ิ
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์: มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป
Holy Roman Empire: A Thousand Years Empire of Central Europe
ภัทรพล สมเหมาะ: เขียน
ราคา 580 บาท
ข้อมูลทางบรรณานุกรมของสำานักหอสมุดแห่งชาติ
National Library of Thailand Cataloging in Publication Data
ภัทรพล สมเหมาะ.
จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์: มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป = Holy Roman empire: the thousand years
empire of Central Europe.-- กรุงเทพฯ : ยิปซี กรุ๊ป, 2566.
608 หน้า.
1. จักรวรรดิโรมัน. I. ชื่อเรื่อง.
937
ISBN 978-616-301-785-7
© ข้อความในหนังสือเล่มนี้ สงวนลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ (ฉบับเพิ่มเติม) พ.ศ. 2558
การคัดลอกส่วนใดๆ ในหนังสือเล่มนี้ไปเผยแพร่ไม่ว่าในรูปแบบใดต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์ก่อน
ยกเว้นเพื่อการอ้างอิง การวิจารณ์ และประชาสัมพันธ์
บรรณาธิการอำานวยการ : คธาวุฒิ เกนุ้ย
บรรณาธิการบริหาร : สุรชัย พิงชัยภูมิ
บรรณาธิการเล่ม : อันโตนิโอ โฉมชา
กองบรรณาธิการ : คณิตา สุตราม พรรณิกา ครโสภา วันวิสา เขตรดง
ณัฎฐิ์ภัทร์ ศิรพึ่งเงิน
เลขากองบรรณาธิการ : จตุพร นาคใหม่
พิสูจน์อักษร : Gypzy Editorial Staff
รูปเล่ม : Evolution Art
ออกแบบปก : เฉลิมพันธุ์ ปัญจมาพิรมย์
ผู้อำานวยการฝ่ายการตลาด : นุชนันท์ ทักษิณาบัณฑิต
ผู้จัดการฝ่ายการตลาด : ชิตพล จันสด
ผู้จัดการทั่วไป : เวชพงษ์ รัตนมาลี
พิมพ์ที่ : บริษัท วิชั่น พรีเพรส จำากัด โทร. 0 2147 3175-6
จัดพิมพ์และจัดจำาหน่ายโดย : บริษัท ยิปซี กรุ๊ป จำากัด เลขที่ 37/145 รามคำาแหง 98
แขวง/เขตสะพานสูง กรุงเทพฯ 10240
โทร. 0 2728 0939 โทรสาร 0 2728 0939 ต่อ 108
www.gypsygroup.net
www.facebook.com/gypsygroup.co.ltd
LINE ID: @gypzy
สนใจสั่งซื้อหนังสือจำานวนมากเพื่อสนับสนุนทางการศึกษา สำานักพิมพ์ลดราคาพิเศษ ติดต่อ โทร. 0 2728 0939
Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป
ภัทรพล สมเหมาะ
�
�
คานาส�านักพิมพ์
ั
ิ
ี
อนทรเดมแห่งโรมได้ล่มไป อนทรตวใหม่ได้ถอกำเนดข้นภำย
ี
ิ
ิ
ื
�
ิ
ึ
ใต้กำรน�ำของชนเผ่ำเยอรมัน และอ้ำงว่ำเป็นผู้สืบทอดเจตนำรมณ์ของ
จักรวรรดิโรมันเดิม เปิดศักรำชใหม่ให้ยุโรปตะวันตก
ิ
ไม่ว่ำคุณจะยอมรับในส่งท่จักรวรรดิแห่งน้เคลมหรือไม่ ส่งท่ทุก
ี
ิ
ี
ี
คนเห็นย่อมเห็นตรงกัน คือจักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์เป็นรัฐท่ไม่อำจให้
ี
ิ
ิ
ค�ำจ�ำกัดควำมได้ง่ำยๆ มันผ่ำนกำรเปล่ยนแปลงมำตลอดทุกยุคทุกสมัย
ี
ี
ี
ั
หลำยคร้งก็เป็นกำรเปล่ยนแปลงท่พลิกจำกหน้ำมือเป็นหลังมือ
ี
เรำก�ำลังพูดถึงจักรวรรดิท่มีท้งควำมเป็น ‘จักรวรรดิ’ ‘โรมัน’ และ
ั
่
์
่
่
‘ศักดสทธ’ แม้วำอำจจะไม่ได้เป็นสำมอยำงพรอมกนตลอด แตมันได้พสูจน ์
ั
ิ
้
ิ
์
ิ
ิ
ี
ให้เห็นแล้วว่ำเป็นผู้เล่นท่ทรงอิทธิพลแห่งเกมกำรเมืองในยุโรปยุคกลำงไป
จนถึงต้นยุคสมัยใหม่ ในบำงช่วงเวลำก็ทรงอ�ำนำจจนคู่ควรแก่กำรเป็น
ี
‘ผู้สืบทอดแห่งโรม’ ในขณะท่บำงยุคสมัยก็เกิดสุญญำกำศทำงกำรเมือง
จนเรียกได้ว่ำเป็นอมพำต ในบำงช่วงกเกดมหำสงครำมศำสนำครงใหญ่
ั
ิ
ั
็
้
ท่ล้ำงผลำญชีวิตผู้คนไปนับล้ำน
ี
เม่อเรำศึกษำประวัติศำสตร์ของจักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ เป้ำ
ื
ิ
ิ
หมำยจึงไม่ใช่แค่กำรพิสูจน์ค�ำพูดของวอลแตร์ว่ำเป็นจริงหรือไม่ แต่มัน
คือกำรพยำยำมมองภำพของจักรวรรดิโรมันโบรำณและ ‘ควำมเป็นโรมัน’
ึ
ี
ั
ผ่ำนสำยตำของชำวยุโรปยุคกลำง เพรำะจักรวรรดิแห่งน้ถูกก่อต้งข้นด้วย
‘ควำมเป็นโรมัน’ ตำมทัศนคติของชำวยุโรปสมัยกลำง ควำมเป็นโรมันน ้ ี
อำจไม่ได้เป็นภำพของกองทัพโรมันอันเกรียงไกร สนำมกีฬำโคลอสเซียม
ื
ี
ื
ี
และภำพจ�ำอ่นๆ เก่ยวกับโรมโบรำณท่เรำถูกปลูกฝังมำกับส่อ แต่เป็น
่
ิ
ั
ิ
ี
ควำมเป็นโรมนทมำจำกโลกคตของจกรวรรดสำกล ครสต์ศำสนำ และ
ิ
ั
ี
กำรสืบทอดอ�ำนำจต่อจำกบัลลังก์แห่งโรมท่ว่ำงเปล่ำมำเน่นนำน น่เป็น
ิ
ี
ี
ิ
ส่งท่จักรวรรดิแห่งน้พยำยำมตอกย้ำอยู่ตลอดช่วงอำยุขัยเกือบพันปี
ี
�
ของมัน
ด้วยความปรารถนาด ี
สานักพิมพ์ยิปซ ี
�
�
คานาผู้เขียน
�
ตอนแรก ผมไม่เคยคิดอยำกจะเขียนเร่อง HRE (ย่อมำจำก Holy
ื
ิ
Roman Empire – จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์) เลย เพรำะมันเป็น
ิ
ื
เร่องยำกและใหญ่มำก ไม่น่ำจะยัดลงหนังสือได้แค่เล่มเดียว แต่มีคนท้ำ
ผมมำ ผมเลยก็แบบ โอเค เอำวะ จัดไป!
ิ
ผมรู้จักกับจักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์คร้งแรก ไม่ใช่จำกหนังสือ
ั
ิ
ี
ประวัติศำสตร์ หำกแต่รู้จักมันจำกเกมคอมพิวเตอร์ท่ช่อว่ำ ‘Age of
ื
Empires 2’ ในฐำนะด่ำนท่ 1 ในแคมเปญบำร์บำรอสซำของเผ่ำติวตัน
ี
ช่อว่ำ ‘Holy Roman Emperor’ ซ่งตอนแรก สร้ำงควำมประหลำดใจ
ื
ึ
ื
ั
กับผมมำก เพรำะฝ่ำยในด่ำนน้นมีช่อประมำณว่ำ ออสเตรีย บำวำเรีย
ื
โบฮีเมีย เบอร์กันดี แซกโซนี ลอร์แรน แต่ละช่อไม่ได้มีควำมเป็นโรมันเลย
�
ี
และท่ต้งของด่ำนก็ไม่ได้อยู่แถวๆ อิตำลีด้วยซ้ำ ควำมรู้สึกแรกของผมก็คือ
ั
ึ
มันเป็นโรมันแบบไหนวะ? ต่อมำพอโตข้น ผมก็เข้ำใจว่ำ มันคือจักรวรรด ิ
โรมันในอีกสเต็ป โรมันท่มีพวกเยอรมันเป็นผู้น�ำ โอเค ควำมรู้ใหม่เลย
ี
ต่อมำ ผมก็ได้เห็นมันอีกคร้งจำกเกมอีกสองเกม Medieval 2
ั
ั
Total War กับ Europa Universalis 3 ท้งสองเกมน�ำเสนอจักรวรรดิน ้ ี
เหมือนกัน แต่ก็มีควำมต่ำงกัน Medieval 2 Total War น�ำเสนอ Holy
ี
Roman Empire ในฐำนะจักรวรรดิของชำวเยอรมันท่มีควำมแข็งแกร่ง
ี
และเป็นฝ่ำยท่มียูนิตหลำกหลำย ในฐำนะมหำอ�ำนำจทำงทหำร แต่ทว่ำ
EU3 น�ำเสนอ HRE ในฐำนะจักรวรรดิท่ประกอบด้วยรัฐเยอรมันหลำยๆ
ี
รัฐ ท่รวมตัวกันอย่ำงหลวมๆ และมีกำรเลือกต้งจักรพรรดิผ่ำน Elector
ี
ั
ึ
ั
หรือเจ้ำผู้คัดเลือกทั้ง 7 องค์ ตอนน้น ผมโตข้นพอสมควร พอจะแยกแยะ
ี
ี
ออกแล้วว่ำน่ไม่ใช่โรมันท่มำจำกโรม ไม่ใช่โรมันท่พูดละติน แต่จักรวรรด ิ
ี
ี
ี
น้มีควำมแปลกหน้ำมำก ไม่ใช่แค่กำรท่มันเป็นจักรวรรดิของชำวเยอรมัน
ซะส่วนใหญ่ แต่รวมถึงระบบกำรเมืองของมันท่ถูกน�ำเสนอออกมำ เกม
ี
ี
ึ
หน่งน�ำเสนอในรูปแบบจักรวรรดิท่เป็นปึกแผ่น แต่อีกเกมน�ำเสนอในรูป
ี
แบบจักรวรรดิท่ประกอบไปด้วยรัฐต่ำงๆ ท่ค่อนข้ำงมีอิสระจำกกัน โดย
ี
อย่ำงหลังท�ำให้ผมค่อนข้ำงประหลำดใจมำก ว่ำกลุ่มรัฐแบบน้มันเรียกว่ำ
ี
‘จักรวรรดิ’ ได้จริงๆ หรือ? จักรวรรดิควรจะเป็นรัฐท่มีควำมเป็นปึกแผ่น
ี
ึ
เป็นหน่งเดียวกันดิ แต่พอศึกษำกรณีจักรวรรดิเยอรมันในยุคสมัยใหม่
ิ
ผมก็เพ่งรู้จักค�ำว่ำ Federal Monarchy หรือรำชำธิปไตยแบบสหพันธ์
ึ
ซ่งแต่ก่อน ผมก็นึกว่ำสหพันธ์จะจ�ำกัดแค่สำธำรณรัฐ แต่ภำยหลัง ผม
ก็เพ่งแยกแยะได้ว่ำ มันเป็นแค่โครงสร้ำงรัฐ ไม่ใช่ระบอบ จักรวรรดิก็ม ี
ิ
โครงสร้ำงเป็นสหพันธ์ได้ ไม่ต่ำงจำกสำธำรณรัฐอย่ำงอเมริกำ
และต่อมำ ผมก็ได้มีโอกำสเห็นวลีของวอลแตร์ท่บอกว่ำ “จักรวรรด ิ
ี
ิ
ิ
ิ
ิ
โรมันอันศักด์สิทธ์ ไม่มีควำมศักด์สิทธ์ ไม่มีควำมเป็นโรมัน และไม่เป็น
ั
ึ
ื
็
จักรวรรดิ” ซงตอนน้นผมกเช่ออยู่ เพรำะด้วยธรรมชำติของควำมกระจำย
่
อ�ำนำจเป็นรัฐหลำยรัฐรวมกัน ไม่ได้เป็นรัฐรวบอ�ำนำจแบบรัฐเดียว ท�ำให้
ผมเช่อว่ำมันเป็นรัฐล้มเหลวและรัฐอ่อนแอ เป็นอุปสรรคท่ท�ำให้กำรรวม
ื
ี
ชำติเยอรมันค่อนข้ำงช้ำ แต่ในบำงแหล่งก็แย้ง บอกว่ำ HRE มันไม่ได้
่
เป็นแบบน้นเสมอไป ค�ำแย้งเหล่ำน้นท�ำให้ผมคิดได้ จริงอยู่ทมันเป็นรัฐ
ั
ั
ี
ท่กระจำยอ�ำนำจจนไม่เหลือควำมเป็นจักรวรรดิ แต่มันก็เป็นจักรวรรดิท ่ ี
ี
ด�ำรงคงอยู่เกือบพันปี อยู่ยำวนำนท่สุด ย่งกว่ำรัฐใดๆ ในประวัติศำสตร์
ี
ิ
ี
เยอรมัน ตอนน้นเอง ผมก็เร่มหันมำศึกษำจักรวรรดิน้โดยเลิกควำมคิดเชิง
ิ
ั
ี
อคติน้นไปก่อน และหันมำถำมว่ำ จักรวรรดิน้มีพัฒนำกำรอย่ำงไร? ท�ำไม
ั
ั
ี
มันกลำยเป็นกลุ่มรัฐท่ซอยแยกย่อยกระจัดกระจำยท่วดินแดนเยอรมัน
ึ
ิ
็
ู
็
ั
ั
ั
ได้? และผมกศกษำมนในเชงโครงสร้ำง เพรำะมนเองกเป็นรปแบบรฐ
ื
ท่ค่อนข้ำงต่ำง มีควำมน่ำสนใจ เหตุผลหน่งก็เพ่อสนองควำมกระหำย
ี
ึ
ื
ควำมอยำกรู้ และอีกอย่ำงก็คือกำรศึกษำมันในฐำนะวัตถุดิบเผ่อน�ำมำ
ี
เป็น Material หรือ Setting ส�ำหรับนิยำยท่ตัวเองก�ำลังเขียนอยู่ บอก
ี
ตำมตรงเลยว่ำ HRE เป็น Setting ท่น่ำสนใจมำกส�ำหรับนิยำยย้อนยุค
หรือเอำเป็น Setting อ้ำงอิงส�ำหรับนิยำยแฟนตำซีก็ได้ เพรำะมันมีหลำย
Layer ให้เล่นและสำมำรถหำพ้นท่ Custom ได้หลำยจุด จักรวรรดิอะไร
ื
ี
ั
มีรัฐสมำชิกเป็นพัน? ต้งแต่แคว้นขนำดใหญ่ของเจ้ำผู้คัดเลือก ตลอดจน
ี
หมู่บ้ำนเล็กๆ ท่ดันเป็นอิสระเพรำะผู้ใหญ่บ้ำนข้นตรงกับจักรพรรด ิ
ึ
ี
ี
อันท่จริงนะ ผมก็พอจะเข้ำใจแล้วว่ำท�ำไมนิทำนพ่น้องกริมม์ถึงม ี
เจ้ำชำยโผล่มำบ่อยมำก คงเป็นเพรำะควำมเป็น HRE และดินแดนเยอรมัน
ี
น่แหละ ท่มีเจ้ำนำยปรำกฏทุกหย่อมหญ้ำ แค่ข้ำมต�ำบลไปก็อำจได้เห็น
ี
อีกเจ้ำหน่งแล้วม้ง
ั
ึ
ในประวัติศำสตร์ยุโรป หลำยรัฐพยำยำมจะพัฒนำตัวเองให้กลำย
ี
เป็นรัฐเด่ยว รัฐรวบอ�ำนำจ อย่ำงฝร่งเศสและอังกฤษ แต่ทว่ำ มันกลับไม่
ั
ี
ั
เป็นเช่นน้นเสมอไป โดยในขณะท่ยุโรปตะวันตกก�ำลังหันไปหำรำชำธิปไตย
แบบสมบูรณำญำสิทธิรำชย์และกำรอ้ำงเทวำสิทธ์ มันก็มีบำงรัฐอย่ำง
ิ
ั
ี
โปแลนด์-ลิทัวเนียท่หันไปใช้ระบบรำชำธิปไตยแบบเลือกต้งและเสรีภำพ
ิ
ข้นสูงสุด แต่แล้ว มันก็มีจักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ท่แลดูหยุดน่ง รำวกับ
ี
ิ
ิ
ั
ว่ำมันหยุดชะงักอยู่ในสมัยศักดินำ ท้งท่ยุโรปก�ำลังเดินเข้ำสู่ควำมเป็นรัฐ
ั
ี
ิ
รวมศูนย์ย่งข้น จักรวรรดิน้กลับมีแต่จะแตกร้ำวจำกภำยในน้น แต่กระน้น
ั
ึ
ี
ั
ี
ี
ั
ั
จักรวรรดิน้ก็ยังคงอยู่ มีน้อยคร้งนักท่จะมีกำรขอแยกตัว บำงคร้งก็มีกำร
รบพุ่งและเสียดินแดน ระบบภำยในค่อนข้ำงชุลมุน เป็นส่วนผสมของ
ธรรมเนียมและกฎหมำย สถำนะแบบนิตินัยตำมกฎหมำยและควำมเป็น
จริงในเชิงปฏิบัติท่ปรำกฏพร้อมกัน และโดนอ้ำงถึงพร้อมกัน รัฐชวน
ี
ี
สับสนแบบน้ไม่น่ำอยู่ได้นำน มันน่ำจะแตกสลำยออกเป็นก๊กขุนศึกต่ำงๆ
ั
่
และถกอำณำจกรอนกลนเข้ำไป แต่ทว่ำมนกลบอย่ได้เกอบพนปี ในสภำพ
ู
ั
ั
ู
ั
ื
ื
ื
ี
ของมัน และช่วงเวลำเกือบพันปีน้เอง ประวัติศำสตร์ของชนชำติต่ำงๆ ก ็
ี
ื
ี
ด�ำเนินไป อันท่จริงนะ นอกจำกเยอรมันแล้ว ยังมีประเทศอ่นๆ ท่เร่มต้น
ิ
ึ
ี
ข้นในฐำนะรัฐสมำชิกของ HRE และยังมีอีกหลำยประเทศท่มำข้องแวะ
ั
ึ
ั
ี
กบ HRE อีกด้วย ในฐำนะท่มนเป็นจักรวรรดิทำงกำรแค่หน่งเดียวในยุโรป
ตะวันตก และกำรท่มันต้งอยู่ใจกลำงยุโรป ถัดจำกฝร่งเศส
ั
ี
ั
ี
และมันก็ยังเป็นจักรวรรดิท่ชวนสับสนท่สุด เกอเธ่อเคยเรียก
ี
จักรวรรดิน้ว่ำ อสุรกำย ไม่ใช่เพรำะมันดุร้ำย แต่เป็นเพรำะตัวมันใหญ่
ี
ั
ี
้
้
็
ู
ั
้
ั
มหมำ และภำยในนนมแต่อะไรกไม่ร้ตงเยอะตงแยะ มนเป็นจกรวรรดทม ี
ั
่
ี
ิ
ั
ึ
ื
ั
เร่องรำวยำวนำน ไม่ได้มีแค่ประวัติศำสตร์ชำติเท่ำน้น แต่ยังมีประวัติ-
ี
ศำสตร์ท้องถ่น และประเด็นมำกมำยท่แฝงอยู่ เพรำะควำมนำนและควำม
ิ
ซับซ้อนของมัน แม้แต่คนยุโรป ทั้งในยุคร่วมสมัยกับจักรวรรดิ และคนใน
ยุคปัจจุบัน ต่ำงก็ยังไม่ค่อยเข้ำใจกับจักรวรรดิน ้ ี
ื
ึ
ี
ี
HRE เป็นประวัติศำสตร์ท่ยำกท่สุดเร่องหน่ง และมันก็ท�ำผมหลอน
ื
ช่อเยอรมันไปสักพัก
เม่อผมได้มำศึกษำเร่อง HRE อีกคร้งเพ่อมำเขียนหนังสือเล่มน้ ผม
ื
ื
ี
ั
ื
ก็ได้รับควำมรู้ใหม่ๆ ไม่ว่ำจะเร่องควำมสัมพันธ์เชิงศำสนำ และประเด็นกำร
ื
อ้ำงสิทธ์จักรพรรดิโรมัน รวมถึงระบบภำยในของจักรวรรดิ ท้งโครงสร้ำง
ิ
ั
ี
ื
และเกร็ดเร่องรำวต่ำงๆ ท�ำให้ผมได้ทรำบว่ำ น่คือจักรวรรดิท่ย่งใหญ่
ิ
ี
ิ
มำก ไม่ได้ย่งใหญ่เพรำะอ�ำนำจ แต่ย่งใหญ่เพรำะขนำด ควำมซับซ้อน
ิ
และควำมรุ่มรวยของมัน คนเรำมักจะศึกษำประวัติศำสตร์ยุโรป และ
มองเห็นยุโรปแบบตะวันตก ยุโรปท่ดูมีควำมเป็นระบบระเบียบ แต่แล้ว
ี
มันก็มียุโรปแบบเยอรมัน ยุโรปแบบ HRE ซ่งไม่เคยมีเร่องใดท่เรียบง่ำย
ื
ึ
ี
แบบชำวบ้ำนชำวช่อง
แต่กำรจะเข้ำใจยุโรปได้ เรำไม่สำมำรถศึกษำได้แค่ฝร่งเศสหรือ
ั
ั
ั
ั
ุ
้
องกฤษ หรือว่ำเยอรมนแบบในยคปัจจบันเท่ำนน เพรำะมันยงมีจักรวรรด ิ
ั
ุ
ี
ั
ั
ท่ต้งอยู่ใจกลำงทวีปและอยู่มำเกือบพันปี ในน้นมีพัฒนำกำรและควำม
ี
ิ
หยุดน่ง มีควำมเฉพำะตัวท่ซับซ้อนและน่ำสนใจบำงอย่ำงด้วย และมันก ็
ส่งผลต่อยุโรปและต่อโลกเป็นวงกว้ำงอีกด้วย
ื
ึ
ี
ี
HRE เป็นประวัติศำสตร์ท่ยำกท่สุดเร่องหน่ง แต่ถ้ำมองข้ำมมัน
ไป ยุโรปก็ไม่มีทำงถูกเติมเต็ม และเรำก็คงไม่อำจเข้ำใจมันได้ รำวกับว่ำ
ดินแดนตรงใจกลำงยุโรปกลำยเป็นจุดสีด�ำไป ทั้งท่ตรงน้นคือดินแดนท่ม ี
ี
ั
ี
ปฏิสัมพันธ์กับยุโรปอ่นๆ ไม่ได้เป็นดินแดนลับแลแต่อย่ำงใด
ื
ึ
ี
ี
ื
ี
อย่ำงไรก็ตำม น่คือประวัติศำสตร์ท่ยำกท่สุดเร่องหน่งของยุโรป
ี
ั
ี
ี
ประวัติศำสตร์ท่ผมพยำยำมอธิบำยให้เข้ำใจง่ำยท่สุด ท้งท่มันคือประวัติ-
ศำสตร์ท่มีควำมซับซ้อน มีควำมย้อนแย้ง มีกรณีพิเศษหลำยคร้ง ยำกนัก
ี
ั
ี
ท่จะหำควำมเป็นเอกภำพหรือควำมเป็นมำตรฐำนได้จำกมัน แต่แล้ว มัน
ก็สอนให้เรำรู้ว่ำ ประวัติศำสตร์ไม่ได้เป็นเร่องรำวของควำมตำยตัว ไม่ได้
ื
ิ
ั
ื
เป็นเรองรำวของ Pattern มำตรฐำนเสมอไป มนคอเรองรำวของแต่ละดน
่
่
ื
ื
ิ
ี
แดน แต่ละท้องถ่นท่มีพัฒนำกำรในรูปแบบของมัน ส่วนควำมคล้ำยคลึง
ท่เรำเห็น คือควำมผิวเผินของมัน เน้อแท้ของมันอำจจะไม่มีควำมคล้ำย
ี
ื
คลึงใดๆ กันเลย
ดังน้นผมขอแนะน�ำว่ำ เม่อศึกษำเร่องรำวของ HRE ให้คิดหลำย
ั
ื
ื
แบบพร้อมกัน คิดในเชิงกฎหมำย ตำมธรรมเนียมและตำมลำยลักษณ์
อักษร พร้อมกับคิดตำมสภำพควำมเป็นจริง เพรำะ HRE คือดินแดนแห่ง
ี
ิ
ควำมย้อนแย้ง ท่สองส่งสองลักษณะสำมำรถอยู่ด้วยกันได้ และสำมำรถ
อธิบำยได้สองแบบ มันอยู่ด้วยกันได้จริงๆ ในควำมแน่น่งและพลวัตตลอด
ิ
ระยะเวลำเกือบพันปีท่มันปรำกฏบนแผนท่ยุโรป
ี
ี
ี
ี
ท้ำยท่สุดน้ ผมก็ขอฝำกเจ้ำอสุรกำยตัวน้ ขอฝำกอินทรีตัวน้ให้กับ
ี
ี
ผู้อ่ำนทุกท่ำนด้วยนะครับ
Auf Wiedersehen.
ภัทรพล สมเหมาะ
สารบัญ
• บทน�ำ 13
ิ
ี
• บทท่ 1 : ประวัติศำสตร์จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์ 21
ี
ิ
• บทท่ 2 : อันศักด์สิทธ ์ ิ 303
ี
• บทท่ 3 : โรมัน 357
• บทท่ 4 : จักรวรรด ิ 413
ี
• บทส่งท้ำย 569
• บรรณำนุกรม 588
บทนา
�
ิ
ิ
์
วอลแตร์ 1756, ‘ไม่มีทางศักด์สิทธ
ไม่มีความเป็นโรมัน มิได้เป็นจักรวรรดิ’
ในปี ค.ศ. 1756 ยุโรปก�ำลังอยู่ในยุคสมัยใหม่ยุคหน่ง ซ่งเรียกว่ำ
ึ
ึ
ี
‘ยุคเรืองปัญญำ’ (Age of Enlightenment) มันคือยุคสมัยท่มีควำม
เคลื่อนไหวหนึ่งก�ำลังเป็นที่นิยมเหนือยุโรป กลุ่มควำมเคลื่อนไหวของเหล่ำ
ึ
ปัญญำชนและนักปรัชญำ ซ่งจะมีอิทธิพลและผลลัพธ์ต่อโลก
ึ
ยุคเรืองปัญญำประกอบไปด้วยแนวคิดมำกมำยหลำยอย่ำงซ่งม ี
ี
แกนหลักเน้นไปท่คุณค่ำควำมสุขของมนุษย์ กำรแสวงหำควำมรู้โดยใช้
ิ
ี
หลักเหตุผล กำรหำหลักฐำนเชิงประจักษ์และกำรใฝ่หำส่งท่เป็นอุดมคต ิ
อย่ำงเสรีภำพ ควำมก้ำวหน้ำ ขันติธรรม ควำมเป็นภรำดรภำพและรัฐบำล
ท่มีรัฐธรรมนูญ
ี
ี
ในยุคน้ ตลอดระยะเวลำยำวนำนระหว่ำงศตวรรษท่ 16-17 ม ี
ี
นักปรำชญ์ นักวิทยำศำสตร์และนักวิชำกำรมำกมำยปรำกฏตัวข้นมำใน
ึ
ดินแดนต่ำงๆ แต่ละท่ำนล้วนแต่มีควำมเช่ยวชำญในแขนงของตน โดย
ี
พวกเขำจะเผยแพร่แนวคิดของตนผ่ำนกำรประชุมท่วิทยำลัย สมำคม
ี
ื
วงสนทนำวรรณกรรม ร้ำนกำแฟ และภำยในส่อส่งพิมพ์อย่ำงหนังสือ
ิ
ึ
วำรสำรและจุลสำร ซ่งปรำกฏเป็นท่แพร่หลำยนับต้งแต่มีแท่นพิมพ์
ั
ี
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 13
หลักกำรหลักของยุคเรืองปัญญำคือเสรีภำพของปัจเจกชนและขันต ิ
ธรรมทำงศำสนำ โดยแนวคิดพวกน้ท�ำให้อ�ำนำจของสถำบันกษัตริย์และ
ี
ั
ู
ิ
ิ
่
ิ
ู
ิ
ศำสนจกรคำทอลกเรมเสอมลง เป็นกำรปทำงไปส่กำรปฏวตทำงกำร
่
ื
ั
ื
เมืองในสมัยศตวรรษท่ 17-19 และกลุ่มควำมเคล่อนไหวทำงกำรเมือง
ี
ี
ี
ในศตวรรษท่ 19 หลำยกลุ่มท่โด่งดังอย่ำงพวกเสรีนิยม คอมมิวนิสต์
และพวกนีโอคลำสสิก ต่ำงก็มีรำกฐำนทำงปัญญำจำกยุคเรืองปัญญำ
ี
น้แหละ
ื
ในยุคน้มีนักปรำชญ์คนหน่งท่มีช่อเสียงโด่งดัง เขำเป็นชำว
ี
ี
ึ
ฝร่งเศส เกิดท่ศูนย์กลำงของรำชอำณำจักรคือนครหลวงปำรีส เป็นลูก
ี
ั
ี
คนเล็กในบรรดำลูกห้ำคนของครอบครัว พ่อเป็นนักกฎหมำยท่เคยเป็น
ข้ำรำชกำรระดับเล็กในงำนท้องพระคลัง ส่วนแม่เป็นสำวจำกตระกูลขุนนำง
ระดับล่ำง
ชำยคนนี้มีนำมว่ำ ฟร็องซัว-มำรี อำรูเอ (François-Marie Arouet)
ช่อในวงกำรของเขำคือ มงซิเออ เดอ วอลแตร์ (M. de Voltaire) ใช่แล้ว
ื
ั
ื
้
่
ั
ี
ี
ึ
่
ั
ชำยคนนคอวอลแตร์ ชำวฝรงเศสซงเป็นท้งนกเขยน นกประวติศำสตร์
ั
ั
และนักปรัชญำ มีผลงำนเน้นไปท่กำรวิพำกษ์วิจำรณ์ศำสนำคริสต์ โดย
ี
็
่
เฉพำะศำสนจกรคำทอลก และประเดนเรองกำรมทำส โดยวอลแตร์
ิ
ี
ั
ื
สนับสนุนเสรีภำพในกำรพูด เสรีภำพในกำรนับถือศำสนำและกำรแยก
ศำสนจักรกับรัฐออกจำกกัน
ในปี ค.ศ. 1756 วอลแตร์ก�ำลังพ�ำนักอยู่ท่คฤหำสน์เลอ เดลิซ (Les
ี
Délices) คฤหำสน์หลังโตภำยในเขตนครเจนีวำ (Geneva) สมำพันธรัฐ
่
ี
่
ี
ั
ื
่
ั
่
ื
ี
ี
ิ
สวส ถอว่ำเป็นตวเลอกทดสำหรบสภำพบรษชำวฝรงเศสทมกจะไปมเรอง
ั
ื
ุ
ุ
ั
ุ
�
มีรำวกับทำงกำรฝร่งเศสอยู่บ่อยคร้ง โดยเฉพำะงำนเขียนของเขำเอง ตำม
ั
ั
ี
กฎหมำยของนครเจนีวำท่เป็นดินแดนโปรเตสแตนต์ พวกคำทอลิกจะไม่
สำมำรถถือครองท่ดินในดินแดนน้ได้ แม้ว่ำวอลแตร์จะเป็นคำทอลิกท ี ่
ี
ี
14 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
�
หย่อนยำนมำกๆ ก็ตำม แต่คำทอลิกก็ยังเป็นคำทอลิกอยู่วันยังค่ำ นับว่ำ
ี
ี
ี
ี
โชคยังดีท่เขำยังสำมำรถเช่ำท่ดินได้ ท�ำให้วอลแตร์ผู้น้ได้รับอนุญำตท่จะ
พ�ำนักอำศัยอยู่ภำยในเขตนครเจนีวำ
ึ
ั
ในปีน้นเอง วอลแตร์ได้มีโอกำสตีพิมพ์งำนเขียนช้นหน่ง มัน
ิ
คือ ‘Essai sur les mœurs et l’esprit des nations’ หรือ ‘เรียง
ควำมว่ำด้วยประวัติศำสตร์สำกล ลักษณะและจิตวิญญำณของชำติ’
ั
‘ประวัติศำสตร์สำกล’ หรือประวัติศำสตร์ยุโรปต้งแต่สมัยก่อนพระเจ้ำ
ชำร์เลอมำญ (Charlemagne) จนถึงต้นรัชกำลพระเจ้ำหลุยส์ท่ 14
ี
(Louis XIV)
ในงำนเขียนน้ มีเน้อหำบทหน่งคือ ‘Chapitre LXX - De l’empereur
ึ
ื
ี
Charles IV. De la bulle d’or. Du retour du saint-siége d’Avignon
ี
à Rome. De sainte Catherine de Sienne, etc.’ แปลว่ำ ‘บทท่ 70
ื
ิ
ั
- ว่ำด้วยจกรพรรดชำร์ลส์ท่ 4 สำรตรำทองคำ กำรหวนคนของศำสนจักร
�
ี
จำกนครอำวีญงถึงกรุงโรม ว่ำด้วยนักบุญแคทเธอรีนแห่งซีเอนำ’
ี
บทน้กล่ำวถึงประวัติศำสตร์ของยุโรป จักรวรรดิและศำสนจักร
ดินแดนเยอรมัน อิตำลีและฝร่งเศสในช่วงยุคกลำง ปี ค.ศ. 1356 หรือ
ั
ี
ี
ส่ร้อยปีก่อนท่งำน Essai ของวอลแตร์จะถูกตีพิมพ์ มันคือช่วงเวลำท่ยุโรป
ี
มีควำมเปล่ยนแปลงข้นอีกคร้ง และเป็นควำมเปล่ยนแปลงคร้งใหญ่ก่อน
ึ
ั
ั
ี
ี
ี
ท่ยุคเรอเนสซองส์จะมำถึง
ในบทน้ มีประโยคท่อนหน่งเขียนไว้ดังน ้ ี
ี
ึ
“Ce corps qui s’appelait et qui s’appelle encore le
saint empire romain n’était en aucune manière ni saint, ni
romain, ni empire.”
ี
แปลเป็นไทยคือ “กำยำ (โครงสร้ำงรัฐ) น้ท่เรียกตัวเอง และยังคง
ี
ิ
ิ
ิ
ิ
เรียกตัวเองต่อไปว่ำ จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ ไม่มีทำงศักด์สิทธ์ ไม่ม ี
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ์ ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 15
ควำมเป็นโรมัน มิได้เป็นจักรวรรดิ”
น่คือประโยคท่อนหน่งจำกเน้อหำในบทน้น ซ่งมันถูกตัดทอนมำ
ึ
ี
ึ
ั
ื
ี
ึ
เพียงส่วนหน่ง หำกแต่มันเป็นส่วนท่ยอดนิยม และถูกน�ำไปอ้ำงถึง กล่ำว
ึ
ถึงอยู่บ่อยคร้งนัก เม่อมีกำรพูดถงรัฐหน่งท่เคยปรำกฏอยู่ใจกลำงทวีป
ึ
ั
ี
ื
ั
ยุโรป ท้งในเชิงค�ำพูดติดตลก กำรวิจำรณ์หรือกำรด้อยค่ำ
ี
รัฐน้นมีหลำยนำม เพรำะมันเป็นรัฐท่ประกอบไปด้วยกลุ่มชนท ่ ี
ั
พูดภำษำต่ำงๆ
ในภำษำละติน ภำษำระดับสูงส�ำหรับแวดวงศำสนำและวิชำกำร
ี
รัฐน้มีนำมว่ำ Sacrum Imperium Romanum
ั
ี
ี
ในภำษำเยอรมัน ภำษำท่วไปของกลุ่มชนท่น่ำจะใหญ่ท่สุดของรัฐ
ั
น้น มันมีนำมว่ำ Heiliges Römisches Reich
ุ
ั
ี
ั
ุ
ในภำษำองกฤษอันเป็นภำษำสำกลในยคปัจจบันเรำน้ รัฐน้นแปล
ว่ำ Holy Roman Empire
ึ
ซ่งภำษำไทยแปลมันว่ำ ‘จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์’ ิ
ิ
ในตอนน พวกเรำได้เห็นคำสำมค�ำแล้ว จักรวรรดิ โรมน อน
ี
�
ั
ั
้
ิ
ิ
ศักด์สิทธ์ ค�ำเหล่ำน้สำมำรถสร้ำงควำมสนใจและสร้ำงควำมสงสัย ซ่งเช่อ
ึ
ื
ี
ได้ว่ำอย่ำงหลังน่ำจะมีมำกกว่ำ
ี
จักรวรรดิ อันน้ตรงตัวสุด ในเชิงรัฐศำสตร์ มันหมำยควำมว่ำ
หน่วยกำรเมองอันประกอบไปด้วยดินแดนหลำยแห่งและประชำกรหลำย
ื
กลุ่ม โดยมักจะสร้ำงข้นจำกกำรพิชิตดินแดนและมีกำรแบ่งแยกระหว่ำง
ึ
ศูนย์กลำงท่ครองอ�ำนำจและดินแดนชำยขอบท่เป็นบริวำร โดยถ้ำจะให้
ี
ี
ค�ำนิยำมท่แคบท่สุด จักรวรรดิคือรัฐอธิปไตย (Sovereign State) ท่ม ี
ี
ี
ี
ประมุขคือจักรพรรดิ (Emperor) แต่ทว่ำ มันก็ไม่ได้มีทุกรัฐท่มีพรมแดน
ี
ี
กว้ำงใหญ่หลอมรวมกันท่ถูกปกครองโดยอ�ำนำจสูงสุดเรียกว่ำจักรวรรด ิ
ั
้
�
ิ
ั
ั
ี
ิ
ี
่
บำงรฐทมดนแดนใหญ่โตเท่ำจกรวรรดกไม่มประมขเป็นจกรพรรดด้วยซำ
ุ
ี
ิ
็
16 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ิ
ั
่
ั
ี
็
ั
ั
ี
บำงรฐกไม่ได้เรยกตวเองว่ำเป็นจกรวรรด และบำงรฐทพยำยำมเรยก
ี
ตัวเองว่ำเป็นจักรวรรดิก็ไม่ได้รับกำรยอมรับให้เป็นจักรวรรด ิ
ี
จักรวรรดิถือว่ำชัดเจนสุด เป็นค�ำท่บอกถึงรูปร่ำงหน้ำตำได้ชัดสุด
ี
ว่ำมันคือรัฐใหญ่ท่มีควำมทรงพลังบำงอย่ำง
แต่ค�ำว่ำ ‘โรมัน’ และ ‘อันศักด์สิทธ์’ เน่ยส ิ
ิ
ี
ิ
ึ
โรมัน ค�ำน้ก�ำลังกล่ำวถึงอำรยธรรมและกลุ่มชนกลุ่มหน่งท่เคย
ี
ี
ึ
ี
เรืองอ�ำนำจในยุคโบรำณ กลุ่มชนท่มำจำกเมืองแห่งหน่งในคำบสมุทร
ี
ั
ึ
อิตำลีคือ โรม (Rome) คร้งหน่ง อำรยธรรมน้เป็นผู้มีอ�ำนำจเหนือโลก
เมดิเตอร์เรเนียนท้งหมด บดบังแม้กระท่งอำรยธรรมกรีกท่เป็นแม่แบบ
ั
ั
ี
ื
ั
ี
ก่อนหน้ำน้ เป็นผู้ก่อต้งจักรวรรดิท่ทรงอ�ำนำจ ขับเคล่อนด้วยระบบกำร
ี
ิ
ี
ี
ทหำร ระบบรัฐท่มีโครงสร้ำงและกฎหมำยท่เป็นช้นเป็นอัน
หลำยคนน่ำจะรู้จักอำรยธรรมโรมัน โดยเฉพำะจักรวรรดิโรมัน
ี
เป็นอย่ำงดี และก็น่ำจะพอทรำบอยู่ว่ำจักรวรรดิท่ว่ำน้นล่มสลำยไปแล้ว
ั
่
ื
ในช่วงศตวรรษท 5 จำกกำรรกรำนของอนำรยชนป่ำเถอนทพวกเรำเรยก
่
ี
่
ี
ี
ุ
กันติดปำกว่ำพวก บำร์บำเรียน (Barbarians)
ี
ี
แล้ว ไอ้ ‘โรมัน’ ท่พ่วงมำกับจักรวรรดิท่วอลแตร์ก�ำลังพูดอยู่ มัน
คือโรมันอะไร?
ี
ค�ำว่ำโรมัน อันน้ยังมีคนพอจะคุ้นอยู่ ค�ำท่ตำมหลังมันเน่ยแหละ
ี
ี
ท่น่ำฉงนย่งกว่ำ
ิ
ี
ิ
ิ
ิ
ิ
ิ
ิ
ิ
ิ
ิ
‘อันศักด์สิทธ์’ อะไรศักด์สิทธ์? ส่งใดศักด์สิทธ์? ศักด์สิทธ์อย่ำงไร?
ิ
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์น้ มันคืออะไรกันล่ะ? ถ้ำจะให้อธิบำย
ี
แบบคร่ำวๆ ก่อนจะเข้ำเร่องหลัก มันก็น่ำจะอธิบำยได้ประมำณน ้ ี
ื
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ คือ หน่วยกำรเมือง (Political Entity)
ิ
ท่มีท่ต้งและอำณำเขตอยู่ในยุโรปตะวันตก ยุโรปกลำงและยุโรปใต้ เป็น
ี
ี
ั
ี
หน่วยกำรเมืองท่ก�ำเนิดข้นมำต้งแต่ยุคกลำงตอนต้น และด�ำรงอยู่จน
ั
ึ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ์ ิ
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 17
ั
กระท่งกำรยุบจักรวรรดิในปี ค.ศ. 1806 ในระหว่ำงสงครำมนโปเลียน 1
ี
ึ
ั
นับต้งแต่กำรข้นครองรำชย์ของพระเจ้ำออตโตท่ 1 (Otto I) ในปี
ึ
ี
ั
ค.ศ. 962 จนกระท่งศตวรรษท่ 12 ซ่งถือว่ำเป็นช่วงยุคกลำง จักรวรรด ิ
ี
น้ถือว่ำเป็นรัฐรำชำธิปไตยท่ทรงพลังท่สุดในยุโรป จักรวรรดิท่ขุนนำงและ
ี
ี
ี
จักรพรรดิอยู่ร่วมกันด้วยฉันทำมติบำงอย่ำง ไม่ได้มีควำมเด็ดขำดทำง
ื
ื
อ�ำนำจมำกมำยเม่อเทียบกับจักรวรรดิอ่นๆ
จักรวรรดิน้ได้ผ่ำนช่วงเวลำต่ำงๆ มำมำกมำย ผ่ำนสงครำม กำร
ี
รุกรำน กำรรวบอ�ำนำจ กำรกระจำยอ�ำนำจ สงครำมกลำงเมือง กำรช่วง
ชิงอ�ำนำจ กำรแตกกระจำยของอ�ำนำจ โรคร้ำย ควำมเปล่ยนแปลงขนำน
ี
ื
ใหญ่ของศำสนำและกำรเมือง กำรปฏิรูป เช่นเดียวกับดินแดนอ่นๆ ใน
ยุโรป ในช่วงเวลำเดียวกัน
ี
ี
ี
ในท้ำยท่สุด จักรวรรดิน้ก็พบจุดจบในวันท่ 6 สิงหำคม ค.ศ.
ี
ี
1806 หลังจำกท่จักรพรรดิฟรำนซ์ท่ 2 (Franz II) พ่ำยแพ้สงครำม
ี
ต่อนโปเลียน พระองค์จึงประกำศยุบจักรวรรดิลง หลังจำกท่นโปเลียนได้
ประกำศสถำปนำสมำพันธรัฐแห่งแม่น้ำไรน์ (Confederated States of
�
the Rhine) เป็นกำรปิดฉำกจักรวรรดิท่ปรำกฏตัวตนบนแผ่นดินยุโรป
ี
อย่ำงยำวนำนเกือบพันปี
ย้อนกลับมำท่วลีเด็ดของวอลแตร์กันต่อ ‘ไม่มีทำงศักด์สิทธ์ ไม่ม ี
ิ
ิ
ี
ี
ี
ควำมเป็นโรมัน มิได้เป็นจักรวรรดิ’ ค�ำเหล่ำน้คือค�ำท่วอลแตร์กล่ำวถึง
ั
ิ
ึ
ั
จกรวรรดดังกล่ำวในงำนเขียนของตน ช่วงปี ค.ศ. 1756 กล่ำวถงจกรวรรด ิ
ี
ื
เดียวกันในปี ค.ศ. 1356 หรือเม่อส่ร้อยปีก่อน
ั
มันเป็นเช่นน้นจริงหรือเปล่ำ? ค�ำตอบคือ ใช่ และก็ไม่ใช่
เพรำะว่ำในช่วงท่วอลแตร์ก�ำลังเขียนถึงจักรวรรดิน้น มันมีลักษณะ
ี
ั
1 “Holy Roman Empire”. Encyclopædia Britannica Online. (https://www.britannica.com/EBchecked/
topic/269851/Holy-Roman-Empire)
18 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ี
ื
ั
เป็นอย่ำงน้นจริงๆ จักรวรรดิท่ไม่ได้มีควำมเช่อมโยงกับศำสนจักรมำกมำย
ี
เหมือนแต่ก่อน มีนิกำยมำกมำย จักรวรรดิท่บอกว่ำตัวเองเป็นโรมันแต่
ี
ชนส่วนใหญ่เป็นชำวเยอรมัน จักรวรรดิท่มีจักรพรรดิซ่งแทบไม่มีพระรำช
ึ
อ�ำนำจเหนือดินแดนต่ำงๆ ในจักรวรรดิ กลับเลือกท่จะสนใจดินแดนท ี ่
ี
พระองค์ปกครองโดยตรง ในขณะท่ควำมเป็นเอกภำพและอธิปไตยของ
ี
ั
ั
จักรวรรดิท้งหมดก�ำลังเส่อมลง น่นคือสถำนกำรณ์ของจักรวรรดิในช่วงน้น
ั
ื
ี
ี
ไม่ เพรำะว่ำ จักรวรรดิน้คือจักรวรรดิท่ด�ำรงอยู่เป็นระยะเวลำยำว
ั
ั
น้น ต้งแต่กำรสถำปนำโดยพระเจ้ำชำร์เลอมำญจนกระท่งกำรล่มสลำย
ั
�
ด้วยน้ำมือนโปเลียน มันก็กินเวลำยำวนำนเกือบพันปี ในช่วงเวลำพันปี
ี
ี
น้ จักรวรรดิน้ต้องเคยผ่ำนพัฒนำกำรมำ มันต้องเคยอยู่ในช่วงท่แข็งแกร่ง
ี
ี
มำก่อน ตำมท่นักวิชำกำรเคยเสนอไว้ในข้ำงต้น เม่อกล่ำวถึงจักรวรรด ิ
ื
ี
ในช่วงยุคกลำง จักรวรรดิท่มีจักรพรรดิท่ยังทรงอ�ำนำจ จักรวรรดิท ่ ี
ี
ู
ิ
ั
ั
�
ิ
สำมำรถอ้ำงควำมเป็นโรมนได้อย่ แม้ว่ำชำตกำเนดตนจะเป็นพวกเยอรมน
ิ
ิ
ื
บ้ำนนอก และจักรวรรดิท่ยังศักด์สิทธ์ มีสำยใยเช่อมโยงกับศำสนจักร
ี
และต่อมำ มันก็เร่มแตกแยกและอ่อนแอลง และจบลงที่กำรล่มสลำยใน
ิ
ื
สงครำมนโปเลียน เม่อปี 1806
ส่วนดินแดนของมัน แม้ว่ำจะไม่กว้ำงใหญ่เท่ำโรมัน แต่ก็ครอบคลุม
ี
ดินแดนส่วนใหญ่ของทวีปยุโรป โดยนอกจำกดินแดนท่เป็นประเทศ
เยอรมนีในปัจจุบันแล้ว ยังรวมถึงดินแดนท้งหมดหรือดินแดนบำงส่วน
ั
ของประเทศอ่นๆ ในปัจจุบันคือ ออสเตรีย, เบลเยียม, สำธำรณรัฐเช็ก,
ื
เดนมำร์ก, ฝร่งเศส, อิตำลี, ลักเซมเบิร์ก, เนเธอร์แลนด์, โปแลนด์และ
ั
สวิตเซอร์แลนด์ และก็ยังมีอีกหลำยประเทศท่มีควำมเช่อมโยงกับมัน
ื
ี
ไม่ว่ำจะด้วยประวัติศำสตร์หรือกำรเมือง อย่ำงฮังกำรี, สเปนและสวีเดน
ึ
้
ี
เป็นต้น และนอกจำกนี ดินแดนน้เป็นส่วนหน่งของควำมตงเครียดของยุโรป
ึ
ั
ท้งในแนวตะวันออก-ตะวันตกและเหนือ-ใต้ โดยมำในรูปแบบดินแดน
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 19
ี
แกนหลักเก่ำของจักรวรรดิท่อยู่ระหว่ำงแม่น้ำไรน์ (Rhine) เอลเบอ
�
(Elbe) และโอเดอร์ (Oder) กับดินแดนอีกฟำกของเทือกเขำแอลป์ (the
ี
Alps) ท่อยู่ทำงใต้ ดินแดนจักรวรรดิฝั่งตะวันตกและตะวันออก ควำม
ื
ี
ตึงเครียดพวกน้จะถูกสะท้อนในควำมล่นไหลของพรมแดนจักรวรรด ิ
ี
ี
และดินแดนภำยในจักรวรรดิท่เป็นเหมือนแผ่นผ้ำท่เย็บปะติดปะต่อกัน
อย่ำงไม่ลงรอยกันเท่ำไหร่นัก และมันก็ไม่ได้มีแค่พัฒนำกำรของดินแดน
ี
ื
มันยังมีเร่องสังคม เศรษฐกิจ และศำสนำท่ส่งผลกระทบเป็นวงกว้ำงให้
ยุโรปอีกด้วย
พูดง่ำยๆ ก็คือ จักรวรรดิและประวัตศำสตร์ของมนไม่ได้แค่เป็น
ิ
ั
ึ
ส่วนหน่งของประวัติศำสตร์ชำติต่ำงๆ แต่มันคือหัวใจหลักของพัฒนำกำร
ึ
ี
ี
โดยรวมของยุโรปเลยก็ว่ำได้ เผลอๆ น่คือหน่งในปัจจัยหลักท่ท�ำให้ยุโรป
ี
ในปัจจุบันมีหน้ำตำอย่ำงท่เห็นในทุกๆ วันน ี ้
ิ
ิ
ี
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ รัฐท่ ‘ไม่มีทำงศักด์สิทธ์ ไม่มีควำม
ิ
ิ
ั
เป็นโรมัน มิได้เป็นจักรวรรดิ’ มันเป็นอย่ำงน้นจริงหรือไม่? พวกเรำจะไปด ู
กันว่ำมันมีหน้ำตำ โครงสร้ำง และท่มำท่ไปอย่ำงไร ท้งในแง่ประวัติศำสตร์
ี
ี
ั
โดยรวมของจักรวรรดิ แง่มุมต่ำงๆ ในแง่ควำมเป็นจักรวรรดิ ควำมเป็น
ิ
ิ
โรมันและควำมศักด์สิทธ์ รวมถึงประวัติศำสตร์ท้องถ่นและประวัติศำสตร์
ิ
ี
ี
ี
ของประเด็นต่ำงๆ ท่เก่ยวข้องกับจักรวรรดิท่มีควำมหลำกหลำยและ
ั
บำงคร้งก็แอบย้อนแย้ง ซ่งส่งเหล่ำนอำจจะยงปรำกฏอยู่ในยุโรปและโลก
ี
้
ึ
ั
ิ
จนถึงทุกวันน ้ ี
ยินดีต้อนรับสู่จักรวรรดิ ณ ใจกลำงยุโรป
20 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ี
บทท่ 1
ประวัติศาสตร์จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ –
ิ
ิ
�
ช่วงเวลาอีกพันปีสาหรับโรมันฝั่งตะวันตก
ในบทนี้ พวกเรำจะดูประวัติศำสตร์ของจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์
ในฐำนะประวัติศำสตร์ของจักรวรรดิโดยรวม เรำจะกล่ำวถึงจักรวรรด ิ
โรมันเดิม และพัฒนำกำรของจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธ์ต้งแต่กำร
ั
ิ
สถำปนำในช่วงยุคกลำงตอนต้น ไปจนถึงกำรล่มสลำยในปี ค.ศ. 1806
ช่วงสงครำมนโปเลียน
ั
1. ว่าด้วยจักรวรรดิโรมันอันด้งเดิม
โรม นครนิรันดร์ จำกเมืองเล็กๆ ในแคว้นลำติอุม (Latium)
ิ
ณ ใจกลำงคำบสมุทรท่ต่อมำมีนำมว่ำ ‘อิตำลี’ สู่มหำนครอันย่งใหญ่
ี
ี
เกรียงไกร อันเป็นศูนย์กลำงของจักรวรรดิท่มีอำณำเขตปกคลุมเมดิเตอร์-
ี
ั
เรเนียนท้งหมด ถือได้ว่ำเป็นเจ้ำผู้ปกครองยุโรปตำมท่คนโบรำณรู้จักเลย
ก็ว่ำได้
โรมคือศูนย์กลำงของจักรวรรดิท่เป็นหน่งในมหำอ�ำนำจยุคคลำสสิก
ี
ึ
โรมคืออำรยธรรม พวกโรมันนอกจำกจะเป็นมหำอ�ำนำจผู้ปกครองยุโรป
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 21
แล้ว พวกเขำก็ยังเป็นผู้มอบมรดกต่ำงๆ มำกมำยให้กับทวีปยุโรปแห่งน ี ้
ี
ั
ึ
ซ่งในเวลำต่อมำ มรดกน้ก็จะแพร่หลำยไปท่วโลก
โรมยืนหยัดอยู่ในยุโรปโบรำณเป็นระยะเวลำนำนหลำยร้อยปี
ิ
ิ
ี
ี
ถือว่ำเป็นเวลำนำนนักท่จักรวรรดิแห่งน้มีควำมย่งใหญ่ ย่งกว่ำรัฐใดๆ ท ่ ี
ั
ปรำกฏข้นในทวีปแห่งน้นในช่วงเวลำเดียวกัน แต่ทว่ำ ควำมย่งใหญ่น้นก ็
ั
ิ
ึ
�
่
ไม่อำจคงทนถำวร ในท้ำยท่สุดจักรวรรดิโรมันก็จะต้องพบกับควำมตกตำ
ี
น�ำไปสู่กำรล่มสลำย
ี
ิ
ิ
กำรท่เรำจะทรำบถึงจักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์ เรำควรจะทรำบ
ี
ถึงจักรวรรดิโรมันท่เป็นต้นแบบของมันก่อน
ี
ิ
ิ
ก่อนท่จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ์จะผงำด จักรวรรดิโรมันตะวันตก
ต้องล่มสลำยลงก่อน
แต่กำรจะทรำบกำรล่มสลำยของจักรวรรดิน้ได้ เรำควรทรำบ
ี
ต้นก�ำเนิดของมันก่อน
1.1 โรม - โรมัน – จากสาธารณรัฐสู่จักรวรรดิ ท่มาของคต ิ
ี
จักรพรรดิในยุโรป
ื
510 ปีก่อนคริสตกำล หลังจำกเกิดคดีอ้อฉำวเม่อพระโอรสของ
ื
กษัตริย์ชำวอีทรัสกันไปข่มขืนลูกสำวขุนนำง น�ำไปสู่กำรเปิดโปงและกำร
ั
ฆ่ำตัวตำยของสำวคนน้น เหล่ำพลเมืองและขุนนำงแห่งนครโรมต่ำงก็ไม่
พอใจในระบอบกษัตริย์ พวกเขำจึงร่วมมือกันขับไล่กษัตริย์อีทรัสกันออก
ไปจำกโรม และสถำปนำระบอบกำรปกครองแบบใหม่ ระบอบสำธำรณรัฐ
ภำยใต้บรรดำเจ้ำหน้ำท่ข้ำรัฐกำรท่มำจำกกำรเลือกและแต่งต้ง มีสภำ
ี
ั
ี
ซีเนตอันประกอบไปด้วยขุนนำงวุฒิสภำท่ท�ำหน้ำท่ให้ค�ำปรึกษำและช่วย
ี
ี
ี
ก�ำหนดนโยบำย มีกงสุลสองคนท่มำจำกกำรเลือกต้งและครองวำระละ
ั
ึ
หน่งปี
22 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
น่คือจุดเร่มต้นของสำธำรณรัฐโรมัน หน่งในรัฐโบรำณของคำบ
ี
ิ
ึ
สมุทรอิตำลีท่ต่อมำจะกลำยเป็นมหำอ�ำนำจยุโรป
ี
ต้งแต่กำรก่อต้งสำธำรณรัฐเป็นต้นมำ โรมก็เป็นรัฐทหำรนิยมมำ
ั
ั
ั
ต้งแต่ไหนแต่ไร ท่ำทีของมันคือเน้นกำรขยำยอ�ำนำจและขอบเขตออกไป
ุ
รอบตว เพอป้องกนภยคกคำมแบบตดไฟแต่ต้นลม และหำพนธมตรแบบ
่
ื
ั
ั
ิ
ั
ั
ั
บริวำร ด้วยท่ำทีแบบนี้ เรำอำจจะบอกได้ว่ำ โรมมีพฤติกรรมกำรขยำย
ี
อ�ำนำจท่ก้ำวร้ำว มีควำมเป็น ‘จักรวรรดิ’ ต้งแต่ก่อนมีจักรพรรดิด้วย
ั
ซ้ำ โดยเม่ออำณำเขตของสำธำรณรัฐถูกขยำยออกไป มันก็โดนจัดระบบ
�
ื
ี
กลำยเป็นมณฑล (Provincia) เขตปกครองท่จะอยู่ภำยใต้กำรบริหำรของ
แม่ทัพและข้ำรัฐกำรระดับสูง
ิ
ภำยใต้บรรยำกำศของสังคมทหำรนิยม ก็เร่มมีแนวคิดเก่ยวกับ
ี
ั
ี
ี
ี
ิ
บุคคลผู้เข้มแข็งท่จะมำคุมอ�ำนำจสงกำร และแนวคดท่ว่ำน้จะกลำย
่
เป็นต้นแบบของแนวคิดจักรพรรดิโรมัน
ิ
แนวคิดจักรพรรดิโรมันในช่วงแรกเร่ม ไม่ได้เป็นแนวคิดต�ำแหน่ง
ี
เชิงผู้ปกครองแบบกษัตริย์ท่ได้รับอ�ำนำจเทวำสิทธิรำชย์จำกสวรรค์ ไม่ได้
ี
ิ
เป็นจักรพรรดิผู้ย่งใหญ่เกรียงไกรอย่ำงท่เรำเห็นหรือรู้จักอย่ำงในปัจจุบัน
แนวคิดจักรพรรดิแบบโรมันอิงมำจำกอ�ำนำจกำรทหำรของ
ุ
ี
่
ั
ี
ี
ิ
กงสลทมำจำกหลกคดทำงกฎหมำยโรมนทเรยกว่ำหลก ‘อมพเรยม’
ั
่
ี
ิ
ั
ี
(Imperium – ละตินคลำสสิก: อิมเปริอุม) ซ่งแปลตรงตัวว่ำ อ�ำนำจส่งกำร
ั
ึ
(Command) ซ่งถ้ำดูจำกรูปค�ำแล้ว ก็พอจะเห็นเค้ำลำงได้อยู่ว่ำมันเป็น
ึ
ั
ค�ำในเชิงแนวคิดทำงทหำร เป็นไปในเชิงกำรส่งกำรกองทัพ 2
ในประวัติศำสตร์โรมัน มีหลำยคร้งนักท่พวกกงสุลได้ออกไปน�ำทัพ
ั
ี
ิ
พวกเขำต่ำงก็ก่อวีรกรรม น�ำกองทัพไปพบกับชัยชนะอันย่งใหญ่ ประสบ
2 James Muldoon. Empire and Order: The Concept of Empire, 800–1800 (Springer, 1999), 48.
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 23
ควำมส�ำเร็จในกำรท�ำสงครำมและกำรขยำยดินแดนให้สำธำรณรัฐ พวก
เขำจึงได้รับควำมนิยมชมชอบและสรรเสริญจำกพลเมือง สภำซีเนตจึง
ตอบแทนกงสุลด้วยกำรอวยยศศักด์ให้เป็น ‘อิมเปรำตอร์’ (Imperator)
ิ
ึ
แปลว่ำ ท่ำนผู้บัญชำกำร ซ่งค�ำนี้แหละคือรำกศัพท์ของค�ำว่ำ ‘Emperor
ี
จักรพรรดิ’ และ ‘Empire จักรวรรดิ’ ท่หมำยถึง ‘ดินแดนภำยใต้
จักรพรรดิ’
ั
นับต้งแต่ศตวรรษท่ 2 ก่อนคริสตกำลเป็นต้นมำ สำธำรณรัฐโรมัน
ี
ได้ขยำยอ�ำนำจออกไปนอกดินแดนคำบสมุทรอิตำลีและเข้ำปกครอง
ั
ดินแดนต่ำงๆ ไม่ว่ำจะเป็นดินแดนกัลเลีย (ฝร่งเศส) บำงส่วน ดินแดน
ฮิสปำเนีย (สเปน) ดินแดนกรีก ดินแดนแอฟริกำเหนือ ดินแดนต่ำงๆ ท่อยู่
ี
รอบๆ ทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ไม่ต้องกังขำเลยว่ำโรมก�ำลังเป็นมหำอ�ำนำจ
ิ
ท้องถ่นในช่วงเวลำนั้น แต่กำรเป็นมหำอ�ำนำจก็ไม่ได้กำรันตีว่ำมันจะ
ปลอดปัญหำท่ก�ำลังรุมเร้ำตัวมันอยู่
ี
วิกฤตกำรณ์สำธำรณรัฐโรมัน (Crisis of the Roman Republic)
กินเวลำระหว่ำง 134 ปีก่อนคริสตกำล ถึง 44 ปีก่อนคริสตกำล มันเป็น
ี
ึ
ช่วงเวลำท่โรมก�ำลังก้ำวข้นมำเป็นมหำอ�ำนำจ แต่ในทุกย่ำงก้ำวของ
ึ
ี
มันย่อมมีอุปสรรค และส่วนใหญ่ก็เป็นปัญหำท่เกิดข้นจำกในตัวมันเอง
มันเป็นเหมือนสัจธรรมบำงอย่ำง ท่ว่ำเม่อรัฐบำงอย่ำงขยำยอ�ำนำจ
ี
ื
ออกไปกว้ำงไกล ก็จะพบกับปัญหำเพรำะกำรขยำยขอบเขตของมันเอง
ิ
ึ
ี
โรมก็เป็นอีกหน่งในรัฐท่เจอกับปัญหำแบบน้ ย่งตัวมันขยำยอ�ำนำจออก
ี
ไป ดินแดนและควำมร่ำรวยของมันก็เพ่มข้น ท�ำให้เกิดปัญหำด้ำนสังคม
ึ
�
ิ
ตำมมำ กำรที่ดินแดนของสำธำรณรัฐกว้ำงไกลออกไปท�ำให้อ�ำนำจกำร
ั
ปกครองต้องกระจำยออกไปด้วย จนบำงคร้งมันก็ไม่ท่วถึง เกิดโจรผู้ร้ำย
ั
ี
ในดินแดนซอกหลืบบำงแห่งออกปล้นพลเมืองท่สัญจรไปมำ กำรยึดครอง
ี
ดินแดนท�ำให้เกิดกำรส่งมอบท่ดินซ่งส่วนใหญ่ก็ตกไปอยู่ในมือขุนนำง
ึ
24 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
�
�
ิ
่
ิ
ื
ั
ิ
ู
ทำให้เกดควำมไม่พอใจของพลเมองทวไป ทำให้เกดข้อเสนอกำรปฏรป
ึ
ท่ดินซ่งเป็นประเด็นร้อนระหว่ำงฝ่ำยประชำนิยมและฝ่ำยขุนนำง เร่มม ี
ิ
ี
ี
ุ
ึ
ข้อถกเถยงกันว่ำ นิยำมค�ำว่ำ ‘พลเมืองโรมัน’ ควรจะครอบคลมไปถง
ี
ิ
ี
ไหน? เผ่ำพันธมิตรท่อยู่กับโรมมำนำนควรได้สิทธ์น้หรือไม่? พวกพลเรือน
ี
ึ
ในดินแดนยึดครองควรได้สิทธิพลเมืองน้ไหม? ซ่งสงครำมพันธมิตร
(Social War) ก็เป็นค�ำตอบว่ำ กำรไม่มอบสิทธิพลเมืองให้ชนเผ่ำพันธมิตร
จะท�ำให้เกิดผลเสียอย่ำงไร โรมจึงต้องมอบสิทธิพลเมืองให้ทุกชนเผ่ำใน
อิตำล ี
ี
ิ
ี
แต่ส่งท่จะท�ำให้กำรเมืองโรมันเปล่ยนไปตลอดกำล จำกสำธำรณรัฐ
ิ
ั
ุ
คณำธปไตยขนนำง กลำยเป็นรฐอำนำจนยมในมอขุนพลฝ่ำยทหำร
ิ
ื
�
ึ
ึ
ื
เกิดข้นจำกกำรปฏิรูปกองทัพ ซ่งแต่เดิมเป็นกำรรับมือกับชนเผ่ำป่ำเถ่อน
ึ
หลังจำกกองทัพโรมันแบบเดิมพ่ำยแพ้ต่อชนเผ่ำเยอรมำนิก ซ่งแสดงให้
เห็นได้ชัดว่ำ กองทัพพลเมืองท่ต้องรับผิดชอบค่ำใช้จ่ำยเร่องชุดเกรำะ
ี
ื
และอำวุธด้วยทุนตัวเอง ไม่สำมำรถต้ำนทำนควำมดิบเถ่อนของพวก
ื
ชนเผ่ำทำงเหนือได้ ไกอัส มำริอุส (Gaius Marius) จึงเสนอให้มีกำร
ปฏิรูปกองทัพ
ี
หลักกำรปฏิรูปกองทัพแบบมำเรียนมีใจควำมดังน้ กองทัพโรมันจะ
ั
ิ
้
ุ
ั
้
ึ
ั
ุ
ี
ั
ุ
ี
ั
ถกจดตงขนโดยแม่ทพทมทนทรพย์ โดยแม่ทพจะเป็นคนออกทนตดอำวธ
ู
่
ให้กองทหำร โดยกองทหำรต่ำงๆ จะได้รับกำรติดอำวุธตำมมำตรฐำน และ
ี
ใช้ระบบทหำรประจ�ำกำรท่ได้รับเงินเดือนจำกแม่ทัพ
กองทัพโรมันแบบมำเรียนมีชัยชนะเหนือชนเผ่ำเยอรมันก็จริง
ื
ึ
แต่มันก็ท�ำให้เกิดกำรเมืองแบบใหม่ข้น เม่อแม่ทัพเป็นผู้ออกเงินทุน
สนับสนุนกองทัพ ไม่ว่ำจะยุทโธปกรณ์และเงินเดือนทหำร คิดว่ำทหำรจะ
ื
เช่อฟังใครมำกกว่ำกัน ระหว่ำงรัฐบำลและสภำในกรุงโรมท่รอฟังผลกำร
ี
รบ หรือว่ำแม่ทัพท่ร่วมออกรบด้วยกันและจ่ำยเงินให้กับตน? แน่นอน
ี
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ์ ิ
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 25
ว่ำต้องเป็นแม่ทัพ น่คือกำรเมืองและสังคมในช่วงก่อนคริสตกำล มันยัง
ี
ไม่มีอุดมกำรณ์ควำมจงรักภักดีต่อสำธำรณรัฐ ไม่มีแม้แต่แนวคิดชำตินิยม
�
ิ
ี
ด้วยซ้ำ ส่งท่เรำจะเห็นได้ในยุคน้ก็คือ แนวคิดควำมนิยมในตัวบุคคล
ี
ื
กองทัพโรมันแบบมำเรียนท�ำให้กำรเมืองโรมันเร่มถูกขับเคล่อน
ิ
โดยบรรดำรัฐบุรุษท่มีพ้นเพด้งเดิมมำจำกกำรเป็นแม่ทัพ เหล่ำผู้หลัก
ั
ื
ี
ี
ี
ึ
ผู้ใหญ่ท่มีเงินทุนและกองทัพประจ�ำกำรท่เกิดข้นได้เพรำะเงินของเขำ
เอง เงินทุนและบำรมีท่ตนได้แสดงในระหว่ำงสงครำม ท�ำให้ตนเป็นท ่ ี
ี
ู
�
นยมในหม่ทหำรและในสำยตำของพลเมองผ้นยมชมชอบผ้ชนะและทำให้
ู
ิ
ิ
ื
ู
สำธำรณรัฐรอดพ้นจำกภัยอันตรำย
ี
ุ
็
้
ุ
ุ
ั
ั
ื
ในยคนเอง เรำสำมำรถเหนรฐบรษโรมนสำยทหำรหลำยคนถอ
ี
ก�ำเนิดข้น ไม่ว่ำจะไกอัส มำริอุส (Gaius Marius) ท่เป็นผู้ปฏิรูปกองทัพ
ึ
โรมัน ซุลลำ (Sulla) แม่ทัพตะวันออกท่น�ำกองทัพเข้ำมำยึดอ�ำนำจจำก
ี
ี
มำริอุสท่โรม และท่โด่งดังท่สุดก็คงไม่พ้น ไกอุส จูเลียส ซีซำร์ (Gaius
ี
ี
Julius Caesar) ขุนนำงตระกูลใหญ่ท่อ้ำงว่ำตนสืบเช้อสำยมำจำกเทพ ี
ี
ื
ึ
แห่งควำมงำม ผู้มีเงินทองและปกครองมณฑลทำงเหนือ ซ่งใช้อ�ำนำจและ
ั
เงินทุนเหล่ำน้ต้งกองทัพพิชิตมณฑลกัลเลียส่วนใหญ่
ี
ในช่วง 44 ปีก่อนคริสตกำล หลังจำกท่จูเลียส ซีซำร์พิชิตมณฑล
ี
กัลเลียได้เบ็ดเสร็จและมีชัยชนะเหนือฝ่ำยขุนนำงสภำ เขำก็ถูกสถำปนำ
เป็นผู้เผด็จกำร (Dictator – ต�ำแหน่งผู้บริหำรอ�ำนำจเต็ม) แบบตลอด
�
ี
ั
้
ู
�
้
็
ื
�
ชพ ผ้เผดจกำรคอตำแหน่งอำนำจสงสด ผ้รงตำแหน่งนสำมำรถออกคำ
ี
ู
�
ู
ุ
ั
ส่งได้โดยไม่ต้องรอควำมเห็นชอบจำกสภำหรือหน่วยงำนใดๆ เรียกได้ว่ำ
มีอ�ำนำจล้นฟ้ำไม่ต่ำงจำกกษัตริย์ แต่เดิมมันมีไว้ส�ำหรับช่วงเวลำวิกฤต
ั
ื
โดยเฉพำะช่วงสงครำม เม่อวิกฤตน้นผ่ำนพ้นไป ผู้เผด็จกำรจะยอมลงจำก
็
อำนำจเองตำมหลกคณธรรมโรมน และกำรตงซซำร์เป็นผ้เผดจกำรตลอด
ู
�
ั
ี
ั
้
ุ
ั
ั
ชีพท�ำให้เขำถูกมองว่ำ เขำก�ำลังเตรียมต้งตนข้นเป็นกษัตริย์ เหมือนสมัย
ึ
26 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ื
รำชวงศ์อีทรัสกันเม่อหลำยร้อยปีก่อนหรือเปล่ำ?
แต่อย่ำงไรเสีย ซีซำร์ก็อยู่ในต�ำแหน่งผู้เผด็จกำรตลอดชีพได้ไม่นำน
เพรำะในช่วงกลำงเดือนมีนำคม ระหว่ำงท่เขำเข้ำไปประชุมในสภำ จู่ๆ
ี
พวกวุฒิสมำชิกก็มำรุมล้อมแล้วชักมีดออกมำ รุมแทงใส่เขำด้วย 23 แผล
พวกวุฒิสมำชิกรุมสังหำรโหดเขำโดยอ้ำงว่ำตนพยำยำมรักษำระบอบ
สำธำรณรัฐอันทรงธรรมไว้ แต่มันก็ท�ำให้เกิดแรงต่อต้ำนท่ถูกกระพือหนัก
ี
ย่งข้นโดยฝ่ำยนิยมซีซำร์ พวกผู้ก่อกำรเลยโดนขับไล่ออกจำกกรุงโรม ไป
ึ
ิ
ู
ั
ั
ั
ื
ั
ิ
่
้
็
ั
กบดำนในมณฑลตะวนออกสกคร่ จำกนนกรวบรวมกองทพเพอกลบมำชง
็
่
ี
่
ิ
่
ั
้
่
�
่
ิ
อำนำจคน แตกพำยแพตอกองทพฝำยนยมซซำรในชวง 42 ปกอนครสตกำล
่
ื
์
ี
ั
ี
ั
ผู้ชนะในสงครำมกลำงเมืองคร้งน้นคือบรรดำนำยทหำรท่เคยรับใช้
ซีซำร์ น�ำโดยมำร์ค แอนโธนี (Mark Antony) และอ็อกเทเวียน (Octavian)
ี
3
ั
หลำนตำ ของซีซำร์ ท่ถูกต้งเป็นบุตรบุญธรรมและทำยำทของซีซำร์ผู้
ี
ั
ล่วงลับ ท้งสองได้ร่วมมือกับเลปิดุส (Lepidus) ต้งคณะไตรประมุขท่ 2
ั
(Second Triumvirate) และแบ่งดินแดนโรมันออกเป็นสำมส่วน โดย
อ็อกเทเวียนได้รับดินแดนยุโรปฝั่งตะวันตก แอนโธนีได้รับดินแดนฝั่ง
ตะวันออก ส่วนเลปิดุสได้รับมณฑลแอฟริกำไป
ั
ึ
ไม่นำนนัก สงครำมก็เกิดข้นอีกคร้งระหว่ำงอ็อกเทเวียนและแอนโธน ี
ซ่งได้รับกำรสนับสนุนจำกอียิปต์ภำยใต้รำชินีคลีโอพัตรำท่ 7 (Cleopatra
ึ
ี
ี
ึ
VII) หรือคลีโอพัตรำท่เรำคุ้นเคยกันดี ซ่งในท้ำยที่สุด อ็อกเทเวียนก็มีชัย
เหนือกองทัพแอนโธนี-คลีโอพัตรำในศึกแอ็กทิอุม (Battle of Actium)
ในช่วง 31 ปีก่อนคริสตกำล ท�ำให้โรมอยู่ใต้อ�ำนำจของรัฐบุรุษเพียง
ึ
หน่งเดียว 4
์
3 ซีซาร์มีศักดิเป็นน้องชายของยายคือจูเลีย (Julia) โดยจูเลียเป็นแม่ของแอเทีย (Atia) แม่ของอ็อกเทเวียน
4 Peter Heather. The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians
(Oxford University Press, 2005), 56.
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ์ ิ
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 27
ึ
ี
ื
เม่อ 27 ปีก่อนคริสตกำล อ็อกเทเวียนคือผู้น�ำหน่งเดียวท่ยังเหลือ
ี
อยู่ ส่วนผู้น�ำไตรประมุขท่เหลือต่ำงก็โดนโค่นล้มไปหมดแล้ว เห็นได้ชัด
ี
ี
เลยว่ำเขำคือรัฐบุรุษหน่งเดียวท่ครองอ�ำนำจเต็ม เป็นผู้ชนะท่แท้จริง สภำ
ึ
ซีเนตจึงสถำปนำให้เขำเป็น ‘พรินเคปซ์’ (Princeps) แปลว่ำ ‘พลเมือง
หมำยเลขหน่ง’ มีอ�ำนำจอิมพีเรียมในมือเทียบเท่ำระดับโปรคอนซุล
ึ
(Proconsul – บุคคลท่บริหำรรำชกำรแทนกงสุล) และมอบสมญำนำม
ี
ี
ว่ำ ‘ออกุสตุส’ (Augustus) แปลว่ำ ‘ผู้เป็นท่เคำรพนับถือ’
ิ
ี
เหตุกำรณ์น้ถือว่ำเป็นจุดเร่มต้นของจักรวรรดิโรมัน โดยในเชิง
ประวัติศำสตร์นิพนธ์จะเรียกยุคน้ว่ำเป็น ‘ยุคพรินเคปส์’ (Principate
ี
ึ
Era) หรือ ‘ยุคพลเมืองหมำยเลขหน่ง’ ยุคแรกของประวัติศำสตร์โรมัน
สมัยจักรวรรดิ กินเวลำต้งแต่ 27 ปีก่อนคริสตกำลจนถึง ค.ศ. 284
ั
ี
ยุคพรินเคปส์คือยุคท่โรมยังคงอยู่ภำยใต้ระบบกลไกแบบ
สำธำรณรัฐ เรียกได้ว่ำไม่ได้ต่ำงจำกสำธำรณรัฐเก่ำเลย เผลอๆ อำจจะ
ี
ถำมได้ด้วยว่ำ สำธำรณรัฐโรมันถูกแทนท่ด้วยจักรวรรดิแล้วจริงๆ หรือ?
ี
แต่ทว่ำ ประเด็นที่โดดเด่นสุดของยุคน้ก็คือ อ�ำนำจรัฐท้งหมดไม่ได้อยู่ใน
ั
ั
ื
มือของกงสุลหรือสภำซีเนตอีกต่อไป พวกน้นเป็นแค่เคร่องประดับ เป็น
ึ
ี
ั
แค่แสตมป์ประทับรับรองอ�ำนำจท่แท้จริง น่นคือพลเมืองหมำยเลขหน่ง
ึ
สมญำออกุสตุส ซ่งครองอ�ำนำจเต็ม แต่ก็ยังพยำยำมรักษำฉำกหน้ำไว้ว่ำ
ี
น่คือสำธำรณรัฐโรมัน ไม่ได้เป็นระเบียบโลกใหม่แต่อย่ำงใด 5
จริงอยู่ท่ออกุสตุสเป็นรัฐบุรุษสำยทหำรเหมือนกับบรรดำรัฐบุรุษ
ี
คนก่อนๆ ท่ข้นมำครองอ�ำนำจในสมัยสำธำรณรัฐโรมันตอนปลำย แต่
ี
ึ
ออกุสตุสกลับแตกต่ำงออกไป เพรำะเขำคือผู้ท่ยุติสงครำมกลำงเมืองและ
ี
น�ำควำมสงบสุขกลับคืนสู่โลกโรมัน โดยหลังจำกท่เขำชนะสงครำมกลำง
ี
5 Heather 2005, 23.
28 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ออกุสตุส ซีซำร์ (Augustus Caesar)
ออกุสตุสแห่งพริมำ พอร์ตำ (Augustus
of Prima Porta) อำยุประมำณต้น
ี
คริสต์ศตวรรษท่ 1
เมือง โรมก็ไม่ต้องประสบกับสงครำมกลำงเมืองหรือกำรยึดอ�ำนำจใดๆ
ั
อีกเลยตลอดช่วงเวลำกำรครองอ�ำนำจอันยำวนำนจนกระท่งเขำแก่ตำย
ี
มันคือยุคสมัยแห่งควำมสงบสุขท่ชำวโรมันไม่เคยได้ประสบพบพำน
ั
มำก่อนตลอดช่วชีวิตของพวกเขำ ควำมสงบสุขน�ำมำสู่ควำมเจริญรุ่งเรืองท ี ่
ท�ำให้โรมกลำยเป็นมหำอ�ำนำจอย่ำงแท้จริง ดังน้นจึงไม่แปลกหรอกท่เขำ
ี
ั
ั
่
ู
ั
ี
จะได้เป็นผู้ปกครองอนเป็นทรกในหม่พลเมือง และครองอ�ำนำจล้นฟ้ำไม่
ั
้
ื
ั
ั
ั
ั
ต่ำงจำกกษตรย์ในยคเก่ำ แต่ทว่ำกำรเมองโรมนนบตงแต่สมยสำธำรณรฐ
ิ
ั
ุ
ี
ี
ั
้
ั
ี
ิ
ั
เป็นต้นมำมควำมรังเกยจระบบกษตรย์แบบเก่ำอย่ำงมำก ดงนนสภำซเนต
จะไม่มีวันยอมต้งใครเป็นกษัตริย์แห่งโรมแน่นอน ส่วนออกุสตุสก็ไม่ได้
ั
แสดงอ�ำนำจเหล่ำน้นออกมำอย่ำงชัดเจน
ั
ี
ั
ิ
ตลอดช่วงเวลำ 200 ปี นับต้งแต่เร่มสมัยออกุสตุส ยุคน้ถูกขนำน
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 29
ี
นำมว่ำ แพกซ์ โรมำนำ (Pax Romana) แปลว่ำ สันติภำพโรมัน น่คือยุค
ี
ื
สมัยท่จักรวรรดิถูกเสริมอ�ำนำจให้มีควำมเป็นเน้อเดียวกัน ดินแดนต่ำงๆ
้
ั
ี
ิ
่
ึ
ั
ท่เคยเป็นดินแดนของชนเผ่ำต่ำงๆ เรมมีควำมเป็นโรมนมำกขน ท้งด้วยตัว
ี
ตนด้ำนวัฒนธรรมและระบบรำชกำรแบบโรมัน ส่งเหล่ำน้ต่ำงถูกเสริมให้
ิ
ิ
ึ
ึ
เข้มแข็งย่งข้นด้วยเสถียรภำพทำงกำรเมืองและเศรษฐกิจท่เกิดข้นต้งแต่
ี
ั
ี
สมัยออกุสตุส จริงอยู่ท่มันเกิดกำรกบฏบ้ำงในยุคน้ แต่มันก็ถูกปรำบลง
ี
ื
โดยเร็ว ไม่ได้กลำยเป็นปัญหำเร้อรังต่อจักรวรรดิโดยรวม 6
ิ
หลังจำกส้นออกุสตุส โรมก็เข้ำสู่สมัยจักรพรรดิจำกรำชวงศ์
ี
ี
จูลิโอ-คลอเดียน (Julio-Claudian Dynasty) รำชวงศ์น้มีจักรพรรดิส่องค์
คือ ไทบีเรียส, คำลิกูลำ (Caligula), คลอเดียส (Claudius – ละตินคลำสสิก
: เคลำดิอุส) และเนโร (Nero) ซ่งพอถึง ค.ศ. 69 จักรวรรดิโรมันก็เกิด
ึ
ี
สงครำมกลำงเมืองขนำดย่อมคือปีแห่งส่จักรพรรดิ (Year of Four
ึ
Emperors) ซ่งมีเวสปำเซียน (Vespasian) เป็นผู้ชนะ
จักรพรรดิเวสปำเซียนเป็นผู้สถำปนำรำชวงศ์ฟลำเวียน (Flavian
ี
ั
Dynasty) ท่ครองอ�ำนำจแค่ในระยะเวลำส้นๆ ก่อนจะตำมด้วยรำชวงศ์
เนอร์วำ-แอนโทไนน์ (Nerva-Antonine Dynasty) ซ่งมีผลผลิตคือ
ึ
ห้ำจักรพรรดิผู้ทรงธรรม (Five Good Emperors) อันได้แก่ เนอร์วำ
(Nerva), ทรำจัน (Trajan – ละตินคลำสสิก: Traianus, ตรำยำนุส),
เฮเดรียน (Hadrian – ละตินคลำสสิก: ฮำดริอำนุส), แอนโทไนนัส ไพอัส
(Antoninus Pius) และมำร์คัส ออเรเลียส (Marcus Aurelius)
จำกท่เห็น จักรพรรดโรมันในยคแรกไม่ได้มีควำมเป็นกษัตริย์แบบ
ิ
ี
ุ
ื
ี
ยโรปอย่ำงทเรำเหนในยคกลำงเลย มนยงไม่มหลกกำรสบทอดอำนำจ
ุ
�
่
ั
ี
ั
ั
ุ
็
ั
ทำงสำยโลหิต กำรสืบทอดอ�ำนำจจะมำจำกกำรแต่งต้งต�ำแหน่งและกำร
6 Heather 2005, 134.
30 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
ี
ั
ึ
ี
อุปถัมภ์ ซ่งมักจะเน้นไปท่บุคคลท่มีผลงำนดีเด่นและเป็นผู้ใหญ่แล้วท้ง
ั
ี
น้น ท�ำให้คนท่มำครองต�ำแหน่งจักรพรรดิมักจะเป็นผู้มีควำมสำมำรถ ม ี
ผลงำนเชิงประจักษ์
และในปี ค.ศ. 117 ในรัชสมัยของจักรพรรดิทรำจัน จักรวรรด ิ
โรมันได้ขยำยดินแดนกว้ำงไกลท่สุดในประวัติศำสตร์ของมัน โรมครอง
ี
อ�ำนำจเหนือทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ปกครองสำมทวีป อันได้แก่ ยุโรป
แอฟริกำ และเอเชีย มีอำณำเขตจำกอำร์เมเนียจรดชำยฝั่งแอตแลนติก
ของโปรตุเกสในปัจจุบัน
ี
แต่อย่ำงท่เคยบอกไป โรมก็เหมือนบรรดำรัฐใหญ่ๆ ท้งหลำย
ั
ุ
่
ิ
ั
ั
ั
ั
ี
เมอมนขยำยใหญ่โต มนกมำถงจดอมตว เช่นเดยวกบสมยสำธำรณรฐ
ั
่
ื
็
ึ
ั
�
จักรวรรดิก็จะเจอปัญหำกัดกิน และครำวนี้ ตัวมันดูท่ำจะไม่รอดด้วยซ้ำ
ี
จักรวรรดิโรมันในปี ค.ศ. 117 ในรัชสมัยของจักรพรรดิทรำจัน เป็นช่วงเวลำท่จักรวรรดิแผ่
ี
ี
ขยำยอ�ำนำจกว้ำงไกลท่สุด (แผนท่โดย Andrei Nacu, Wikipedia Commons)
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ์ ิ
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 31
1.2 การล่มสลายของจักรวรรดิโรมันตะวันตก
ยุคห้ำจักรพรรดิผู้ทรงธรรมถือว่ำเป็นยุคทอง มันคือยุคสมัยของ
ี
ี
จักรพรรดิท่ไม่ได้สืบทอดอ�ำนำจตำมสำยเลือด เป็นยุคท่จักรวรรดิขยำย
ู
ี
อ�ำนำจกว้ำงไกลและมกำรรวบอำนำจเข้ำส่ศูนย์กลำงมำกข้น ท�ำให้โรม
�
ึ
ี
มีควำมเป็นจักรวรรดิมหำอ�ำนำจอย่ำงท่เรำคุ้นเคยกันด ี
ี
ี
แต่ทว่ำ กำรเปล่ยนแปลงเหล่ำน้ก็ไม่ต่ำงจำกเหรียญท่มีสองหน้ำ
ี
ึ
จริงอยู่ท่มันท�ำให้จักรวรรดิแข็งแกร่งข้น แต่มันก็ท�ำให้เกิดปัญหำเชิง
ี
บริหำรท่สะสมมำนำนหลำยสมัย โดยเฉพำะปัญหำเร่องกำรขยำยขอบเขต
ี
ื
เกินตัวมันเอง น�ำมำสู่ปัญหำกำรสื่อสำร ปัญหำเร่องงบประมำณเกินดุล
ื
และปัญหำกำรกระจำยอ�ำนำจไม่ครอบคลุม
ิ
หลังจำกส้นจักรพรรดิมำร์คัส ออเรเลียส จักรพรรดิองค์สุดท้ำย
ในยุคห้ำจักรพรรดิผู้ทรงธรรม โรมก็เข้ำสู่สมัยของจักรพรรดิคอมโมดุส
ึ
ิ
ี
จักรพรรดิหนุ่มท่ไร้ควำมสำมำรถและเสเพล ซ่งว่ำกันว่ำเป็นจุดเร่มต้น
ี
ื
ของยุคตกต่ำ จริงอยู่ท่มันเป็นยุคท่สงครำมต่ำงๆ น้อยลง แต่เน่องจำก
ี
�
มีแผนกำรสมคบคิดต่ำงๆ พระองค์จึงปกครองเย่ยงทรรำชมำกข้น โดย
ี
ึ
ั
เฉพำะกำรต้งลัทธิบูชำพระองค์ในฐำนะเทพเจ้ำ แต่สมัยของพระองค์
ี
ู
ไม่ได้อย่ยำวนำนนัก เพรำะในท้ำยท่สุด พระองค์ก็ถูกลอบสังหำร และ
ึ
จำกน้นสภำซีเนตก็ประกำศให้พระองค์เป็นศัตรูหมำยเลขหน่ง กำรตำย
ั
ิ
ของพระองค์ถือเป็นจุดส้นสุดของรำชวงศ์เนอร์วำ-แอนโทไนน์ 7
ั
ู
็
ั
ุ
ิ
้
ิ
หลงจำกสนยคคอมโมดส จกรวรรดโรมนกเข้ำส่ยคสมยแห่งควำม
ั
ุ
ุ
ั
ั
ขัดแย้งอีกคร้ง ทหำรข้นมำเป็นจักรพรรดิในระยะเวลำอันส้นจำกน้นก ็
ั
ึ
ั
โดนโค่นก่อนท่จะมีผลงำนเป็นช้นเป็นอัน ท�ำให้ระบบบริหำรรำชกำร
ิ
ี
7 “Height and decline of imperial Rome – Roman Empire”. Encyclopaedia Britannica. https://
www.britannica.com/place/Roman-Empire/Height-and-decline-of-imperial-Rome
32 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
แผ่นดินล้มเหลว
ในปี ค.ศ. 193 แม่ทัพโรมันประจ�ำกองทัพแม่น้ำดำนูบ เซ็ปติมิอุส
�
เซเวรุส (Septimius Severus) ได้เข้ำยึดอ�ำนำจ ท�ำให้จักรวรรดิโรมัน
กลำยเป็นรัฐรำชำธิปไตยสำยทหำร เป็นจุดเร่มต้นของกำรเมืองจักรวรรด ิ
ิ
ิ
ึ
ี
แบบใหม่คือกำรท่เหล่ำแม่ทัพต่ำงๆ เร่มมักใหญ่ใฝ่สูงอยำกข้นมำเป็น
จักรพรรดิ ท�ำให้เกิดสงครำมและกำรยึดอ�ำนำจ และเม่อพระองค์โดน
ื
ื
ลอบปลงพระชนม์เสียเอง โรมก็เข้ำสู่ยุคแห่งควำมวุ่นวำย เม่อขุนศึกเร่ม
ิ
แข่งขันกันเป็นจักรพรรด ิ
ั
ในบรรดำกำรยึดอ�ำนำจและสงครำมกลำงเมืองท้งหลำยในสมัย
ี
ี
ั
จักรวรรดิ คงจะไม่มีคร้งใดท่รุนแรงท่สุดเท่ำกับสมัยวิกฤตกำรณ์ศตวรรษ
ี
ท่ 3 (Crisis of the Third Century) ระหว่ำง ค.ศ. 235–284 มันคือ
ี
ช่วงเวลำของสงครำมกลำงเมืองและอุบำยกำรแย่งชิงอ�ำนำจ ชนิดท่ว่ำท ่ ี
ี
ไหนมีกองทัพ ท่ไหนมีค่ำยทหำร ท่น่นย่อมมีจักรพรรดิ จักรพรรดิไม่ได้ถูก
ั
ี
ประกำศแต่งต้งจำกสภำเพียงผู้เดียวอีกต่อไป เพรำะกองทหำรสำมำรถ
ั
ั
ประกำศต้งจักรพรรดิได้เอง และมันก็รุนแรงมำกๆ ชนิดท่ว่ำจักรวรรด ิ
ี
เกิดกำรแตกสลำย อย่ำงมำกสุดก็แตกเป็นสำมรัฐบำล เรียกว่ำเป็นสำมก๊ก
ฉบับโรมันเลยก็ว่ำได้
8 9
ในช่วงเวลำน้เอง คนเถ่อนเร่มอพยพข้ำมแนวชำยแดนแม่น้ำแห่ง
ิ
ื
ี
�
ึ
ต่ำงๆ มำกย่งข้น โดยอำศัยช่วงท่กองทัพจักรวรรดิก�ำลังง่วนกับกำรยึด
ี
ิ
อ�ำนำจและสงครำมกลำงเมืองท่ศูนย์กลำง ท�ำให้มณฑลชำยขอบต้องรับ
ี
ี
ศึกหนักโดยท่มีทัพหลวงป้องกันแค่น้อยนิด
8 “Roman Empire - Height and decline of imperial Rome”. Encyclopaedia Britannica. https://
www.britannica.com/place/Roman-Empire/Height-and-decline-of-imperial-Rome
9 Gregory S. Aldrete. “Systemic Problems that Led to the Crisis of the Third Century”. Wondrium
Daily (2020). https://www.wondriumdaily.com/systemic-problems-that-led-to-the-crisis-of-the-
third-century/
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 33
ปัญหำกำรเมืองภำยในจักรวรรดิ บวกกับสงครำมภำยนอกท�ำให้
ื
จักรวรรดิเจอปัญหำทำงเศรษฐกิจ เน่องจำกงบประมำณเกินดุล ปัญหำ
ี
ั
ท่เกิดมำนำนต้งแต่จักรวรรดิมีอำณำเขตกว้ำงใหญ่ จ�ำเป็นต้องใช้กำรท�ำน ุ
ิ
ิ
ี
บ�ำรุงด้ำนต่ำงๆ ท่ใหญ่ย่ง และเศรษฐกิจโรมก็ไม่ได้ย่งใหญ่มำกท่จะอุ้มได้
ี
ั
ี
ท้งจักรวรรดิ ปัญหำทำงเศรษฐกิจน้แหละจะส่งผลกระทบต่อทุกภำคส่วน
ั
ี
ของจักรวรรดิ ต้งแต่พลเมืองรำกหญ้ำยันขุนนำงระดับสูงท่ต้องประสบ
ปัญหำกำรเก็บภำษีอย่ำงหนัก กำรใช้จ่ำยเกินดุล เงินเฟ้อ และไหนจะ
กำรฉ้อรำษฎร์บังหลวงของข้ำรำชกำรและพวกทหำร
ี
โรมเป็นจักรวรรดิขนำดใหญ่ท่มีระบบคมนำคมค่อนข้ำงดี แต่
ระบบสำธำรณสุขกลับห่วยแตกสมกับเป็นรัฐโบรำณ ส่วนผสมสองอย่ำง
ี
ี
น้ท�ำให้จักรวรรดิเป็นแหล่งท่โรคร้ำยสำมำรถแพร่กระจำยออกไปได้อย่ำง
รวดเร็ว
ในสมัยจักรวรรดิ โรมต้องเจอกับโรคระบำดคร้งใหญ่คือ โรคระบำด
ั
แอนโทไนน์ (Antonine Plague) ระหว่ำง ค.ศ. 165-180 และโรค
10
ระบำดไซเปรียน (Plague of Cyprian) ระหว่ำงปี ค.ศ. 249-262 โดย
โรคระบำดเหล่ำน้มักจะเกิดข้นในเขตเมืองและค่ำยทหำร แหล่งประชำกร
ึ
ี
ี
ั
ั
และแหล่งระดมพลส�ำคัญของจักรวรรดิท้งน้น โรคระบำดเหล่ำน้เลยคร่ำ
ชีวิตประชำกรโรมันไปมำกมำย ท้งพลเรือนและทหำรถือเป็นทรัพยำกรท ี ่
ั
ส�ำคัญจนประเมินค่ำไม่ได้ ท�ำให้จักรวรรดิเสียก�ำลังพลไปเป็นจ�ำนวนมำก
กำรสูญเสียก�ำลังพลท�ำให้แหล่งผลิตอำหำรขำดแคลนแรงงำน กองทัพ
ขำดทหำรจนไม่สำมำรถป้องกันชำยแดนกว้ำงใหญ่ได้อย่ำงครอบคลุม
ั
ื
ท�ำให้พวกคนเถ่อนลักลอบข้ำมชำยแดนอย่ำงง่ำยดำย ปัจจัยกำรผลิตท้ง
10 “Reactions to Plague in the Ancient & Medieval World”. World History Encyclopedia. https://
www.worldhistory.org/article/1534/reactions-to-plague-in-the-ancient--medieval-world/
34 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
11 12
ึ
ิ
หลำยขำดแรงงำนจนท�ำให้วิกฤตเศรษฐกิจเลวร้ำยย่งข้น
หลังจำกท่วิกฤตกำรณ์ศตวรรษท่ 3 จบลง จักรวรรดิโรมันก็กลับ
ี
ี
ั
เข้ำสู่ยุคสมัยของควำมสงบสุขอีกคร้ง สมัยจักรพรรดิไดโอคลีเชียน
(Diocletian) เป็นยุคสมัยกำรฟื้นฟูจักรวรรดิหลังสงครำมกลำงเมือง
ี
ศตวรรษท่ 3 พระองค์พยำยำมปฏิรูประบบรำชกำรของจักรวรรดิเพ่อ
ื
ึ
ท�ำให้มันมีควำมเป็นระบบระเบียบ และมีควำมเป็นปึกแผ่นมำกย่งข้น
ิ
ี
ิ
ี
หลังจำกท่ตนเคยเจอสงครำมกลำงเมืองท่น่ำจะย่งใหญ่สุดและวอดวำย
ี
ท่สุดในหน้ำประวัติศำสตร์โรมัน
ั
่
ิ
่
�
ี
ี
ิ
ี
ุ
ั
ื
ู
ิ
ี
กำรปฏรปทสำคญทสดของจกรพรรดไดโอคลเชยนคอกำรปฏรป
ู
จักรวรรดิให้กลำยเป็นรัฐจตุประมุข (Tetrarchy) คือกำรแบ่งจักรวรรด ิ
ออกเป็นสองซีกคือตะวันออกและตะวันตก แต่ละซีกจะมีจักรพรรดิสอง
องค์คือจักรพรรดิอำวุโส เรียกว่ำ ออกุสตุส และจักรพรรดิผู้น้อยเรียก
ว่ำ ซีซำร์
จักรพรรดิไดโอคลีเชียนทรงมีเจตนำออกแบบระบบน้เพ่อสร้ำง
ี
ื
เสถียรภำพให้จักรวรรดิในกรณีท่เกิดกำรยึดอ�ำนำจ กำรมีจักรพรรดิส ี ่
ี
องค์เท่ำกับว่ำมีประมุขบริหำรส่องค์ท่สำมำรถช่วยกันบริหำรดินแดนได้
ี
ี
ึ
ถ้ำจักรพรรดิองค์หน่งโดนโค่นไป อีกองค์ก็ยังสำมำรถบริหำรดินแดนต่อ
ไปได้โดยไม่สะดุด
่
ื
้
ุ
และนอกจำกน ระบบจตประมขกถกออกแบบมำเพอเสริมควำม
ี
ุ
ู
็
ชอบธรรมและกำรสืบทอดอ�ำนำจ หมำยควำมว่ำกำรจะเป็นจักรพรรด ิ
ได้ ก็ต้องได้รับกำรยอมรับจำกจักรพรรดิอีกองค์ ไม่ใช่แค่ให้กองทัพ
11 Kyle Harper. “Solving the Mystery of an Ancient Roman Plague”. The Atlantic (2017). https://
www.theatlantic.com/science/archive/2017/11/solving-the-mystery-of-an-ancient-roman-
plague/543528/
12 Kieren Johns. “Rome’s Crisis in the 3rd Century: A Look at 7 Key Events in History”. The
Collector (2021). https://www.thecollector.com/crisis-of-the-third-century-rome/
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 35
็
ู
ั
ั
ึ
ี
ี
ี
รบรองแล้วถงจะผ่ำน สภำซเนตกไม่ได้เป็นผ้รบรองแต่เพยงผ้เดยวอก
ู
ี
ี
ั
ต่อไป ถือว่ำมีหลำยด่ำนท่ต้องฝ่ำ ท้งจักรพรรดิอำวุโสและจักรพรรด ิ
ผู้น้อย แลดูเป็นระบบท่ซับซ้อน แต่มันก็ท�ำให้ต�ำแหน่งจักรพรรดิมีควำม
ี
ึ
ิ
ชอบธรรมมำกย่งข้น
�
ู
ั
ุ
็
ุ
ในเวลำต่อมำ ระบบจตประมขกนำมำส่ควำมสบสนอลหม่ำน
ระลอกใหม่ภำยในจักรวรรดิ ไม่ว่ำจะจักรพรรดิท่อ้ำงกำรสืบทอดอ�ำนำจ
ี
ี
จำกกองทัพ หรืออ้ำงกำรสืบทอดจำกบิดำ หรือจักรพรรดิท่ปฏิเสธไม่
ยอมรับคนอีกคนเป็นจักรพรรดิ ท�ำให้เกิดสงครำมกลำงเมืองอีกคร้ง
ั
ั
ิ
โดยในปี ค.ศ. 308 มีผู้อ้ำงสิทธ์ในต�ำแหน่งออกุสตุส 7 คน หน่งในน้น
ึ
คอคอนสแตนติน (Constantine) พระโอรสของออกุสตุสตะวนตก
ั
ื
องค์ก่อน
ี
คอนสแตนตินถือเป็นแม่ทัพท่มีควำมเด็ดขำด เขำสำมำรถปรำบ
คู่อริทำงกำรเมืองในตะวันตกได้จนหมด ท�ำให้พระองค์เป็นจักรพรรดิใน
ฝั่งตะวันตกโดยไร้คู่แข่งในปี ค.ศ. 312 และหลังจำกชนะจักรพรรดิใน
ฝั่งตะวันออก พระองค์ก็กลำยเป็นออกุสตุสพระองค์เดียวในจักรวรรด ิ
ในปี ค.ศ. 324 13
รัชกำลจักรพรรดิคอนสแตนติน มหำรำช (ค.ศ. 312–337)
ี
นอกจำกจะเป็นยุคท่จักรวรรดิกลับมำอยู่ใต้ประมุของค์เดียวแล้ว มันยัง
เป็นยุคสมัยท่มีควำมเปล่ยนแปลงหลำยอย่ำง
ี
ี
อย่ำงแรกคือควำมเปล่ยนแปลงในเชิงศำสนำ คือกำรประกำศ
ี
พระรำชกฤษฎีกำมิลำน (Edict of Milan) เม่อปี ค.ศ. 313 ค�ำประกำศ
ื
ี
ยอมรับขันติธรรมต่อทุกศำสนำ โดยผู้ท่ได้รับผลประโยชน์มำกท่สุดก็คือ
ี
ี
ชำวคริสต์ ชนกลุ่มน้อยทำงศำสนำท่ถูกทรมำนหรือถูกฆ่ำ และไม่ได้รับ
13 “Height and decline of imperial Rome – Roman Empire”. Encyclopaedia Britannica. https://
www.britannica.com/place/Roman-Empire/Height-and-decline-of-imperial-Rome
36 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
จักรวรรดิโรมันภำยใต้กำรแบ่งอ�ำนำจปกครองแบบจตุประมุข (ภำพจำก Coppermine
Photo Gallery)
ี
ขันติธรรมใดๆ ในยุคก่อนหน้ำ บัดน้พวกเขำเป็นอิสระ ไม่โดนปรักปร�ำ
ิ
อีกต่อไป และจักรวรรดิก็ยังอุปถัมภ์ศำสนำคริสต์มำกย่งข้น
ึ
อีกควำมเปล่ยนแปลงคือกำรก่อต้งศูนย์กลำงใหม่ของจักรวรรด ิ
ี
ั
ื
ในปี ค.ศ. 324 เม่อจักรพรรดิคอนสแตนตินย้ำยเมืองหลวงไปยังนคร
ี
ึ
ไบซำนติอุม (Byzantium) ซ่งต่อมำจะเปล่ยนช่อเป็นคอนสแตนติโนเปิล
ื
ั
ั
(Constantinople) เพรำะว่ำเมืองน้นเป็นจุดยุทธศำสตร์ ต้งอยู่บนช่อง
แคบและคร่อมบนเส้นทำงกำรค้ำส�ำคัญฝั่งเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออก
ี
อีกท้งยังอยู่ใจกลำงมณฑลตะวันออกท่เป็นแหล่งเศรษฐกิจเฟื่องฟูมำ
ั
แต่ไหนแต่ไร มันมีโอกำสเจริญเติบโตและรับผลประโยชน์ทำงเศรษฐกิจ
ี
ี
ได้มำกกว่ำ อีกท้งยังเป็นชัยภูมิท่ป้องกันได้ดี ด้วยเหตุน้เอง กำรให้
ั
ี
ควำมส�ำคัญของจักรวรรดิเลยเร่มหักเหไปทำงตะวันออก ในขณะท่ฝั่ง
ิ
ิ
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ์ ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 37
กำรแบ่งจักรวรรดิโรมันตะวันตกและตะวันออก หลังกำรสวรรคตของจักรพรรดิธีโอโดเซียส
ค.ศ. 395 (ภำพโดย Geuiwogbil, Wikipedia)
ั
ี
ั
ตะวันตก ดินแดนด้งเดิมของจักรวรรดิกลับถูกละเลย เศรษฐกิจท่น่น
ก็ไม่ได้ให้ผลผลิตงอกงำมมำกนักเม่อเทียบกับมณฑลตะวันออกและ
ื
แอฟริกำเหนือ
จกรพรรดิธโอโดเซียส (Theodosius) นอกจำกพระองค์จะเป็น
ี
ั
ั
ผู้ประกำศให้ศำสนำคริสต์เป็นศำสนำประจ�ำจักรวรรดิแล้ว พระองค์ก็ยง
ี
มีควำมส�ำคัญคือเป็นจักรพรรดิองค์สุดท้ำยท่ปกครองจักรวรรดิโรมันแบบ
ื
ึ
จักรวรรดิหน่งเดียว เม่อพระองค์สวรรคตในปี ค.ศ. 395 จักรวรรดิก็โดน
ั
แบ่งเป็นสองซีกให้พระโอรสท้งสอง เป็นกำรแบ่งสองซีกท่ไม่ได้มีควำม
ี
สมดุลกันเลย เพรำะฝั่งตะวันตกต้องเผชิญกับกำรอพยพและกำรรุกรำน
่
ี
ั
ิ
่
ื
ของชนเผ่ำป่ำเถอน มแนวป้องกนทกว้ำงขวำงเกนไปจนกองทพไม่อำจ
ั
ี
ดูแลได้ท่วถึง ปัญหำต่ำงๆ ก็เร้อรัง ในขณะท่ซีกตะวันออกได้รับควำม
ั
ี
ื
38 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe
�
ร่ำรวยจำกกำรค้ำ ท�ำให้มันมีเสถียรภำพมำกกว่ำ 14
ื
เม่อเวลำผ่ำนไป เม่อสภำพภูมิอำกำศเลวร้ำยลง ประกอบกับกำร
ื
อพยพเข้ำมำของชนเผ่ำฮัน (Huns) ชนเผ่ำบนหลังม้ำ พวกชนป่ำเถ่อน
ื
ิ
ั
ึ
ื
อ่นๆ ก็อพยพเข้ำมำในจักรวรรดิมำกย่งข้น พวกเขำเข้ำมำต้งรกรำกใน
จักรวรรดิ และตอบแทนด้วยกำรรับรำชกำรทหำร ท�ำให้กองทัพโรมันมี
ควำมเป็นคนเถ่อนมำกข้น
ึ
ื
ึ
ี
เม่อคนเถ่อนเข้ำมำในจักรวรรดิมำกข้น แทนท่พวกเขำจะเป็น
ื
ื
ปรำกำรด่ำนแรกให้จักรวรรดิ พวกเขำก็เร่มผันตัวกลำยเป็นปัญหำของ
ิ
จักรวรรดิเสียเอง เม่อพวกคนเถ่อนมีปัญหำกับรัฐบำลจักรวรรดิในเร่อง
ื
ื
ื
ี
ต่ำงๆ โดยเฉพำะกำรจัดหำท่ดินท�ำกิน ท�ำให้คนเถ่อนบำงส่วนก่อกบฏ
ื
น�ำทัพออกปล้นสะดมในดินแดนโรมันและจัดต้งอำณำจักรในใจกลำงดิน
ั
แดนของจักรวรรดิตะวันตก โดยจักรพรรดิก็ไม่อำจพ่งพำกองทัพได้ เพรำะ
ึ
่
พระองค์ก็เส่ยงจะโดนกองทัพทมีคนเถอนเป็นแม่ทัพโค่นอ�ำนำจเสียเอง
ี
่
ี
ื
ึ
และจัดต้งจักรพรรดิองค์ใหม่ข้นมำเป็นหุ่นเชิดแทน
ั
่
แต่สงทเลวร้ำยทสดก็ทยอยเกดขนในช่วงศตวรรษท 5 โดยในปี
ึ
้
ิ
ี
่
ี
่
ี
ิ
่
ุ
ค.ศ. 410 กรุงโรมถูกพวกวิสิโกธ (Visigoths) ชนเผ่ำป่ำเถ่อนเยอรมำนิก
ื
ี
ื
ั
เข้ำปล้น เป็นคร้งแรกในรอบหลำยร้อยปีท่โรมถูกชนเผ่ำป่ำเถ่อนตีแตก
และต่อมำในปี ค.ศ. 455 โรมก็โดนชนเผ่ำแวนดัล (Vandals) เข้ำปล้น
ี
ซ่งรอบน้เลวร้ำยกว่ำ 45 ปีท่แล้วเสียอีก
ี
ึ
ื
ิ
กรุงโรมสูญส้นไปจริงๆ ในปี ค.ศ. 476 เม่อหัวหน้ำชนเผ่ำเฮรูล ิ
(Heruli) นำม โอโดเอเซอร์ (Odoacer) ได้โค่นล้มจักรพรรดิโรมันตะวันตก
ี
โรมิวลุส ออกุสตูลุส (Romulus Augustulus) หลังจำกท่เกิดกรณีพิพำท
เร่องค�ำสัญญำกำรแบ่งดินแดนท่ท�ำกินและกำรจ่ำยค่ำจ้ำง
ี
ื
14 “Height and decline of imperial Rome – Roman Empire”. Encyclopaedia Britannica. https://
www.britannica.com/place/Roman-Empire/Height-and-decline-of-imperial-Rome
จักรวรรดิโรมันอันศักด์สิทธ ิ ์
ิ
มหาจักรวรรดิพันปีแห่งใจกลางยุโรป 39
เหรียญทองโซลิดัส (Solidus) รูปจักรพรรดิ เหรียญทองรูปจกรพรรดิโรมวลุส ออกสตูลุส
ั
ิ
ุ
มำจอเรียน (Majorian) จักรพรรดิตะวันตก (Romulus Augustulus)
ี
ี
ิ
ท่เพ่งครองรำชย์ได้ส่ปี แต่สำมำรถทวงคืน
ดินแดนฝั่งตะวันตกได้
จักรพรรดิโรมิวลุส ออกุสตูลุส (Romulus Augustulus) ทรงปฏิเสธมงกุฎ ภำพวำดศตวรรษ
ท่ 19 ไม่ทรำบผู้วำด
ี
40 Holy Roman Empire
The Thousand Years Empire of Central Europe