รายงาน เรื่อง งานใบตอง จัดทำโดย นายกฤติพงศ์ จันเทศ นายธนพล รากพงษ์ นายปกรณ์เกียรติ์ บุญกิม นายพีรพล บุญเหมือน นางสาวกรรณิการ์ดวงลามา เสนอ คุณครูนันทิรัตน์พวงเงิน รายงานฉบับนี้เป็นส่วนหนึ่งของวิชา การงานอาชีพ โรงเรียนหนองตูมวิทยา ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2566
คำนำ รายงานเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของวิชาการงานอาชีพของชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 เพื่อให้ได้ ศึกษาหาความรู้ใน เรื่อง งานใบตอง และได้ศึกษาอย่างเข้าใจเพื่อเป็นประโยชน์กับการเรียน ผู้จัดทำหวังว่า รายงานเล่มนี้จะเป็นประโยชน์กับผู้อ่าน หรือนักเรียน นักศึกษา ที่กำลังหาข้อมูลเรื่องนี้ อยู่ หากมี ข้อแนะนำหรือข้อผิดพลาดประการใด ผู้จัดทำขอน้อมรับไว้และขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย คณะผู้จัดทำ นายกฤติพงศ์ จันเทศ นายธนพล รากพงษ์ นายปกรณ์เกียรติ์ บุญกิม นายพีรพล บุญเหมือน นางสาวกรรณิการ์ ดวงลามา
สารบัญ หน้า ความสำคัญของใบตอง 1 วัสดุ อุปกรณ์ที่ใช้ในงานใบตอง 2 ตัวอย่างงานประดิษฐ์จากใบตอง 3 • ถาดใบตองกลีบดอกไม้ ล • บายศรีปากชาม 4 ประเภทของงานใบตอง 5 • งานใบตองท่ใช้กับขนม อาหาร ดอกไม้ 6 • งานใบตองที่ใช้ในงานพิธีและโอกาสพิเศษ 7
1 ความสำคัญของงานใบตอง ปัจจุบันนี้คนไทยมีการตื่นตัวกันมากในเรื่องงานใบตอง และได้รับความสนใจจากต่างประเทศดังจะ เห็นได้จากการจัดนิทรรศการแสดงผลงานด้านศิลปวัฒนธรรมไทย เช่น การกระกวดการประดิษฐ์กระทง นิทรรศการวิจิตรหารใบตอง-กรองร้อยมวลมาลี หรือการแข่งขันงานใบตองดังนั้น ผู้ที่สนใจงานใบตอง จึงพยายามประยุกต์และพัฒนางานใบตองให้มีรูปแบบหลากหลาย เพื่อเป็นการเผยแพร่เอกลักษณ์วัฒนธรรม อย่งหนึ่งของไทย งานใบตองเป็นงานประดิษฐ์ที่มีความสำคัญต่อชีวิตประจำวัน วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม ดังนี้ 1. ความสำคัญของงานใบตองต่อชีวิตประจำวัน คนไทยได้นำเอาใบตองมาห่อขนม ห่ออาหาร ห่อดอกไม้และมาลัยเพื่อให้สดทนทาน รอตะกร้าหรือเข่ง เพื่อป้องกันผักหรือผลไม้ช้ำ ประดิษฐ์เป็นกระทงใส่อาหาร เป็นธาตุรองขนมแท่งภาชนะ 2. ความสำคัญของงานใบตองต่อการสืบสานวัฒนธรรม งานประดิษฐ์จากใบตอง เช่น กระทงลอย กรวยอุปัชฌาย์บายศรีพานขันหมาก พานพุ่ม ที่ใช้ในโอกาส พิเศษต่าง ๆแสดงถึงวัฒนธรรมความเป็นอยู่และลักษณะนิสัยที่เป็นหนี้ละเอียดอ่อนของคนในสังคมไทย ซึ่งเป็น เอกลักษณ์ที่แตกต่างจากสังคมประเทศอื่น จึงควรอนุรักษ์ไว้ด้วยกันฝึกทำงานมใบตอง ใช้งานประดิษฐ์จาก ใบตอง และเผยแพร่ความรู้เรื่องงานไว้ต่อให้แก่ผู้ที่สนใจ เพื่อสืบสานวัฒนธรรมอันดีงามดีงานนี้ไว้ 3. ความสำคัญของงานใบตองต่อเศรษฐกิจ การประดิษฐ์จากใบตองสามารถสร้างอาชีพ สร้างรายได้แก่ผู้ที่มีความชำนาญในการทำ เช่น รับจ้างทำ บายศรีพานขันหมาก พานรับน้ำพระพุทธมนต์กรวยอุปัชฌาย์พานพุ่ม กระทงลอย และสามารถนำไปจัด แสดงและสาธิตได้นักท่องเที่ยวชาวต่างชาติและชาวอีกด้วย 4. ความสำคัญของงานใบตองต่อสิ่งแวดล้อม งานประดิษฐ์จากใบตองสามารถย่อยสลายได้เองตามธรรมชาติเลยไม่มีสารพิษตกค้าง จึงเป็นวัสดุที่เป็นมิตรต่อ สิ่งแวดล้อมที่ควรรณรงค์ให้หันมาใช้กันมากขึ้น โดยเฉพาะนำมาห่อขนม และใส่อาหาร
2 วัสดุ อุปกรณ์ที่ใช้ทำงานใบตอง งานใบตองที่ใช้สำหรับห่ออาหาร ใส่ขนม หรือประดิษฐ์เป็นถาด บายศรีและกระทงลอยน้ำต้องใช้วัสดุ อุปกรณ์ดังต่อไปนี้ 1.1 ใบตอง ใบตองจากต้นกล้วยมีหลายชนิดซึ่งใบตองที่นิยมนำมาห่อขนมส่วนใหญ่ มักจะใช้ใบตองจากต้นกล้วยน้ำ ส่วนงานประดิษฐ์สิ่งของเครื่องใช้ที่สวยงาม เช่น กระทงลอย บายศรีถาดใส่อาหาร ต้องใช้ใบตองจาก กล้วยตานี เพราะใบตองกล้วยตานีจะมีสีเขียวเข้ม ใบตรง นุ่ม ไม่แตกง่าย โดยใบตองที่นำมาใช้ควรมีอายุ ปานกลาง สีเขียวแก่ไปโตเต็มที่ิหากมีสวนกล้วยเอง ควรตัดใบตองในเวลาเช้า และต้องนำไปผึ่งให้น้ำค้างที่ เกาะอยู่แห้งเสียก่อน หรือนำไปผึ่งลมให้นุ่มก่อนนำไปใช้นอกจากนี้ควรเลือกใบตองช่วงกลางใบมาใช้ในงาน ประดิษฐ์เพราะจะมีริ้วเป็นเส้นตรง งานประดิษฐ์จึงจะสวย ไม่ผิดเบี้ยว และเช็ค้ใบต่อให้สะอาดด้วยผ้านุ่มจาก โคนไปหาปลายริ้วไม่ต้องก็นำไปใช้ 1.2 กรรไกร ควรเลือกขนาดที่พอเหมาะกับมือผู้ใช้และน้ำหนักเบา โดยกรรไกรขนาดใหญ่ใช้ตัดใบตอง ขนาดเล็กใช ตัดด้าย 1.3 เข็ม เครื่องใช้เข็มเบอร์ 8 1.4 ด้าย ควรใช้ด้ายเบอร์ 90 สีเขียวเข้มหรือสีดำ และใช้ได้คู่ ในการเย็บใบตองคอยด้านเส้นเดียวมีความคมเวลา เย็บใบตองต้องจะขาดไม่ได้ 1.5 เข็มหมุด ควรใช้ชนิดหัวเล็ก ตัวยาว ปลายแหลม 1.6 ไม้กลัดจากไม้ไผ่ ควรใช้ขนาดเล็ก แหลม แข็งแรง มีความยาวตามต้องการ 1.7 ผ้าเช็ดใบตอง ควรใช้ผ้าที่มีลักษณะนุ่มและซับน้ำได้ดี 1.8 ผ้าขาวบาง ใช้ชุบน้ำ บิดหมาด เพื่อห่อใบตองที่ฉีดแล้วหรือคุมงานในตอนที่เสร็จแล้วต้องการใบตองช้ำและเหี่ยว 1.9 อุปกรณ์อื่นๆ เช่น ไม้บรรทัด คีมตัดลวด คัดเตอร์ถาด วาสลีน หรือน้ำมันพืชสำหรับทาใบตองไม่ให้ใบตองเหี่ยวง่าย
3 ประเภทของงานใบตอง งานใบตองแบ่งประเภทลักษณะการใช้งานเป็น 2 ประเภท ได้แก่ งานใบตองที่ใช้กับขนม อาหาร และ ดอกไม้และงานใบตองที่ใช้ในงานพิธีและโอกาสพิเศษ งานใบตองที่ใช้กับขนม อาหาร และดอกไม้ 1. งานใบต่อที่ชายห่อขนมและใส่อาหาร เช่น ห่อสวม ห่อทรงเตี้ย ห่อทรงสูง ใช้สำหรับห่อ ข้าวเหนียวหน้าต่าง ๆ ขนมหม้อแกง ห่อหมก ขนมใส่ไส้ 2. งานใบตองที่ใช้เป็นภาชนะรองรับดอกไม้ เช่น กรวย กระทงมุมเดียว กระทงมุมเดียวดุนก้น งานใบต่อที่ใช้ในงานพิธีและโอกาสพิเศษ 1. กระทงดอกไม้ใช้ถวายเป็นเครื่องสักการบูชาพระรัตนตรัย เครื่องสักการบูชา พระมหากษัตริย์และราชวงศ์ใช้ลาบวชโดยนำไปขอขมาผู้ใหญ่ก่อนบวช ใช้ไหว้ผู้ใหญ่ที่เคารพนับถือเพื่อขอพร ในโอกาสต่าง ๆ ใช้ขอขมาพระแม่คงคา ซึ่งเมื่อประดิษฐ์กระทงเสร็จแล้ว มักนำดอกไม้ที่เตรียมไว้เช่น ดอกกุหลาบ ดอกมะลิดอกจำปา ดอกพุด ดอกข่าที่ประดิษฐ์จากดอกกุหลาบ ไปวางบนธูปเทียนแพและ พานทอง หรือเย็บใบตองเป็นกี่ลักษณะต่าง ๆ ปักลงบนหยวกกล้วยเป็นกระทงลอย ห่อสวม ห่อทรงเตี้ย ห่อทรงสูง กระทงเจิม กระทงลอย
4 2. บายศรี ใช้เป็นสิ่งบูชาเทพเจ้าในศาสนาพราหมณ์โดยเฉพาะบายศรีมีหลายชนิด แต่ที่ นิยมใช้กันมาก คือบายศรีปากชาม ซึ่งใช้ในการทำขวัญเด็กเกิดใหม่การโกนผมไฟ การโกนจุก การทำขวัญนาค การสร้างบ้าน ทำขวัญเสาเอก ตั้งศาลพระภูมิประจำบ้าน ทำขวัญบ้าน ทำขวัญผู้อยู่ในบ้าน ทำขวัญเรือน และ ใช้ในงานไหว้ครู นอกจากนี้ยังมีการนำไปต่อมาประดิษฐ์เป็นฐานรองพานพุ่ม พานสินสอด ผอบและกระเช้าใส่ ขนมหวานอีกด้วย บายศรีปากชาม
5 ตัวอย่างงานประดิษฐ์จากใบตอง ถาดใบตองกลีบกุหลาบ วัสดุอุปกรณ์ ขั้นตอนการทำถาดใบตองกลีบดอกกุหลาบ มีดังนี้ 1) เช็คใบตองให้สะอาดและฉีกใบตองกว้าง 1.5 นิ้ว ยาว 6-7 นิ้วตามจำนวนที่จะใช้ 2) พับกลีบกุหลาบตามภาพที่ 1,2 และ 3 3) เย็บกลีบกุหลาบสวมต่อกันโดยใช้วิธีด้นถอยหลังให้แต่ละกลีบห่างกัน 0.5 นิ้ว จนได้ความ ยาวที่ต้องการ 4) เย็บกลีบกุหลาบกลีบสุดท้ายกับกลีบแรกให้ติดกันเป็นวงกลมหรือวงรีตามต้องการ 5) ทำฐานถาดโดยวางใบตองที่ตัดเป็นวงกลมหรือวงรี 6 แผ่น ขวางทางริ้วกัน แบ่งเป็น ประกบบนวงกลีบกุหลาบ 3 แผ่น และประกบล่างวงกลีบกุหลาบ 3 แผ่น จากนั้นเย็บแผ่นใบตองวงกลมหรือ วงรีให้ติดแน่นกับวงกลีบกุหลาบ 6) ถักตะขาบมาเย็บตึงปิดรอยเย็บของถาดใบตอง โดยวิธีถักตะขาบทำได้ดังนี้ (1) ฉีกใบตองกว้าง 0.5 เซนติเมตร แล้วม้วนโดยเส้นทางซ้ายซ้อนทับบนเส้นทาง ขวา (2) จับเส้นขวาสอดเข้าในห่วง (3) ดึงเส้นด้านซ้ายให้แน่น (4) สอดเส้นด้านซ้ายเข้าในห่วง ดึงเส้นด้านขวาให้แน่น (5) สอดสลับไปมา จนเส้นใบตองหมด (6) ต่อตัวตะขาบ ให้สอดใบตองด้านหน้าตัวตะขาบ อ้อมสอดเก็บปลายทาง ด้านหลัง แล้วทำเช่นเดียวกัน ถักจนได้ความยาวตามต้องการ - ใบตองตานี - ด้ายสีเขียวเข้มหรือสีดำเบอร์ 90 - เข็มเบอร์ 9 - กรรไกร - มีด - เขียง - ถ้วยกลมหรือจานรี ถาดใบตองกลีบกุหลาบ
6 บายศรีปากชาม วัสดุอุปกรณ์ ขั้นตอนการทำบายศรีปากชาม มีดังนี้ 1. การเตรียมใบตอง เช็คใบตองด้วยผ้านุ่มสะอาด และฉีกใบตองตามขนาดและจำนวนที่กำหนด ดังนี้ • ใบตองกว้าง 12 นิ้ว จำนวน 2 ชิ้น สำหรับทำกรวย • ใบตองกว้าง 5 นิ้ว จำนวน 2 ชิ้น สำหรับทำบายศรีตัวยอดหรือตัวแม่ • ใบตองกว้าง 3 นิ้ว จำนวน 27 ชิ้น สำหรับทำบายศรีตัวรองหรือตัวลูก • ใบตองกว้าง 2.5 นิ้ว จำนวน 27 ชิ้น สำหรับทำผ้านุ่งบายศรีตัวรองหรือตัวลูก • ใบตองกว้าง 2.5 นิ้ว จำนวน 3 ชิ้น สำหรับทำตัวแมงดา • ใบตองกว้าง 1.5 นิ้ว จำนวน 9 ชิ้น สำหรับทำผ้านุ่งบายสีตัวยอดหรือตัวแม่ 2. การทำกรวยข้าว ม้วนกรวยข้าว โดยใช้ใบตองกว้าง 12 นิ้ว 2 ชิ้น ประกบกันให้ปลายอ่อนของ 2 แผ่นสลับกันแล้ว ม้วนให้เป็นรูปทรงกรวยโดยให้ปลายอ่อนอยู่ด้านนอก จากนั้นตัดปลายกรวยให้เรียบ และมีความสูงจากยอด กรวยวัดลงมาประมาณ 8-9 นิ้ว มีเส้นผ่านศูนย์กลางปากกรวยประมาณ 3.5 นิ้ว 3. การทำตัวบายครี ตัวบายศรี1 ตัว จะมี9 ชั้น โดยมีขั้นตอนการทำ ดังนี้ (1) ม้วนกลีบนิ้วมือนาง โดยใช้ใบตองกว้าง 3 นิ้ว วางใบตองเป็นแนวยาว ใบตองด้านแข็งไว้ ขวามือ จากนั้นม้วนใบตองกับดอกพุด (2) นุ่งกลีบนิ้วมือนางที่จะเป็นตัวยอดหรือบายศรีตัวแม่โดยใช้ใบตองกว้าง 1 นิ้ว ว่างใบตอง ด้านแข็งไว้ขวามือ พับเข้าหาตัวยอดบายศรีให้ใบตองเฉียง 45 องศา ทั้งสองข้าง และพับกลับออกจากตัว บายศรีอีกครั้ง โดยใช้นิ้วชี้และนิ้วหัวแม่มือจัดกลีบผ้านุ่งให้ได้รูปทรงสวยงาม นุ่งทั้งหมด 3 ชั้น แล้วใช้เข็มกับ ด้ายเย็บปิด 1) ใบตองตานี 7) ไข่เป็ดต้มสุก 2) ดอกพุด 8) ไม้กลัด 3) ดอกบานไม่รู้โรย 9) ชามปากกว้าง 5 นิ้ว 4) ดอกรัก 10) เข็มเบอร์7 5) กล้วยน้ำว้า 11) ด้ายสีเขียวเบอร์ 60 6) แตงกวา 12) กรรไกร บายศรีปากชาม
ล (3) นำกลีบนิ้วมือนางชั้นถัดไปมาวางทับตรงกึ่งกลางของตัวยอด ให้ไล่ระดับลงได้รูปทรง สวยงาม แล้วนำผ้านุ่งมานุ่งปิดจนครบ 9 ชั้น นุ่งผ้านุ่งปิดฐานตัวบายศรีแล้วใช้เข็มกับด้ายเย็บปิด 4. การทำตัวแมงดา (1) ฉีกใบตองกว้าง 2.5 นิ้ว จำนวน 3 ชิ้น (2) พับทบใบตองตามความยาว (3) ตัดตัวแมงดาให้โค้งเป็นรูปวงรีโดยส่วนกว้าง 2.5 นิ้ว ยาว 2.5 นิ้ว (4) ฉีกใบตองตามทางยาวออก ตัดหรือฉีกใบตองไปเรื่อย (5) ตัดปลายหางแมงดาให้ปลายแหลม (6) ตัดสายเหลี่ยมที่จุดสันทบตรงกลาง 3 สาย (7) เมื่อกางออกจะได้ตัวแมงดาลักษณะคล้ายแมงดาทะเล โดยตัดตัวแมงดาทั้งหมด 3 ตัว 5. การประกอบบายศรีปากชาม (1) ใส่ข้าวสุกปากหม้อในกรวย (2) ตัดใบตองที่วางสลับทางอ่อนแก่เป็นวงกลมให้กว้างกว่าปากกรวยเล็กน้อยจำนวน 2 แผ่น เพื่อปิดปากกรวย แล้วใช้ไม้เสียบลูกชิ้น เสียบจากฐานกรวยถึงยอดก๊วนโดยให้ความยาว เลยยอดกรวยประมาณ 1 นิ้ว (3) นำกล้วยน้ำว้าและแตงกวาอย่างละ 1 ลูกตัดหัวท้ายและผ่าตามยาวแบ่งเป็น 3 ชิ้น เพื่อ เตรียมใส่ด้านข้างกรวย (4) ใส่แตงกวาและกล้วยน้ำว้าด้านข้างกรวยคู่กันทั้ง 3 ข้าง (5) วางตัวแมงดาระหว่างตัวบายศรี (6) ปลายยอดกรวยเสียบไข่ต้ม ดอกบานไม่รู้โรย 1 ดอก และดอกรัก 3 ดอก
บรรณานุกรม สือค้นจาก [ออนไลน์] เข้าถึงจาก : https://kasineepuipui.wordpress.com/2012/05/22/118/ ( สืบค้นเมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม 2566 )