ใบงาน-สมุนไพรไทยใกล้ตัว

สรรพคุณของสมุนไพรใกล้ตวั

เพญ็ ศรี นนั ทสมสราญ
จากจดหมายข่าวชมรมผสู้ ูงอายุ มหาวิทยาลยั ขอนแก่น

พชื สมนุ ไพรเป็นพืชท่ีคนไทยรู้จกั กนั มานาน และมีการนามาใชเ้ ป็นเคร่ืองยา อาหาร เครื่องสาอาง

และอ่ืน ๆ การประกอบอาหารมีการใชพ้ ชื สมนุ ไพร เคร่ืองเทศ และผกั สวนครัว มาใชใ้ นชีวิตประจาวนั

จานวนหลายชนิด เช่น ขงิ ข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด กะเพรา โหระพา ใบแมงลกั

การปลูกพืชสมุนไพรท่ีเป็นไมล้ ม้ ลุกหรือผกั สวนครัว ทาไดเ้ ช่นเดียวกบั การปลูกพืชทว่ั ๆ ไป แต่ส่ิง

สาคญั คอื สรรพคณุ ท่ีจะนามาประยกุ ตใ์ ชก้ บั ชีวิตประจาวนั และเป็นภมู ิปัญญาไทยท่ีมีความสาคญั และมี

เทคนิคการใช้ ผเู้ ขยี นหวงั วา่ คงจะเป็นประโยชน์พอสมควรต่อผอู้ า่ นซ่ึงเป็นผบู้ ริโภคท่ีไดใ้ กลช้ ิดกบั ตน้ ไม้

ใบหญา้ พืชสมนุ ไพรใกลต้ วั ที่จะนาเสนอมีดงั น้ี

1. กระเจ๊ยี บแดง

กระเจี๊ยบแดง มีช่ือ เรียกอื่นๆ เช่น กระเจี๊ยบเปร้ียว

(ภาคกลาง) ส้ม พอเหมาะ ผกั เกง็ เคง็ (ภาคเหนือ)

สม้ พอดี (ภาค อีสาน) สม้ ตะเลงเครง (ตาก) ใบ

ส้มม่า (ระนอง) สม้ ปู (เง้ียว-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- เมล็ด เป็นยาแกอ้ ่อนเพลีย บารุงกาลงั บารุงธาตุ แกด้ ีพิการ ขบั ปัสสาวะ

- ท้ังต้น เป็นยาฆ่าตวั จ๊ีด เตรียมโดยนามาใส่หมอ้ ตม้ น้า 3 ส่วน เค่ยี วไฟใหง้ วดเหลือ 1 ส่วน ผสมกบั

น้าผ้ึงคร่ึงหน่ึง รับประทานวนั ละ 3 เวลา หรือรับประทานน้ายาเปลา่ ๆ จนหมด

- กลบี เลย้ี ง ชงกบั น้ารับประทานเพอ่ื ลดความดนั ลดไขมนั ในเสน้ เลือด ทาแยม

2. กระเจ๊ยี บเขยี ว

กระเจ๊ียบเขียว มีชื่อเรียกอื่นๆ เช่น มะเขือทวาย มะเขือมอญ

สรรพคณุ :

- ผลแห้ง ป่ นนามา ชงกบั น้า กินบาบดั โรคกระเพาะ

อาหาร มีเพคตินและสารเมือก ช่วยเคลือบกระเพาะอาหาร แกไ้ อ

บารุงกาลงั

- ผลอ่อน เป็นยา หลอ่ ล่ืน ใชใ้ นโรคหนองใน

- ดอก ลดไขมนั ในเลือด ลดอุณหภมู ิในร่างกาย แกก้ ระหายน้า

3. กระชาย
กระชาย มีช่ืออ่ืนๆ เช่น วา่ นพระอาทิตย์

(กรุงเทพฯ) ละแอน (ภาคเหนือ) กะแอน ขิงทราย
(แมฮ่ ่องสอน) จ๊ีปูชีพู (เง้ียว-แม่ฮ่องสอน) เป๊ าะสี่ (กะเหร่ียง-
แมฮ่ ่องสอน)

สรรพคณุ :

- เหง้า เป็นยาแกโ้ รคปากเป่ื อย ปากเป็นแผล ปากแหง้ ขบั ระดูขาว ขบั ปัสสาวะ รักษาโรคบิด
แกป้ วดมวนทอ้ ง

- ราก (นมกระชาย) มีรสเผด็ ร้อน ขม มีสรรพคุณคลา้ ยโสม แกก้ ามตายดา้ น บารุงความรู้สึกทางเพศ
ทาใหก้ ระชุ่มกระชวย โดยใชน้ มกระชายตาและหวั ดองสุรา

จากการทดลอง พบวา่ ใชส้ ารสกดั แอลกอฮอลแ์ ละคลอโรฟอร์มมีฤทธ์ิตา้ นเช้ือราที่ทาให้
เกิดโรคผวิ หนงั และแผลในปากไดด้ ีพอสมควร

4. กระถนิ
กระถิน มีช่ืออ่ืนๆ เช่น กระถ่ิน (ภาคกลาง) บหุ งาอินโดนีเซีย

(กรุงเทพฯ) กระถินหอม ดอกคาใต้ คาใตม้ อนคา (ภาคเหนือ) มอนคา
(เง้ียว-แม่ฮ่องสอน) ถิน (ภาคใต)้ บหุ งาเซียม (มลายู-ภาคใต)้ บหุ งาละสะ
มะนา (มลาย-ู ปัตตานี) เกากรึนอง (กะเหร่ียง-กาญจนบรุ ี)

สรรพคณุ :

- ราก มีรสเฝื่อนฝาด กินเป็นยาอายวุ ฒั นะ ทาแกพ้ ิษแมลงสัตว์
กดั ตอ่ ย ตม้ น้าอมแกป้ วดฟัน แกอ้ กั เสบ

- ยาง เขา้ ยาแกไ้ อ บรรเทาอาการระคายคอ
- ใบอ่อน ตาพอกแกแ้ ผลเร้ือรัง
- ดอก ชงดื่ม แกอ้ าหารไม่ยอ่ ย ดองเหลา้ ดื่ม แกป้ วดทอ้ ง

5. กล้วยน้าว้า
กลว้ ยน้าวา้ มีช่ือเรียกอื่นๆ เช่น กลว้ ยมะลิอ่อง (จนั ทบุรี) กลว้ ย

ใต้ (เชียงใหม,่ เชียงราย) กลว้ ยอ่อง (ชยั ภมู ิ) กลว้ ยตานีอ่อง (อุบลราชธานี)
สรรพคุณ :

- ผลดบิ ใชร้ ักษาอาการทอ้ งเสียและบิด
- ผลสุก เป็นยาระบายอ่อน ๆ
- หวั ปลี เป็นยาแกร้ ้อนใน กระหายน้า โรคโลหิตจาง บารุง
น้านม แกโ้ รคเกี่ยวกบั ลาไส้ ลดน้าตาลในเส้นเลือด

6. กะเพรา

กะเพรา มีช่ือ เรียกอื่น ๆ เช่น กะเพราขน

กะเพราขาว กะเพรา (ภาคกลาง) กอมกอ้ กอมกอ้ ดง (เชียงใหม่)

อีตไู่ ทย (ภาคอีสาน)

สรรพคุณ :

- ใช้ท้งั ต้น เป็นยาขบั ลม แกป้ วดทอ้ ง และ

คล่ืนไสอ้ าเจียน

- รากและต้น มีรสเผด็ ร้อน แกพ้ ษิ ตาซาง แกไ้ ขส้ ันนิบาต แกท้ อ้ งข้ึน ทอ้ งอืด ทอ้ งเฟ้อ

บารุงธาตุ

- ใบ มีรสเผด็ ร้อน บารุงไฟธาตุ แกป้ วดทอ้ ง ขบั ผายลม ทาใหเ้ รอ แกจ้ ุกเสียด แก้

คลื่นไสอ้ าเจียน น้าค้นั จากใบกินขบั เหง่ือ แกไ้ ข้ ขบั เสมหะ ทาผิวหนงั แกก้ ลากเกล้ือน ใบสดหรือแหง้

ชงกบั น้าร้อน ด่ืมบารุงธาตุ ขบั ลมในเด็กอ่อน

- เมลด็ มีรสเผด็ กินบารุงเน้ือหนงั ใหช้ ุ่มช้ืน

7. ขมนิ้ ชัน

ขมิ้นชนั มีชื่ออ่ืนๆ เช่น ขมิ้น (ภาคกลาง, ภาคใต)้ ขมิ้นแกง

ขมิ้นหยวก ขมิ้นหวั (เชียงใหม)่ ข้ีหมิ้น (ภาคใต)้

สรรพคณุ :

- เหง้าสด เป็นยารักษาโรคเหงือกบวมเป็นหนอง รักษาแผลสด

แกโ้ รคกระเพาะ แกไ้ ขค้ ลง่ั เพอ้ แกไ้ ขเ้ ร้ือรัง แกโ้ รคผิวหนงั แก้

ทอ้ งร่วง แกบ้ ิด ทาแกแ้ ผลถลอก แกโ้ รคผิวหนงั ผื่นคนั แกท้ อ้ งอืดเฟ้อ รักษาแผลในกระเพาะอาหาร

- เหง้าแห้ง บดเป็นผงเคี่ยวกบั น้ามนั พืช ทาน้ามนั ใส่แผลสด ผสมน้า ทาผวิ แกเ้ มด็ ผดผน่ื คนั สารสกดั จากเหงา้
แหง้ ป้องกนั ออกซิเดชนั่ ชะลอความแก่ของผิวหนงั ทาครีมทาผวิ

8. ข่า

ขา่ มีชื่อเรียก อื่นๆ เช่น กฎกุ โรหินี (ภาคกลาง)
ข่าตาแดง ขา่ หยวก ขา่ หลวง (ภาคเหนือ) เสะเออเคย สะเอเชย

(กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- เหง้าแก่สดหรือ แห้ง มีรสเผด็ ร้อน ขม แกอ้ าการ

ทอ้ งอืด ทอ้ งเฟ้อ และปวดทอ้ ง ใชร้ ักษาโรคผวิ หนงั (เกล้ือน) แกโ้ รคบิด แกล้ มพิษ และโรคลมป่ วง ตา

กบั น้ามะขามเปี ยกและเกลือใหส้ ตรีกินหลงั คลอดเพื่อขบั น้าคาวปลา

- หน่อ มีรสเผด็ ร้อน หวาน แกล้ มแน่นหนา้ อก บารุงไฟธาตุ

9. ขงิ

ขิง มีช่ือเรียกอ่ืนๆ เช่น ขิงแกลง ขิงแดง
(จนั ทบุรี) ขิงเผือก (เชียงใหม)่ สะเอ (กะเหร่ียง-
แมฮ่ ่องสอน)
สรรพคณุ :

- ราก มีรสหวาน เผด็ ร้อน ขม แกล้ ม บารุงเสียง แก้
พรรดึก แกค้ อมีเสมหะ เจริญอาหาร

- เหง้า มีรสเผด็ ร้อน ใชเ้ หงา้ แก่ทบุ หรือบดเป็นผง ชงน้าดื่มแกค้ ลื่นไส้อาเจียน แกจ้ ุก
เสียดแน่นเฟ้อ

- เหง้าสด ตาค้นั น้าผสมน้ามะนาวและเกลือเลก็ นอ้ ย จิบแกไ้ อ ขบั เสมหะ ขบั
ลม แกท้ อ้ งอืด จุกเสียดแน่นเฟ้อ คล่ืนไส้อาเจียน แกห้ อบไอ ขบั เสมหะ แกบ้ ิด และเจริญธาตุ

- ต้น มีรสเผด็ ร้อน ขบั ลมในลาไส้ แกท้ อ้ งร่วง จุกเสียด
- ใบ มีรสเผด็ ร้อน แกฟ้ กช้า แกน้ ิ่ว แกข้ ดั ปัสสาวะ แกโ้ รคตา ฆา่ พยาธิ
10. แคบ้าน
แคบา้ น มีช่ือเรียกอื่นๆ วา่ แค แคบา้ นดอกแดงแคขาว(ภาคกลาง) แคแดง(เชียงใหม่)
สรรพคุณ :

- ราก น้าค้นั จากรากผสมกบั น้าผ้ึง เป็นยาขบั เสมหะ
- เปลอื กต้น มีรสฝาด ใชร้ ักษาทอ้ งเดิน แกบ้ ิด มกู เลือด คุมธาตุ ถา้ กินมากทา
ใหอ้ าเจียน ใชเ้ ป็นยาฝาดสมานท้งั ภายนอกและภายใน ชะลา้ งบาดแผล
- ใบ มีรสจืดมนั แกไ้ ขเ้ ปล่ียนฤดู ไขห้ วดั ถอนพษิ ไข้ ดบั พิษและถอนพษิ อื่นๆ
- ยอดอ่อน ใชร้ ักษาไขห้ วั ลม
- ดอก มีรสหวานเยน็ แกไ้ ขเ้ ปล่ียนฤดู

11. ชุมเหด็ เทศ

ชุมเห็ดเทศ มีชื่ออ่ืนเรียกวา่ ข้คี าก ลบั

มืนหลวง หมากกะสิงเทศ (ภาคเหนือ)

ชุมเห็ดใหญ่ ตะสีพอ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคณุ :

- ฝกั มีรสเอียน แกพ้ ยาธิ เป็นยาระบายขบั พยาธิตวั ตืด

พยาธิไสเ้ ดือน

- ใบ เป็นยาถา่ ย รักษาข้ีกลากและโรคผวิ หนงั อ่ืนๆ

- ใบและดอกทายาตม้ รับประทาน ขบั เสมหะในรายท่ีหลอดลมอกั เสบ และแกห้ ืด

- เมล็ด มีกล่ินเหมน็ รสเอียนเลก็ นอ้ ย ใชข้ บั พยาธิ แกต้ าซาง แกท้ อ้ งข้นึ

12. ตะไคร้

ตะไคร้ มีชื่อเรียกอื่นๆ เช่น จะไคร้ (ภาคเหนือ) ไคร

(ภาคใต)้ ห่อวอตะไป่ (กะเหร่ียง-แม่ฮ่องสอน) คาหอม (เง้ียว-

แมฮ่ ่องสอน) หัวสิงโต (เขมร-ปราจีนบุรี)

สรรพคณุ :

- เหง้า มีรสหอมปร่า แกก้ ระษยั แกเ้ บ่ืออาหาร บารุง

ไฟธาตุ ขบั ลมในลาไส้ แกข้ ดั ปัสสาวะ แกน้ ่ิว ดบั กลิ่นคาว เจริญอาหาร

- ใบ มีรสหอมปร่า แกไ้ ข้ ลดความดนั โลหิต

- ทง้ั ต้น มีรสหอมปร่า แกป้ วดทอ้ ง หืด ขบั ปัสสาวะ ขบั เหงื่อ และบารุงธาตุ

13. ตาลงึ

ตาลึง มีช่ือเรียกอ่ืนๆ เช่น ผกั แคบ(ภาคเหนือ) แคเดา๊ ะ(กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

สรรพคุณ :

- ราก มีรสเยน็ แกต้ าข้ึนฝ้า ดบั พษิ ท้งั ปวง แกไ้ ข้ แก้

อาเจียน ตม้ น้ากินเป็นยา ระบาย

- หัว มีรสเยน็ ดบั พิษท้งั ปวง

- ใบ มีรสเยน็ ปรุงเป็นยาดบั พิษร้อน เช่น ยาเขยี ว ใบสดตาให้

ละเอียด

14. ทับทมิ
ทบั ทิม มีช่ือเรียกอ่ืน ๆ วา่ มะเกา๊ ะ(ภาคเหนือ) พิลา(หนองคาย) พลิ าขาว มะก่อง

แกว้ (น่าน) หมากจงั (เง้ียว-แมฮ่ ่องสอน) เขียะลิ้ว(จีน)

สรรพคณุ :
- เปลือกผลแก่ ตากแหง้ รักษาอาการทอ้ งร่วง ฝนกบั น้าขน้ ๆ กินวนั ละ 1-2 คร้ัง
กินมากเป็นอนั ตรายได้ หรือฝนกบั น้าทาแกน้ ้ากดั เทา้
- ราก ใชฆ้ า่ พยาธิตวั ตืด
- นา้ ทับทมิ (จากเน้ือหุม้ เมลด็ ) ใชล้ ดความดนั โลหิต ใชร้ ่วมกบั บวั บก ลดภาวะ
โรคเหงือก
15. สะระแหน่

สรรพคณุ :
- ท้งั ต้นสด กินเป็นยาขบั ลม ขย้ที า
ขมบั แกป้ วดหวั แกป้ วดทอ้ ง จุกเสียด แน่น
เฟ้อ ดมแกล้ ม ทาแกฟ้ กช้า บวม

16. บวั บก
บวั บก มีชื่อเรียกอื่น ๆ วา่ ผกั หนอก (ภาคเหนือ) ผกั แวน่ (ภาคใต)้
สรรพคุณ :

- ทงั้ ต้น มีรสหอมเยน็ แกช้ ้าใน แกอ้ ่อนเพลีย ขบั ปัสสาวะ รักษาบาดแผล แก้
ร้อนในกระหายน้า แกโ้ รคปวดศีรษะขา้ งเดียว (ไมเกรน) แกโ้ รคเร้ือน แกก้ ามโรค แก้

ตบั อกั เสบ บารุงหวั ใจ บารุงกาลงั
- ใบ มีรสขม เป็นยาดบั ร้อน ลดอาการอกั เสบบวม แกป้ วดทอ้ ง แกบ้ ิด แกด้ ี

ซ่าน ใบตม้ กบั น้าซาวขา้ วกินแกน้ ่ิวในทางเดินปัสสาวะ ตาพอกหรือตม้ น้ากินแกฝ้ ีหนอง
แกห้ ดั ตม้ กบั หมูเน้ือแดงกินแกไ้ อกรน

- เมล็ด มีรสขมเยน็ แกบ้ ิด แกไ้ ข้ แกป้ วดศีรษะ