน้อย 3 ชนิด .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 5.จงยกตัวอย่างสารอนินทรีย์ในชีวิตประจ าวันมาอย่างน้อย 3 ชนิด .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 25 1.ผู้ผลิตคืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.ผู้บริโภคคืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.ย่อยสลาย (Decomposers) คืออะไร .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 4.จงยกตัวอย่างสารอินทรีย์ในชีวิตประจ าวันมาอย่างน้อย 3 ชนิด .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 5.จงยกตัวอย่างสารอนินทรีย์ในชีวิตประจ าวันมาอย่างน้อย 3 ชนิด .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 25 ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง เฉลยแบบฝึกหัดเรื่อง โครงสร้างระบบนิเวศ ได้แก่พืชสีเขียวทุกชนิดที่สามารถน าพลังงานจากแสงอาทิตย์มาสร้างอาหาร จาก อินทรีย์สารและอนินทรีย์สาร พวกที่ต้องพึ่งพาอาศัยพวกอื่นในการสังเคราะห์อาหารเพราะไม่สามารถสร้าง อินทรีย์สารได้เอง เป็นพวกที่ด ารงชีวิตโดยการดูดซึมอาหารในซากพืช ซากสัตว์ พวกนี้จะช่วยในการ ท าลายหรือย่อยซากพืช ซากสัตว์ให้เน่าเปื่อย จนในที่สุดจะสลายตัวเป็นธาตุ อาหารและปุ๋ย แป้ง น้ าตาล ไขมัน คาร์บอน ไนโตรเจน อ็อกซิเจน

1.ห่วงโซ่อาหารคือ .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 2.สายใยอาหาร (Food web ) คือ .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.พิจารณารูปแล้วตอบค าถามต่อไปนี้ ใครคือผู้ผลิต............................................................................................................. สัตว์ชนิดใดอยู่จุดสูงสุดของห่วงโซ่อาหาร................................................................ 26 2.สายใยอาหาร (Food web ) คือ .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. 3.พิจารณารูปแล้วตอบค าถามต่อไปนี้ ใครคือผู้ผลิต............................................................................................................. สัตว์ชนิดใดอยู่จุดสูงสุดของห่วงโซ่อาหาร................................................................ 26 ให้นักเรียนตอบค าถามต่อไปนี้ให้ถูกต้อง เฉลยแบบฝึกหัดเรื่อง ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต 1.ห่วงโซ่อาหารคือ .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. .................................................................................................................................. การถ่ายทอดพลังงานของสิ่งมีชีวิตเป็นทอด ๆ เป็นความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตที่มี การบริโภคต่อ ๆ กันจากผู้ผลิตสู่ผู้บริโภค ในห่วงโซ่อาหารประกอบไปด้วยทั้ง ผู้ผลิต ผู้บริโภค และผู้ย่อยสลาย เป็นการรวมห่วงโซ่อาหารหลายห่วงโซ่เข้าด้วยกัน (Complex food chain) โดย ห่วงโซ่อาหารจะมีลักษณะเชื่อมโยงกันเป็นใยแมงมุม และการถ่ายทอดระหว่าง สิ่งมีชีวิตเป็นไปได้หลายทาง สาหร่ายบนธารน้ าแข็ง หมีขั้วโลก

เอกสารอ้างอิง ตัวชี้วัดและสาระการเรียนรู้แกนกลางกลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ (ปรับปรุง พ.ศ. 2560). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย. อดุลย์ ลิมาน.ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม.สืบค้นเมื่อ 5 กันยายน2563, จากhttps://sites.google.com/site/dulsci1/bth-thi-2-rabb-niwes/3- khwam-samphanth-rahwang-sing-mi-chiwit-kab-sing-waedlxm สารานุกรมไทยส าหรับเยาวชน เรื่องที่ 3 ระบบนิเวศและความสัมพันธ์ระหว่างธรรมชาติ กับสิ่งมีชีวิต สืบค้นเมื่อ 5 กันยายน2563 จาก http://kanchanapisek.or.th/kp6/sub/book/book.php?book=17&chap=3& page=t17-3-infodetail07.html สืบค้นจากเว็บ https://tinyurl.com/3rssv4u7 ( วันที่ 7 กันยายน 2564 ) สืบค้นจากเว็บ สืบค้นจากเว็บ https://tinyurl.com/3rssv4u7 ( วันที่ 7 กันยายน 2564 ) สืบค้นจากเว็บ https://www.trueplookpanya.com/knowledge/content/68140/- blo-scibio-sci-(วันที่7กันยายน 2564 )