ประวัติศาสตร์กรุงธนบุรี

สารบญั

เรอ่ื ง หน้า
สารบญั ...........................................................................................................................................................ก
บทนำ............................................................................................................................................... ข
ประวัติกรุงธนบุรี .......................................................................................................................................... 1

การสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี ................................................................................................1
อาณาจักรกรุงธนบุรี ......................................................................................................................2
แผนที่ประเทศไทยสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ....................................................................2
สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราช ....................................................................................................................... 3
ประวัติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ...........................................................................................3
การกอบกู้เอกราช ........................................................................................................................3
การรวบรวมอาณาเขต .................................................................................................................4
การป้องกันราชอาณาจักร ............................................................................................................6
การขยายอาณาเขต......................................................................................................................7
ความเจริญด้านต่างๆ ในสมัยกรุงธนบุรี .........................................................................................8
เหตุการณ์ตอนปลายสมัยกรุงธนบุรี ............................................................................................ 11
บรรณานุกรม................................................................................................................................................ 12
คณะผ้จู ดั ทำ .................................................................................................................................................13

ห้องสมุดประชาชน “เฉลิมราชกุมารี” อำเภอศรีมโหสถ จงั หวัดปราจนี บุรี ก

บทนำ

การศึกษาประวัติศาสตร์เพ่ือให้เกิดความเข้าใจถึงความเป็นมา และก่อให้เกิดความรัก ความภาคภูมิใจ
ในชาติบ้านเมืองของตน ทำให้รู้ถึงความเสียสละของบรรพบุรุษที่ได้รักษาและสร้างบ้านเมืองมาด้วยชีวิต ตลอดจน
การสร้างสมวัฒนธรรมอันดีงามมาจวบจนปัจจุบัน

หนังสือ “ประวัติศาสตร์ชาติไทย – สมัยกรุงธนบุรี” เล่มน้ี เป็นเพียงส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์สมัย
กรุงธนุบรี และเรื่องราวเก่ียวกับสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ซ่ึงผู้จัดทำได้รวมรวมเน้ือหาจากแหล่งต่างๆ แล้ว
นำมาสรุปใจความที่สำคัญเพียงบางตอน เพ่ือให้ผู้อ่านหรือผู้ท่ีสนใจสามารถเข้าใจและจดจำได้โดยง่าย

หวังว่าผู้อ่านจะเพลิดเพลินและได้รับความรู้จากหนังสือเล่มนี้

คณะผู้จัดทำ
4 พฤษภาคม 2563

หอ้ งสมดุ ประชาชน “เฉลิมราชกุมาร”ี อำเภอศรมี โหสถ จงั หวดั ปราจนี บรุ ี ข

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

ประวัติกรุงธนบุรี

การสถาปนากรงุ ธนบรุ ีเปน็ ราชธานี

กรุงธนบุรี เป็นราชธานีไทย ในช่วง พ.ศ. 2310 – 2325 โดยต้ังอยู่

ณ ฝ่ังตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยาที่เมืองธนบุรีเดิม
สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงสถาปนาราชธานีแห่งใหม่

ขึ้น พระราชทานนามว่า “กรุงธนบุรีศรีมหาสมุทร” และทรง
ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ เม่ือวันพุธ แรม 4 ค่ำ เดือน
อ้าย ปีกุน นพศก จุลศักราช 1129 ตรงกับวันท่ี 28 ธันวาคม 2311
ทรงพระนามว่า สมเด็จพระศรีสรรเพชญ์ที่ 8 หรือสมเด็จพระบรม
ราชาท่ี 4 แต่ขุนนาง ไพร่ฟ้าราษฎรนิยมเรียกพระองค์ท่านว่า
“สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี หรือ สมเด็จพระเจ้าตากสิน” ขณะที่ทรง
มีพระชนมพรรษาได้ 33 พรรษา กรุงธนบุรีมีอายุเพียง 15 ปี เม่ือมี
กรุงรัตนโกสินทร์ข้ึนมาแทน ในวันที่ 6 เมษายน 2325

เหตผุ ลท่ีสมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชไม่ทรงตงั้ กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานอี กี

1. กรงุ ศรีอยุธยาเสยี หายมากยากแกก่ ารบูรณปฏิสงั ขรณ์ไดด้ ดี งั เดมิ ได้
2. กรุงศรอี ยุธยาเป็นเมืองใหญ่เกินกว่าจะรักษาไว้ไดด้ ว้ ยกำลังคนจำนวนนอ้ ย
3. ขา้ ศกึ รูจ้ ักภมู ปิ ระเทศของกรงุ ศรอี ยธุ ยาดีแลว้
4. กรุงศรีอยุธยาตง้ั อยู่ไกลจากปากแมน่ ้ำมากเกินไป ไม่สะดวกแก่การตดิ ตอ่ ค้าขายกบั ต่างชาตซิ ึ่งนบั วนั จะมีเพ่มิ มากขึน้

เหตผุ ลสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชทรงมีพระราชวนิ ิจฉยั ทีจ่ ะตงั้ กรงุ ธนบุรเี ปน็ ราชธานี
1. กรุงธนบรุ เี ป็นเมอื งเล็กพอแกก่ ำลังคนทจี่ ะรกั ษาไว้
2. กรุงธนบรุ ตี ้ังอยใู่ กล้ปากอ่าว สะดวกแกก่ ารตดิ ตอ่ กบั ตา่ งชาติ
3. กรงุ ธนบุรีมปี อ้ มปราการพร้อมอย่แู ล้ว
4. กรุงธนบรุ ีตง้ั อยใู่ นที่น้ำลึกและใกลท้ ะเล หากขา้ ศึกมแี ตท่ พั บกหรือไม่มที พั เรือสนบั สนนุ ก็ยากจะตีได้สำเรจ็
5. หากกรงุ ธนบรุ เี สียทแี กข่ า้ ศึก กส็ ามารถถอยไปตงั้ ม่ันอยทู่ ี่จนั ทบรุ ไี ด้โดยอาศัยเสน้ ทางเรือ
6. กรงุ ธนบรุ ตี ้ังปิดปากน้ำ จึงสามารถควบคุมการลำเลียงเสบียงอาหารและอาวธุ ต่าง ๆ ไปหวั เมอื งทางเหนือทตี่ ัง้ ตวั เปน็ ใหญไ่ ด้

7. กรงุ ธนบรุ ีตั้งอยู่ไมไ่ กลจากราชธานีเดิมมากนัก จึงเป็นแหลง่ รวมคนและขวญั ของคนได้ดี

ทงั้ น้ี กำหนดให้ วนั ท่ี 28 ธันวำคม เป็ นวนั สมเดจ็ พระเจ้ำตำกสินมหำรำช

หอ้ งสมดุ ประชาชน “เฉลิมราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จงั หวดั ปราจนี บุรี 1

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

ประวัติกรุงธนบุรี

กรุงธนบุรี เป็นเมืองที่มีการสร้าง อาณาจักรกรุงธนบุรี

ป้อมปราการเอาไว้ทั้ง 2 ฝั่งแม่น้ำ โดยมีแม่น้ำ
ผ่ากลาง (เรียกว่าเมืองอกแตก) เหมือนเมือง
พิษณุโลก มีประโยชน์หรือข้อดีตรงท่ีสามารถ
เอาเรือรบไว้ในเมืองเมื่อเวลาถูกข้าศึกมาตั้ง
ประชิด แต่ด้านการรักษาเมือง คนข้างในจะ
ถ่ายเทกำลังเข้ารบพุ่ง จะไม่สามารถรักษา
หน้าที่ได้ทันท่วงที เนื่องจากต้องข้ามแม่น้ำ
ซึ่งแม่น้ำเจ้าพระยามีขนาดทั้งกว้างและลึก
และไม่สามารถทำสะพานข้ามได้ จึงยากแก่
การรักษาพระนครหากมีข้าศึกบุก

แผนท่ีประเทศไทย
สมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

หอ้ งสมดุ ประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จงั หวัดปราจีนบุรี 2

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราช

ประวัติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

สมเด็จพระเจ้ากรงุ ธนบรุ ี หรือ

สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราช

มีพระนามเดมิ วา่ “ สิน ” เป็นคนไทย
ช้อื สายจนี เกิดเม่อื วันท่ี 17 เมษายน
2277 โดยเจ้าพระยาจักรอี ัครมหาเสนาบดี
ฝ่ายพลเรอื น ในรชั สมยั พระบรมราชาที่ 3
ขอไปเปน็ บุตรบญุ ธรรม โดยไดร้ ับการศึกษา
เล่าเรียนระยะแรกกบั พระอาจารย์ทองดี
วดั โกษาวาส จนกระทงั่ อายไุ ด้ 13 ปี ท่านอคั รมหาเสนาบดจี ึงพาเขา้ ไปถวายตวั กบั มหาดเล็ก ในสมเด็จพระเจ้าอยหู่ ัว -
บรมโกศ จนไดร้ ับพระราชท่านบรรดาศกั ดิ์เป็นหลวงยกกระบัตร (สนิ ) ครัน้ เมือ่ เจา้ เมืองตากถึงแก่กรรม หลวงยกกระบตั ร
(สนิ ) จงึ ไดร้ บั แตง่ ตั้งใหเ้ ป็นเจ้าเมอื งตาก เปน็ เหตุใหค้ นทัว่ ไปเรียกวา่ “ พระยาตากสิน ”

การกอบกู้เอกราช เม่อื ครง้ั สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบุรี รับราชการเปน็ พระยาตาก ในระหว่างสงคราม

การเสยี กรุงศรีอยุธยาครั้งทสี่ อง พระยาตากไดถ้ อนตวั จากการ
ป้องกันพระนคร พร้อมกับทหารจำนวนหน่งึ เพอ่ื ไปตงั้ ตัว โดยนำ
ทัพผา่ นบ้านโพสามหาร บา้ นบางดง หนองไมท้ รุง เมอื งนครนายก
เมืองปราจีนบุรี พัทยา สัตหีบ ระยอง โดยกลุ่มผสู้ นับสนุน
พระยาตากไดย้ กยอ่ ง ให้เป็น "เจ้า” และตจี นได้เมืองจันทบุรี
และตราด เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2310

ในเวลาใกล้เคยี งกัน ฝ่ายกองทัพพม่าได้คงกำลังควบคมุ
ในเมืองหลวงและเมืองใกล้เคียงประมาณ 3,000 คน โดยมีสุก้ี
เปน็ นายกอง ตงั้ คา่ ยอยทู่ ่ีบ้านโพธส์ิ ามต้น พรอ้ มกันนัน้ พมา่ ไดต้ ัง้ นายทองอนิ ใหไ้ ปเป็นผูด้ ูแลรกั ษาเมืองธนบุรีไว้ อย่างไรก็
ตาม ถงึ แมว้ ่าอาณาจักรอยุธยาจะสิ้นสภาพลงไปแล้ว แต่ยังมีหวั เมืองอีกเป็นจำนวนมากท่ีไมไ่ ดร้ บั ความเสียหายจากศึก
สงคราม หัวเมอื งเหลา่ นนั้ จงึ ตา่ งพากนั ตั้งตนเป็นใหญ่ในเขตอทิ ธิพลของตน ส่วนทางดา้ นพระยาตากเองกส็ ามารถรวบรวม
กำลงั ไดจ้ นเทียบไดก้ ับหนึง่ ในชุมนุมทั้งหลายนั้น โดยมีจันทบรุ เี ปน็ ฐานท่ีมัน่

ตอ่ มา พระยาตากจึงนำกำลังท่ีรวบรวมประมาณ 5,000 คน ตีเมอื งธนบุรแี ละอยธุ ยาคนื จากขา้ ศึก เสร็จแล้วจึง
สถาปนาตนเองขึ้นเปน็ พระมหากษัตริย์แห่งกรงุ ศรอี ยธุ ยา และทรงสรา้ งเมืองหลวงใหม่ คอื กรุงธนบรุ ี

ห้องสมดุ ประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรมี โหสถ จังหวดั ปราจนี บุรี 3

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

การรวบรวมอาณาเขต

เม่อื สมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชทรงตงั้ กรงุ ธนบุรเี ปน็ ราชธานี และทรงปราบดาภเิ ษกขึ้นเปน็ กษตั ริย์
แล้วได้ทรงเรมิ่ ปราบปรามชุมนุมตา่ ง ๆ ท่ตี งั้ ตวั เป็นใหญต่ ามลำดบั ดังนี้

1. การปราบชมุ นมุ เจ้าเมืองพิษณุโลก
พิษณุโลกเปน็ เมืองใหญม่ ีความเจริญรองลงมาจากกรงุ ศรอี ยุธยา ท้ังยงั เคยเปน็ เมอื งหลวงเมื่อสมัยสมเดจ็ พระบรมไตร
โลกนาถ เจ้าเมืองพษิ ณโุ ลกในขณะน้ัน คอื พระยาพิษณุโลก (เรอื ง) มีอทิ ธพิ ลตง้ั แตเ่ ขตเมอื งพิชยั (อุตรดิตถ)์ ถงึ นครสวรรค์
พระเจ้ากรุงธนบรุ เี สดจ็ ข้นึ ไปปราบชมุ นุมพระยาพษิ ณโุ ลกก่อนชมุ นุมอืน่ เพราะเป็นชมุ นมุ ใหญท่ ีเ่ ข้มแขง็ มาก ถ้าปราบได้
สำเร็จชมุ นุมอนื่ ๆ กอ็ าจจะมาอยใู่ นอำนาจโดยไม่ตอ้ งใชก้ ำลัง ดังน้นั พระองค์จงึ ทรงตดั สินพระทยั ยกกองทพั ข้นึ ไปปราบ
ชุมนุมพระยาพษิ ณโุ ลกเมอ่ื ประมาณเดอื นพฤศจกิ ายน พ.ศ. 2311 โดยยกกองทพั ไปทางเรือ พระเจา้ กรุงธนบรุ ีถกู ปืนยงิ ท่พี ระ
ชงฆ์ (แขง้ ) จึงต้องถอยทพั กลบั กรงุ ธนบุรี
พระยาพษิ ณุโลกทราบข่าวจึงให้หลวงโกษา (ยงั ) ยกกองทพั มาตัง้ รับท่ตี ำบลเกยชัย กองทพั พระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ทัน
ร้ตู วั เพราะกองทัพพระยาพษิ ณุโลกยกออกมาต้งั รับไกลกว่าทพ่ี ระองค์คดิ จึงมิทนั ได้ทรงระวัง ทำใหท้ ัพของพระเจ้ากรุงธนบุรี
เสียกระบวนและพระยาพิษณุโลกเห็นว่ามีชัยต่อพระเจ้ากรุงธนบุรีจึงสถาปนาตัวเองขึ้นเป็นเจ้า อยู่ต่อมาอีก 7 วันก็ถึงแก่
พิราลัย พระอินทร์อากรผู้เป็นน้องชายขึ้นครองเมืองแทน ต่อมาเจ้าพระฝางได้ยกกำลังมาตเี มืองพิษณโุ ลกได้และรวมเมือง
พษิ ณุโลกเขา้ ไว้ในชุมนมุ เจ้าพระฝาง มีศนู ย์กลางอยู่ท่เี มืองสวางคบุรี

2. การปราบชมุ นมุ เจ้าพิมาย
เม่ือพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงหายประชวรจากบาดแผลการถูกยงิ ท่พี ิษณโุ ลกแล้ว ทรงมพี ระราชดำรทิ ่จี ะปราบชมุ นมุ
เจา้ พิมายซ่งึ มีกรมหมืน่ เทพพพิ ิธต้ังตวั เป็นใหญอ่ ยู่ เพราะพระองคท์ รงเกรงว่ากรมหมน่ื เทพพิพิธจะเกลย้ี กลอ่ มหวั เมืองลาวมา
เปน็ พวก ขณะนน้ั กรมหมืน่ เทพพพิ ิธมีอำนาจปกครองอยทู่ างบรเิ วณ
หัวเมืองดา้ นตะวันออกเฉียงเหนือ ตลอดลงมาจนถึงเมืองสระบรุ ี
ทิศเหนือจดลา้ นช้าง ทศิ ตะวนั ออกจดกัมพชู า
พระเจา้ กรงุ ธนบรุ ที รงจัดทพั ไปตีเมอื งพมิ ายในปี พ.ศ. 2311
โดยจดั เปน็ 2 ทพั พระองคท์ รงคุมไปเองทัพหน่งึ สว่ นอีกทพั หนงึ่ ทรง
มอบให้พระราชวรินทร์ (ทองดว้ ง) และพระมหามนตรี (บญุ มา) คมุ ไป
พระเจา้ กรุงธนบรุ ที รงยกทพั ไปทางช่องพระยาไฟ (ดงพญาเย็น)
อกี ทัพหนึง่ ยกไปทางนครนายก ปราจีนบุรี เมืองพมิ ายยกทพั มาต้ังรบั
ท่ีด่านจอหอและดา่ นกระโทก ผลการรบปรากฏว่า พระเจา้ กรงุ ธนบุรที รงมีชัยชนะ กรมหม่นื เทพพิพธิ หนีไปเวยี งจนั ทน์แตถ่ กู
ขุนชนะ กรมการเมืองนครราชสีมาจับได้ นำตวั มาถวายพระเจา้ กรงุ ธนบุรี กรมหมนื่ เทพพพิ ิธแสดงกริ ยิ ากระด้างกระเดื่องไม่
ยอมอ่อนนอ้ ม พระเจ้ากรงุ ธนบุรีจึงโปรดให้ประหารชวี ติ เสีย

ห้องสมดุ ประชาชน “เฉลิมราชกุมารี” อำเภอศรมี โหสถ จงั หวดั ปราจนี บุรี 4

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

3. การปราบชมุ นุมเจ้านครศรีธรรมราช
เมอื่ พระเจา้ กรงุ ธนบรุ ที รงปราบกรมหมื่นเทพพพิ ิธไดแ้ ล้ว ในปีรุ่งขึ้น พ.ศ. 2312 พระเจา้ กรงุ ธนบรุ ีไดท้ รงเตรียมการ
ท่ีจะปราบชุมนมุ เจ้านครศรีธรรมราชซง่ึ มพี ระปลดั ตง้ั ตวั เป็นใหญ่ มีอาณาเขตตง้ั แต่เมืองชมุ พรจนถึงเขตต่อแดนหัวเมืองมลายู
การไปตีเมืองนครศรีธรรมราชในครั้งนัน้ พระเจา้ กรุงธนบรุ โี ปรดให้เจ้าพระยาจักรี (หมุด) เปน็ แม่ทพั ใหญ่ มีพระยา
ยมราช พระยาศรพี พิ ฒั น์ พระยาเพชรบุรี เปน็ นายกองคมุ ทัพไปในเดอื นเมษายน พ.ศ. 2312 ได้ทำการสู้รบกันเป็นสามารถ
จนพระยาศรีพิพฒั นแ์ ละพระยาเพชรบุรีตายในทรี่ บ พระยาจักรแี ละพระยายมราชเกิดความแตกสามัคคกี ัน พระเจา้ กรุง
ธนบรุ จี ึงตอ้ งเสด็จไปบัญชาการทพั เอง และปราบชมุ นุมเจา้ นครศรธี รรมราชไดส้ ำเร็จ เจา้ นคร (หนู) หนีไปพง่ึ พระยาตานีศรี
สลุ ต่านท่ีเมอื งปตั ตานี พระยาจักรีจงึ ยกทพั ตามไป พระยาตานศี รสี ุลต่านกลัวทัพกรุงธนบุรีจะรกุ ราน จึงมอบตวั เจา้
นครศรธี รรมราชและพรรคพวกทลี่ ภ้ี ยั ให้แกก่ องทพั ธนบรุ ี ซ่ึงในครั้งแรกบรรดาขุนนางของธนบุรีเหน็ สมควรให้ประหารชีวติ
เจา้ นครเสีย แต่พระเจา้ กรงุ ธนบรุ ไี มท่ รงเหน็ ด้วย ทรงเหน็ วา่ การต้งั ตวั เป็นใหญ่ในขณะทบี่ ้านเมืองไม่สงบสุขไม่ใชค่ วามผิด
รา้ ยแรงและเจา้ นครศรีธรรมราชก็ไม่ใช่ข้าราชการของพระองคก์ ็ยอ่ มจะตั้งตัวเป็นใหญ่ได้ จึงโปรดใหพ้ ระปลัด (หนู) ไปครอง
เมืองนครศรธี รรมราชตามเดมิ และยกฐานะเมืองนครศรธี รรมราชให้เปน็ เมอื งประเทศราชดว้ ย

4. การปราบชมุ นมุ เจา้ พระฝาง
พระเจา้ กรุงธนบุรีได้ปราบชมุ นมุ เจา้ พระฝางเป็นชุมนมุ สดุ ทา้ ย หัวหนา้ ชมุ นุม
นีเ้ ป็นพระช่ือ เรอื น เดมิ เคยศกึ ษาพระธรรมวนิ ยั อยูท่ ก่ี รงุ ศรอี ยธุ ยา ไดเ้ ปน็ ทีพ่ ระพา-
กลุ เถระ พระราชาคณะฝ่ายอรญั วาสี จำพรรษาอยทู่ ว่ี ดั อโยธยา แล้วไดเ้ ล่อื นข้ึนเปน็
สังฆราชาเจ้าคณะเมอื งสวางคบุรี ศกึ ษาเลา่ เรียนทางวปิ ัสสนาธรุ ะ มีวิชาอาคมแก่
กล้าจนทำใหค้ นนับถอื เป็นจำนวนมาก ในทสี่ ดุ กไ็ ด้ตง้ั ตนเปน็ ใหญข่ นึ้ ทางสวางคบุรี
สถาปนาตวั เองข้นึ เป็นเจา้ ทงั้ ๆ ท่ีอยู่ในเพศบรรพชติ มแี มท่ ัพนายกองเป็นพระสงฆ์
ทงั้ สิ้น คนท่ัวไปเรียกวา่ เจ้าพระฝาง
ในปี พ.ศ. 2311 เจา้ พระฝางไดต้ เี อาเมืองพิษณุโลกมาไวใ้ นครอบครอง
รวมกันเปน็ ชุมนมุ ใหญ่ชมุ นุมเดยี วทางภาคเหนือ จากน้ันกไ็ ดข้ ยายอทิ ธิพลลงมาทาง
ใต้ถึงเมอื งอุทัย ชยั นาท
ตอ่ มาในปี พ.ศ. 2313 พระเจา้ กรุงธนบรุ ีได้ทรงยกทัพไปปราบเจ้าพระฝาง
โดยพระองคท์ รงคุมทพั เรอื และโปรดให้พระยาราชกับพระพิชัยราชาคุมทัพบกขนาบไปสองฟากแม่น้าเจ้าพระยา พระเจา้ กรุง
ธนบุรที รงเข้าตีเมอื งพษิ ณโุ ลกซึ่งหลวงโกษา (ยัง) ครองอยู่ได้สำเร็จ และทรงคอยทัพบกอยู่ 9 วัน จากนัน้ เดนิ ทัพต่อไปท่ีสวางค
บุรีไดภ้ ายใน 3 วนั เจา้ พระฝางหนีไปเชยี งใหม่
สมเดจ็ พระเจ้ากรงุ ธนบรุ ีทรงปราบหัวเมอื งต่าง ๆ ท่ีต้ังตนเป็นใหญ่อยเู่ ปน็ เวลานานถึง 3 ปี จงึ สามารถรวบรวมอาณา
เขตที่แบง่ แยกเหลา่ นน้ั คืนกลับมาเป็นปึกแผ่นได้ดังเดมิ โดยมีกรงุ ธนบรุ ีเป็นเมืองหลวงของไทย

ห้องสมุดประชาชน “เฉลิมราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จังหวัดปราจีนบุรี 5

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

การป้องกันราชอาณาจักร

ปัญหาท่สี ำคญั ยง่ิ ตลอดรชั สมัยของสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราช คอื การรกั ษาเอกราชของประเทศให้
ม่นั คงปลอดภยั หลงั จากสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชทรงรบชนะพม่าทคี่ ่ายโพธิ์สามต้น และทรงกอบกเู้ อก
ราชได้สำเรจ็ ยงั ทรงต้องทำการรบกบั พมา่ อีกหลายครง้ั ซ่งึ ส่วนใหญไ่ ทยเป็นฝา่ ยชนะการทำสงครามกบั พมา่ ครัง้
สำคญั เ1ช.น่ การรบกับพมา่ ท่บี างกงุ้ สมทุ รสงคราม พ.ศ. 2311 ผลปรากฏว่าพมา่ แพเ้ สยี อาวุธ เสบยี งอาหาร และเรอื เป็น

จำนวนมาก
2. พม่าตีเมอื งสวรรคโลก พ.ศ. 2313 ผลปรากฏว่าพม่าไม่สามารถตไี ทยได้
3. ไทยตีเมอื งเชียงใหม่ครัง้ ที่ 1 พ.ศ. 2313 สงครามครงั้ นีต้ ่อเนื่องจากสงครามครัง้ ที่ 2 เม่อื

สมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชทรงยกทพั ขึน้ ไปช่วยรกั ษาเมอื งสวรรคโลก ทรงเหน็ เป็นโอกาสดีทจ่ี ะยดึ เมอื งเชยี งใหม่มาจาก
พม่า แต่ไม่สำเรจ็

4. พม่าตเี มอื งพชิ ยั ครง้ั ที่ 1 พ.ศ. 2315 แตไ่ ม่สำเร็จ ถูกตีแตกพา่ ยไป
5. พมา่ ตีเมืองพิชยั ครง้ั ที่ 2 พ.ศ. 2316 ผลปรากฏว่าพมา่ พา่ ยแพไ้ ปทำให้เกิดวรี กรรมพระยาพิชัยดาบหกั ขึน้
6. ไทยตเี มอื งเชยี งใหม่ครงั้ ที่ 2 พ.ศ. 2317 สามารถยึดเชียงใหมเ่ ป็นเมืองข้ึนได้
7. การรบกับพม่าท่ีบางแกว้ ราชบรุ ี พ.ศ. 2317 ผลปรากฏวา่ พม่าแพเ้ สยี ชีวติ และถกู จับเปน็ เชลยเป็นจำนวนมาก
8. อะแซหวนุ่ ก้ตี ีหัวเมืองเหนอื โดยเฉพาะพษิ ณโุ ลก พ.ศ. 2318 – 2319 สงครามครงั้ น้ีนบั วา่ เปน็ สงครามครง้ั ใหญ่ใน
สมัยธนบุรี ผลปรากฏว่าพมา่ แพ้ถกู จับเปน็ เชลยหลายหม่ืนคน
9. พมา่ ตเี มืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2319 พม่าไม่สามารถตเี มอื งเชยี งใหม่ไดต้ อ้ งแตกพ่ายไป แต่หลังจากท่พี มา่ แตกทพั
กลบั ไปแล้วสมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราชเห็นวา่ เชียงใหม่มีผู้คนไม่มากพอทจี่ ะรกั ษาเมอื ง จึงอพยพผ้คู นออกจากเมอื งและ
ประกาศใหเ้ ป็นเมอื งรา้ งตัง้ แตน่ ้ันมา จนถงึ รชั กาลพระบาทสมเดจ็ พระพุทธยอดฟา้ จฬุ าโลก จงึ ไดต้ ้ังข้นึ มาใหม่

หอ้ งสมุดประชาชน “เฉลิมราชกุมารี” อำเภอศรีมโหสถ จังหวดั ปราจนี บุรี 6

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

การขยายอาณาเขต

หลงั จากทีเ่ หตุการณ์ภายในกรงุ ธนบรุ ีสงบเรยี บร้อยแลว้ สมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชจงึ เริ่มขยาย
อาณาเขตออกไปยงั ประเทศใกล้เคยี ง ไดแ้ ก่ เขมร และลาว

1. การขยายอำนาจไปยังเขมร ขณะนนั้ ดินแดนเขมรเกิดการแกง่ แย่งอำนาจกนั ระหวา่ งพระรามราชา (นกั องนน)
กับพระนารายณร์ าชา (นกั องตน) พระนารายณร์ าชาไปขอความช่วยเหลือจากญวน พระรามราชาส้ไู มไ่ ด้หนมี าขอความ
ชว่ ยเหลือจากไทย ครง้ั แรกสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชส่งพระราชสาสน์ไปยงั พระนารายณร์ าชาใหม้ าสวามิภกั ดิต์ ่อไทย
แตพ่ ระนารายณร์ าชาไมย่ อม ดงั น้ันจึงทรงโปรดฯใหพ้ ระยาอภยั รณฤทธิ์ (ทองดว้ ง) และพระยาอนุชติ ราชา (บุญมา) นำทัพไป
ตเี ขมรใน พ.ศ. 2312 ขณะท่ที ัพไทยตไี ดเ้ มืองเสยี มราฐ พระตะบอง โพธิสัตว์ กับจะตีเมอื งพทุ ไธเพชร (บนั ทายเพชร) เขมร
ปล่อยขา่ ววา่ สมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราชสวรรคต พระยาอภยั รณฤทธ์ิและพระยาอนชุ ติ ราชาจงึ ยกทัพกลับ พ.ศ. 2314
เมื่อสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชปราบชมุ นุมตา่ ง ๆ เรียบร้อยแลว้ จงึ เสด็จยกทพั ไปตเี ขมรอีกคร้ังและสามารถตีเขมรได้
สำเร็จ ทรงสถาปนาพระรามราชาขึ้นครองเขมร ส่วนพระนารายณ์ราชาหนีไปพึง่ ญวน ตอ่ มาไดม้ าสวามิภกั ดิต์ อ่ ไทย สมเดจ็
พระเจ้าตากสนิ มหาราชจงึ โปรดใหเ้ ป็นพระมหาอปุ โยราช (วงั หนา้ ) (ตำแหน่งพระมหาอุปโยราช คอื ตำแหน่ง รชั ทายาทของ
กษัตริย์เขมร ซง่ึ เทยี บเท่าตำแหน่งพระมหาอุปราชของไทย) เหตกุ ารณ์ในเขมรจงึ สงบลง

ต่อมาใน พ.ศ. 2323 เกิดการกบฏในเขมร พวกกบฏจบั พระรามราชาและพระนารายณร์ าชาปลงพระชนม์ทงั้ สอง
พระองค์ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชโปรดใหส้ มเดจ็ เจา้ พระยามหากษัตรยิ ์ศกึ และเจ้าพระยาสุรสีห์ไปปราบการจลาจลได้
สำเร็จ และโปรดเกลา้ ฯ ให้นกั องเองซึ่งเปน็ โอรสของพระนารายณร์ าชาได้ขึ้นครองราชสมบตั แิ ทน แต่เน่อื งจากยงั ทรงพระ
เยาว์ จงึ มีฟ้าทะละหะ (มู) เป็นผู้สำเรจ็ ราชการแทน เขมรจงึ หันไปพึงญวนอีกคร้ังหนงึ่ สมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราชโปรดให้
สมเด็จเจา้ พระยามหากษัตรยิ ศ์ กึ ไปปราบเขมร ขณะทกี่ องทพั ไทยจะรบกับเขมรอยนู่ ้ัน กม็ ีขา่ วว่าทางกรุงธนบุรีเกิดจลาจล
วุน่ วาย ดว้ ยสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราชทรงเสียพระสติ สมเด็จเจ้าพระยามหากษตั รยิ ์ศกึ จึงตอ้ งรีบยกทัพกลับ

2. การขยายอำนาจไปลาว ในสมยั กรงุ ธนบุรีไทยได้ทำศึกขยายอำนาจไปยังลาว 2 ครงั้ คอื
2.1 การตีเมอื งจำปาศักด์ิ เพราะเจา้ เมืองนางรองเกดิ ขัดใจกับเจา้ เมืองนครราชสมี า จงึ คดิ กบฏต่อไทยไปขอขึ้นกับ
เจา้ โอ (หรือเจา้ โอ้) สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชจงึ โปรดให้เจ้าพระยาจักรไี ปปราบ จบั เจ้าเมอื งนางรองประหารชีวติ
ทำให้เมืองจำปาศักดิ์และดินแดนลาวตอนล่างอยู่ภายใตอ้ ำนาจของไทย
2.2 การตเี วยี งจนั ทน์ มีสาเหตมุ าจากพระวอเสนาบดีของเจ้าสิรบิ ุญสารเกิดววิ าทกบั เจ้าครองนครเวียงจันทน์
พระวอจึงหนีเขา้ มาอยทู่ ตี่ ำบลดอนมดแดง (ในจังหวดั อุบลราชธาน)ี ขอสวามภิ ักดิต์ ่อสมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราช เจ้าสริ ิ
บุญสารไดส้ ่งกองทัพมาปราบและจับพระวอฆ่าเสีย ใน พ.ศ. 2321 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช จงึ โปรดให้สมเด็จ -
เจ้าพระยามหากษัตรยิ ์ศึก และเจา้ พระยาสุรสหี ์ยกกองทพั ไปปราบ ขณะท่ีไทยยกทพั ไป เจา้ ร่มขาวเจา้ ผูค้ รองเมืองหลวง
พระบางมาขอสวามิภกั ด์ติ ่อไทยและส่งกองทพั มาชว่ ยตเี มอื งเวียงจนั ทนด์ ้วย เจา้ สิรบิ ุญสารสู้ไม่ได้จงึ หลบหนีไป เจา้ พระยา
มหากษตั ริยศ์ กึ จงึ ไดอ้ ัญเชิญพระแก้วมรกตพรอ้ มท้ังพระบางมาไว้ทไ่ี ทยด้วย (สว่ นพระบางนั้น ต่อมาไทยคนื ให้แก่ลาวใน
สมัยพระบาทสมเด็จพระพทุ ธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช)

ห้องสมุดประชาชน “เฉลิมราชกุมาร”ี อำเภอศรมี โหสถ จงั หวัดปราจนี บรุ ี 7

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

ความเจริญด้านต่างๆ ในสมัยกรุงธนบุรี

ตลอดระยะเวลา 15 ปี ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสนิ มหาราช พระองค์ทรงใช้เวลาสว่ นใหญ่ในการตอ่ สู้
ปราบปรามปอ้ งกันและขยายอาณาเขตของประเทศจงึ ไมค่ ่อยมีเวลาจะทีจ่ ะพัฒนาประเทศทางด้านอนื่ มากนัก แต่ถึง
กระน้นั พระองค์ก็ทรงพยายามสร้างความเจรญิ ใหแ้ กป่ ระเทศในด้านต่าง ๆ ดงั นี้

1. ดา้ นการปกครอง
ลักษณะการปกครองของกรุงธนบุรี ดำเนินรอยตามแบบแผนของสมัยอยุธยาตอนปลาย โดยแบ่งการปกครอง
ออกเป็น 2 สว่ น คือ
1.1 การปกครองส่วนกลางหรอื ราชธานี
อยู่ในความรบั ผิดชอบของอคั รมหาเสนนาบดีทั้ง 2 ตำแหน่ง คือ สมุหกลาโหม มีหน้าที่ดูแลรบั ผดิ ชอบดูแลหัวเมอื ง
ฝ่ายใต้และกิจการฝ่ายทหารและสมุหนายก มีหน้าที่ดูแลรับผิดชอบดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือและกิจการฝ่ายพลเรือน กับ
ตำแหน่งเสนาบดีจตุสดมภอ์ ีก ๔ ตำแหน่ง คอื กรมเวียง กรมวัง กรมคลัง กรมนา กรมทงั้ ๔ น้ี มหี น้าที่ คอื
1) กรมเวยี ง มหี น้าทีป่ กครองท้องที่ บังคบั บญั ชาบา้ นเมอื ง และรักษาความสงบเรยี บร้อยของบ้านเมือง
2) กรมวัง มีหน้าที่รบั เกย่ี วกบั ราชสำนกั และพจิ ารณาพพิ ากษาคดคี วามของราษฎร
3) กรมคลงั มีหน้าทีร่ ับจา่ ยและเกบ็ รักษาพระราชทรัพยท์ ี่ได้มาจากส่วยอากร บังคับบัญชากรมทา่ ซึง่ เกย่ี วข้องกับการ
ตดิ ตอ่ คา้ ขายกับตา่ งประเทศ และมหี นา้ ทีเ่ กี่ยวกบั พระคลังสินคา้ การค้าสำเภาของหลวง
4) กรมนา มหี น้าทีด่ ูแลการทำนา เกบ็ ข้าวขน้ึ ฉางหลวง และพิจารณาคดคี วามเกย่ี วกับเรอ่ื งโค กระบอื และท่นี า คำว่า
“กรม” ในท่นี ีห้ มายความคล้ายกับ “กระทรวง” ในปจั จบุ นั

1.2 การปกครองสว่ นภูมภิ าค แบ่งออกเป็น
1) การปกครองหวั เมืองช้ันในท่ีอยู่ราย
รอบราชธานีเรยี กว่าเมืองช้ันจัตวา มีผู้ปกครอง เรยี กว่า
“ผู้ร้ัง” ปฏิบตั ติ ามคำสัง่ ของเสนาบดี จตสุ ดมภ์ในราชธานี
2) การปกครองหัวเมืองภายในราชอาณาจักร
เรยี กวา่ หัวเมืองช้ันนอก หรอื เมอื งพระยามหานคร
เปน็ เมอื งทอี่ ยนู่ อกเขตราชธานีออกไป แบ่งออกเปน็
เมอื งชน้ั เอก โท ตรี
2) การปกครองหวั เมอื งประเทศราช ทอ่ี ยู่
ห่างไกลออกไปถงึ ชายแดน มอี าณาเขตติดต่อกบั
ประเทศอ่ืนตอ้ งสง่ เครอ่ื งราชบรรณาการ มาให้ตาม
กำหนด ไดแ้ ก่ กัมพชู า ลาว เชยี งใหม่ และนครศรีอธรรมราช

ห้องสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จังหวัดปราจนี บรุ ี 8

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

2. ด้านกฎหมายและการศาล
กฎหมายและวธิ ีพิจารณาคดีความในศาลสมยั ธนบรุ ี ใช้ตามแบบสมยั อยุธยาเทา่ ทม่ี ีหลักฐานปรากฏอยู่มีเพียงฉบับ
เดียว เก่ียวกบั การสกั เลข คือ การลงทะเบียนชายฉกรรจเ์ พอื่ รบั ใช้ในราชการ เรียกวา่ ไพรห่ ลวง การสกั เลขในสมยั นัน้ สำคัญ
มาก เพราะเป็นระยะเวลาของการป้องกนั และแผอ่ ำนาจเพอื่ ให้ประเทศชาติมัน่ คง สว่ นการศาลมักใช้บา้ นของเจา้ นาย บ้าน
ของตุลาการ บางครั้งสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชก็ทรงเป็นผู้พิพากษาคดีเอง และทรงใช้ศาลทหารและพระบรมราช
โองการเป็นกฎหมายใชใ้ นการตดั สนิ คดีความด้วย

3. ดา้ นเศรษฐกจิ
หลงั จากเสียกรุงศรอี ยุธยาแกพ่ ม่าแล้ว สภาพเศรษฐกิจของไทยตกตำ่ มากประชาชนยากจนอัตคดั ฝดื เคือง อาหาร
หายากและราคาแพง เนื่องจากในขณะที่เกิดศึกสงครามผู้คนต่างพากันหนีเอาตัวรอด การทำไร่ทำนาต้องหยุดชะงักลง
สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชทรงแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าในระยะท่ีตง้ั กรุงธนบุรีใหม่ ๆ ด้วยการจ่ายพระราชทรัพย์ซื้อข้าว
จากพอ่ คา้ ต่างประเทศในราคาสูงเพ่ือแจกจา่ ยประชาชน และชักชวนให้ราษฎรกลับมาต้ังภูมลิ ำเนาอยู่ตามเมอื งต่าง ๆ ทำมา
หากนิ ดงั แตก่ อ่ น
นอกจากนนั้ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชยังส่งเสริมทางด้านการค้าขาย มีการสง่ เรอื สำเภาไปค้าขายยังประเทศ
อินเดยี และประเทศใกล้เคียง สำหรบั ส่ิงของทบี่ รรทกุ เรือสำเภาหลวงไปขาย เช่น ดบี กุ พรกิ ไทย ครง่ั ข้ผี งึ้ ไมห้ อม ฯลฯ และ
เม่ือขายสินคา้ หมดแล้วกจ็ ะซื้อสินคา้ ตา่ งประเทศที่ต้องการใช้ในประเทศ เชน่ ผา้ ลายและถว้ ยชามมาขายใหแ้ กป่ ระชาชนอีก
ตอ่ หนง่ึ ซึง่ การค้าขายน้เี ป็นแบบเดียวกับสมัยอยุธยา คอื อยู่ภายใต้การดแู ลของพระคลงั สินค้า มีการส่งเสริมให้ราษฎรทำ
การเพาะปลกู ทำให้เศรษฐกิจของประเทศค่อย ๆ ดีขึน้ ตามลำดบั

4. ดา้ นสงั คม
สังคมไทยสมยั กรงุ ธนบุรมี กี ารควบคุมอย่างเข้มงวดเพ่อื เตรียมพรอ้ มอยู่เสมอ เพราะมีการทำศึกกับพมา่ บ่อยคร้ัง มี
การสักเลขบอกชื่อสังกัดมูลนายและเมอื งไว้ที่ข้อมือไพร่หลวงทุกคน ซึ่งมีหน้าที่รับใช้ราชการปีละ 6 เดือน โดยการมารับ
ราชการ 1 เดอื น แล้วหยุดไปทามาหากนิ ของตนอีก 1 เดอื นสลับกนั ไป เรยี กวา่ “การเขา้ เดือนออกเดือน” ไพรห่ ลวงอกี พวก
หนึ่ง เรยี กว่า “ไพรส่ ่วย” คือ ไพรห่ ลวงที่ส่งสงิ่ ของแทนการใชแ้ รงงานแก่ราชการ ซึ่งเปน็ พวกที่รับใชแ้ ต่เฉพาะเจา้ นายท่ีเป็น
ขนุ นางให้ราษฎรทำการเพาะปลกู ทำให้เศรษฐกิจของประเทศค่อย ๆ ดีข้นึ ตามลำดบั

5. ด้านการศึกษา
สมยั กรุงธนบรุ ีเป็นระยะเวลาท่ีบ้านเมืองยงั ไม่สงบเรียบรอ้ ย การฟื้นฟกู ารศึกษาจึงทำไดไ้ ม่มากนัก แต่วัดก็ยังเป็น
แหล่งที่ให้การศึกษาอยู่ โดยมีแต่เด็กผู้ชายเท่าน้ันที่มีโอกาสศึกษา เพราะต้องอยู่กับพระที่วัด เรียนหนังสือและไดร้ ับการ
อบรมความประพฤติ เรียนพระธรรม ภาษาบาลสี ันสกฤต และศัพทเ์ ขมร เพื่อประโยชนใ์ นการอา่ นคัมภีรพ์ ระพุทธศาสนา

หอ้ งสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรมี โหสถ จังหวัดปราจนี บรุ ี 9

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

6. ดา้ นศาสนา
เมื่อคร้ังเสียกรุงศรีอยธุ ยาครั้งที่ 2 สิ่งสำคัญต่าง ๆ ในพระพุทธศาสนาถูกทำลายเสียหายมาก หลังจากที่สมเดจ็
พระเจ้าตากสินมหาราชทรงย้ายเมืองหลวงมายังกรุงธนบุรี พระองค์ได้ฟื้นฟูศาสนาขึ้นใหม่โดยชำระความบริสุทธิ์ของ
พระสงฆ์ พระสงฆร์ ูปใดทป่ี ระพฤติไมอ่ ย่ใู นพระวินยั กใ็ หส้ ึกออกไปเสยี พระสงฆ์รูปใดประพฤตอิ ยู่ในพระวนิ ัยทรงอาราธนา
ให้บวชเรียนตอ่ ไป

นอกจากน้ี พระองคท์ รงบริจาคพระราชทรพั ย์สว่ น
พระองคใ์ นการสรา้ งพระอโุ บสถ วิหาร เสาสนะ กฏุ ิสงฆ์และ
วดั วาอารามต่าง ๆ เชน่ วนั บางยี่เรอื เหนอื (วัดราชคฤห์) วัด
บางย่เี รือใต้ (วดั อินทาราม) วัดบางหวา้ ใหญ่ (วัดระฆงั โฆษิตา
ราม) วัดแจ้ง (วัดอรุณราชวราราม) วัดหงส์ (วัดหงส์รัตนา-
ราม) เป็นต้น

อกี ทั้ง เมือ่ พระองคท์ ราบว่าพระไตรปิฎกมีอยู่ที่ใดก็
ทรงให้นำมาคัดลอกเปน็ ฉบบั หลวงไว้ทก่ี รงุ ธนบุรีแลว้ ส่ง
ตน้ ฉบับกลบั ไปเก็บไวท้ เ่ี ดิม ทรงใหช้ ่างจารพระไตรปฎิ กทงั้ จบ ท่สี ำคญั ที่สดุ ทรงให้อญั เชญิ พระแกว้ มรกต มาประดษิ ฐานที่
วัดอรุณราชวราราม

7. ดา้ นศิลปะและวรรณกรรม
สมัยกรงุ ธนบุรีด้านศิลปะมีไมค่ ่อยมากนักเพราะบ้านเมืองอยูใ่ น
ภาวะสงครามถงึ กระนนั้ พระองคก์ ท็ รงให้มีการละเลน่ เพ่อื เป็นการบำรงุ ขวัญ
ประชาชนให้หายจากความหวาดกลวั และลืมความทุกข์ยาก มีขบวนแห่
อญั เชญิ และสมโภชพระแกว้ มรกตเปน็ เวลา 7 วัน การประชนั ละครระหวา่ ง
ละครผ้หู ญงิ ของเจา้ นครศรธี รรมราช และละครหลวง
ผลงานทางด้านวรรณกรรมในสมัยนั้นมีน้อยและไม่สสู้ มบรู ณน์ กั
วรรณกรรมที่มีชื่อเสยี ง ไดแ้ ก่
- บทพระราชนพิ นธ์เร่อื งรามเกียรติบ์ างตอน
- หลวงสรวิชิต (หน) ประพนั ธล์ ลิ ิตเพชรมงกฎุ และอิเหนาคำฉนั ท์

- นายสวนมหาดเลก็ ประพนั ธ์โคลงยอพระเกียรตพิ ระเจา้ กรงุ ธนบรุ ี
การไปติดต่อกับจีนในปลายรชั สมยั ทำให้มีวรรณกรรมเกิดขน้ึ อกี

เร่ืองหน่ึง คือ นริ าศพระยามหานภุ าพไปเมอื งจีน หรอื นริ าศเมอื งกวางต้งุ

หอ้ งสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จังหวดั ปราจีนบุรี 10

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

เหตุการณ์ตอนปลายสมัยกรุงธนบุรี

ในปลายรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พระราชพงศาวดารฉบับต่าง ๆ บันทึกไว้ว่า
สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงมีพระสติฟั่นเฟือนไป เข้าพระทัยว่าทรงบรรลุโสดาบัน และจะให้
พระสงฆ์กราบไหว้พระองค์ซึ่งเป็นคฤหัสถ์ ราษฎรได้รับความเดือดร้อนทั่วแผ่นดินจากข้าราชการท่ีทุจ ริต
กดข่ีข่มเหงหาประโยชน์ส่วนตัว เป็นเหตุทำให้เกิดจลาจลขึ้นในกรุงธนบุรี ราษฎรต่างทิ้งบ้านเรือนหนีเข้า
ป่าไปเป็นอันมาก

ขณะเดียวกันก็เกิดกบฏขึ้นที่กรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทราบข่าวกบฏ จึงสั่ง
พระยาสรรค์ขึ้นไปสอบสวน แต่พระยาสรรค์กลับไปเข้าพวกกบฏ ย กพวกเข้าปล้นพระราชวังที่กรุงธนบุรี
ในเดือนเมษายน 2324 บังคับให้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชออกผนวชและคุมพระองค์ไว้ที่พระ
อุโบสถวัดอรุณราชวราราม และพระยาสรรค์ก็ต้ังตนเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินแทน

ส่วนสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก กำลังจะยกทัพไปตีเมืองเสียมราฐ เม่ือทราบข่าวเกิดจลาจล
ในกรุงธนบุรี จึงรีบยกทัพกลับขณะน้ันเป็นเดือนเมษายน 2325 เมื่อมาถึงกรุงธนบุรี พระองค์ได้ซักถาม
เร่ืองราวความยุ่งยากท่ีเกิดขึ้น จึงให้ประชุมข้าราชการ ปรากฏว่าท่ีประชุมลงความเห็นว่าให้สำเร็จโทษ
พระเจ้าตากสินมหาราช ขณะน้ันทรงมีพระชนม์ 48 พ รรษา รวมเวลาครองราชย์ 15 ปี

หอ้ งสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จังหวดั ปราจนี บุรี 11

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

บรรณานกุ รม

ฑิภากร บารเมษฐ์. พระเจา้ ตากสนิ ก้ชู าติ. กรุงเทพฯ : บนั ทกึ สยาม, 2544.
พรรณี เกษกมล. ผลดั แผ่นดนิ กรุงศรี. กรงุ เทพฯ : แสงดาว, 2553.
สำนักงานการศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอธั ยาศัย. ประวัติศาสตรช์ าติไทย.

กรุงเทพฯ : กระทรวงศึกษาธกิ าร, 2561.
วิกพิ ีเดยี สารานุกรมเสรี. (2563). ประเทศไทยสมยั กรุงธนบรุ ี. สืบคน้ เมอ่ื 24 เมษายน

2563, จาก http://thainationhistory.blogspot.com/p/blog-page_12.html?m=1

หอ้ งสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรมี โหสถ จงั หวดั ปราจีนบุรี 12

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

คณะผู้จดั ทำ

เนอื้ หา / เรียบเรยี ง บรรณารักษ์ปฏิบัติการ
ครู กศน.ตำบล
นางสาวสุพิชฌาย์ พันธ์เกษมศานต์
นางสาวนัจรีย์ วงศาโรจน์ บรรณารักษ์ปฏิบัติการ

ออกแบบปก

นางสาวสุพิชฌาย์ พันธ์เกษมศานต์

ห้องสมดุ ประชาชน “เฉลมิ ราชกุมาร”ี อำเภอศรมี โหสถ จังหวัดปราจนี บุรี 13

ประวัติศาสตร์ชาติไทย

คำขวญั จังหวัดธนบุรี

เมอื งอนุสาวรีย์พระเจ้าตาก
หลากถ่นิ ท่องเทีย่ วงามตา
วดั กลั ยาณห์ ลวงพ่อโต
วดั บคุ คโลพระพักตร์งาม
กราบไหว้พระเจ้าตากสนิ วัดอนิ ทาราม
ลอื นามงามอาชพี ศิลป์ไทย

ห้องสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกุมารี” อำเภอศรีมโหสถ จงั หวดั ปราจนี บุรี 14

หอ้ งสมุดประชาชน “เฉลมิ ราชกมุ าร”ี อำเภอศรีมโหสถ จงั หวดั ปราจีนบรุ ี 15