บ้านไร่ไผ่งาม

๑

บา้ นไร่ไผง่ าม

“แม่อยู่ไหม แสงดา” ลุงขาบ คนบา้ นถัดไปเดินเขา้ มาในแนวไผ่ซ:ึงปลูก
เป็นร>วั บา้ นถามข>นึ

“ไม่อยู่จ้ะลุง แม่ไปวัด” เดก็ หญงิ ตวั นอ้ ยๆ ใบหนา้ กลม โผล่ออกมาจาก
ใตต้ น้ มะนาว เธอตอบลุงขาบอยา่ งคุน้ เคย

“เอ้า ไปเอาเมี9ยงมาแลกไข่ซิหนู” ลุงขาบพูด พลางนั:งลงบนแคร่ หน้าบา้ น
และวางตะกร้าไข่ไวข้ า้ งตวั ลุงขาบเล>ียงไก่ และจะนาํ ไข่ไก่มาแลกกบั เม:ียงท:ีบ้าน
ของแสงดา เด็กหญิงวงิ: ข>นึ เรือนไปหยิบห่อเมย:ี งที:แมเ่ ตรียมไวม้ าส่งให้

เม:ือลุงขาบกลับไปแล้ว แสงดาก็กลับไปเก็บมะนาวต่อจนเต็มตะกร้า
แลว้ นํามาวางไวข้ ้างตะกร้าไข่ เธอหยิบกระบวยตักน>าํ จากโอ่งเชิงบันไดล้างมือ
แลว้ รีบนาํ ตะกร้าไข่ และมะนาว ไปขายให้ชาวอังกฤษที:บริษทั ป่ าไม้ แสงดาเป็ น
เด็กขยนั ช่วยแม่ทาํ มาหากินต>งั แต่ยงั เล็ก ชาวองั กฤษเอ็นดูแสงดา จึงช่วยซ>ือไข่กบั
มะนาวโดยใหร้ าคางาม

๒

เมื:อเพ:ือน ๆ ของแสงดาไปโรงเรียน แสงดาอยากเรียนหนังสือจึงเดินตาม
เพอ:ื นๆ ไปโรงเรียนบา้ ง เธอไปเรียนหนงั สือไดเ้ พียงสองวนั ก็ไม่ไดไ้ ปโรงเรียนอีก
เพราะไม่มใี ครช่วยทาํ งานบา้ น และเล>ียงควาย

“แสงดา นายอาํ เภออยากจะขอลูกไปอยู่ท9ีอาํ เภอเมืองเชียงใหม่ เพื9อให้ไปอยู่
เป็นเพื9อนลูกสาวของท่าน และท่านจะให้ลูกเรียนหนังสือด้วย” แม่พูดกบั แสงดา
ในวนั หน:ึง

แสงดาไดย้ ินคาํ ว่า เรียนหนังสือ เธอยินดีมาก จึงรับปากกับแม่ว่า จะไปอยู่
กบั นายอาํ เภอ เธอไปอยไู่ ดไ้ ม่ทนั ถึงเดือน แม่ก็ให้ลุงไปรบั กลบั มา เพราะแม่คดิ ถึง
แสงดามาก

แสงดากลบั มาอย่บู า้ นก็ช่วยแมท่ าํ งานบา้ น บางวนั กช็ ่วยยาย และแม่ยอ้ มฝา้ ย
ดว้ ยเปลือกไมบ้ า้ ง แก่นไมบ้ า้ ง ใบไมบ้ า้ ง ดอกไมบ้ า้ ง ยายของแสงดาสอนวิธียอ้ มสี
แสงดาจะสังเกตการใช้สีต่าง ๆ และจดจําวิธียอ้ มสี จดจาํ ชื:อต้นไม้ท:ีให้สี เช่น
ตน้ ครามให้สีฟ้า ถ้ายอ้ มหลาย ๆ คร>ังจะเป็ นสีน>ําเงิน เปลือกสมอจะให้สีเขียว
กา้ นดอกกรรณิการ์ และแก่นขนุนจะให้สีเหลืองที:มีสีต่างกนั เปลือกไมม้ ะเกลือ

๓

จะให้สีดํา เป็ นต้น ยายสอนว่า ไม้ต้นเดียวกัน หากเป็ นคนละฤดูกาล สีท:ีได้
จะแตกต่างกนั แสงดาเรียนรู้วธิ ีการยอ้ มฝ้าย และการทอผา้ จากยายและแม่

เมื:อแสงดาโตเป็ นสาว เธอก็ได้แต่งงานกับนายดาบมาลัย ซ:ึงเป็ นทหาร
มียศเป็ นนายดาบ เธอได้ช่วยสามีทํามาหากิน เปิ ดร้านขายของในหมู่บ้าน
ขณะเดียวกันก็ทอผา้ ข>ึนใชเ้ อง แสงดาสนใจการทอผา้ มาก เธอจึงชกั ชวนเพื:อน ๆ
รุ่นราวคราวเดียวกนั ในหมู่บ้าน มาช่วยกนั ทอท:ีใตถ้ ุนเรือนในยามค:าํ คืน หลงั จาก
ว่างจากทํางานบ้านแล้ว ผา้ ท:ีทอได้ก็จะนํามาตัดเยบ็ เส>ือผ้าใช้เองบ้าง ขายบ้าง
แจกบา้ ง

“น9ีคุณ ฉันจะซืKอบ้านที9อาํ เภอจอมทอง เป็ นบ้านไม้สักบริเวณบ้านมีเนืKอที9
มากถึง ๒๐๐ไร่ ฉันจะทาํ นา ปลูกลาํ ไย กระเทยี ม ปลูกฝ้ายพันธ์ุพืนK เมือง และต้นไม้
ทเี9 ป็นสมุนไพรให้สี คุณมคี วามคิดอย่างไร” แสงดาถามสามใี นวนั หน:ึง

นายดาบมาลยั ไม่ขดั ขอ้ ง แสงดาจึงรวบรวมเงินทเ:ี กบ็ หอมรอมริบไปซ>ือบา้ น
และทดี: ินเอาไว้ และต>งั ช:ือวา่ “บ้านไร่ไผ่งาม” เพราะเธอปลกู ตน้ ไผ่ตลอดระยะทาง
จากถนนใหญ่จนถึงประตูร>ัว ยอดไผ่สีเขียวโน้มเข้าหากัน ทาํ ให้ทางร่มรื:นและ
งดงามมาก

ป้าแสงดาเป็นชาวชนบท ไม่ไดเ้ รียนหนงั สือ แตเ่ ธอก็เป็นคนใฝ่รู้ สนใจ และ
เพียรพยายามศึกษาดว้ ยตนเอง เธอสามารถอ่านหนังสือค่าวซอซ:ึงเป็ นหนังสือคาํ
กลอนของภาคเหนือไดด้ ว้ ย

หลงั จากสามีถึงแก่กรรมแลว้ แสงดาไดเ้ ริ:มทอผา้ อยา่ งจริงจัง เธอชกั ชวน
บรรดาเพื:อนบ้านให้ปลูกฝ้ายพ>ืนเมืองที:เรียกว่า ฝ้ายตุ่น ซ:ึงหายาก และกาํ ลงั จะ
สูญพันธุ์ ฝ้ายพันธุ์น>ีจึงมีคนปลูกมากข>ึน แสงดานําฝ้ายมาทอผ้าในหมู่บ้าน
เธอสร้างโรงเก็บสมนุ ไพรยอ้ มผา้ โรงยอ้ ม โรงตม้ ฝ้าย ในบริเวณบา้ น และเธอยงั หา
พนั ธุ์ไม้ที:ให้สีมาปลูก เช่น คราม เพกา มะตูม มะเกลือ สมอ ฝาง ขมิ>น และขนุน
เป็นตน้ ตน้ ไมแ้ ต่ละตน้ จะใหส้ ีตา่ งกนั สีจากส่วนต่าง ๆ ของตน้ ไมเ้ ป็นสีไม่ฉูดฉาด

๔

บา้ นไร่ไผ่งามกลายเป็นโรงงานทอผา้ มีท>งั ช่างปั:นฝ้าย ช่องทอ และช่างยอ้ ม
ชาวบา้ นเม:ือว่างจากการทาํ นา กจ็ ะมาท:ีบา้ นไร่ไผ่งาม เพื:อมาทอผา้ กนั ไปคุยกนั ไป
ฟังละครวิทยุกนั ไป ชาวบา้ นจึงมีรายไดจ้ ากการทอผา้ ไปจุนเจือครอบครัว ทุกคน
มีความสุขกับการทอผา้ แสงดามีอายุมากข>ึนผู้คนที:อยู่ในหมู่บ้านจึงเรียกเธอว่า
ป้าแสงดา ป้าแสงดาเป็ นป้าของทุกคน ด้วยอัธยาศัยงดงาม พูดจาไพเราะ
อ่อนหวานกับทุกคน มีความเมตตา อันเป็ นคุณสมบัติของป้าแสงดา ทุกคนใน
หมบู่ า้ นจึงรกั ป้าแสงดา

ชาวบา้ นซ:ึงคุน้ เคยกบั ป้าแสงดาจะนาํ เปลือกไมท้ ใี: ชย้ อ้ มผา้ มาขายให้ป้าแสง
ดาเสมอ ป้าแสงดาก็จะรับซ>ือไว้ ทาํ ให้พวกชาวเขาและชาวบา้ นใกลเ้ คียงมีรายได้
เพม:ิ ข>นึ

เปลือกไมเ้ หล่าน>ีป้าแสงดาจะเก็บรักษาไวใ้ นโรงเก็บสมุนไพรและนํามา
ทดลองยอ้ มสีฝา้ ยดว้ ยตนเอง และก่อนจะยอ้ มฝ้าย ป้าแสงดาจะมดั ฝ้ายเป็นเขด็ แลว้
นาํ มายอ้ มดว้ ยน>าํ ด่างหรือน>าํ กรดเพ:ือลงพ>ืนกอ่ น มะขามเปี ยกกบั มะกรูดมีรสเปร>ียว
จะเป็ นน>ํากรด ส่วนน>ําปูน และน>ําข>ีเถ้าจะเป็ นน>ําด่าง ต่อจากน>ันจึงยอ้ มด้วยสี
สมนุ ไพร และนาํ ไปแช่ในน>าํ ขา้ วเพอ:ื ให้เส้นดา้ ยแขง็ จะไดท้ อไดง้ า่ ย

๕

ในยามเช้าเม:ือป้าแสงดาอยู่ในไร่ฝ้าย ป้าจะเห็นดอกฝ้ายสีเหลืองอ่อน
มีน>าํ คา้ งจบั เป็นประกาย ช่างเป็ นภาพที:งดงามมาก เมื:อยามป้าเขา้ ไปในป่ า ป้าเห็น
ดอกไมป้ ่ าบานสะพร:ัง บางดอกมีสีเหลืองอมเขียว บางดอกมีสีแดงเร:ือ บางดอกมี
สีม่วง และภาพน>ําตก ขุนเขา ธารน>ําไหล ช่างเป็นภาพธรรมชาติท:ีงดงาม ป้าเก็บ
ความงามของธรรมชาติเหล่าน>ีมาคิด และประดิษฐ์ลวดลายผ้าข>ึน ป้านําลายผ้า
ที:แม่สอน และยายสอน กับลายผา้ ของเพ:ือน ๆ มาดดั แปลงเป็ นลายผา้ ลายใหม่ ๆ
นับเป็ นหม:ืน ๆ ลาย และมีสีสวยงามแปลกตา นับว่าป้าทอผา้ ดว้ ยใจท:ีเห็นคุณค่า
แห่งศิลปะ งานของป้าจึงประณีตและมีคณุ ภาพ

นับเป็ นสิบ ๆ ปี ที:ป้าแสงดาได้แบ่งปัน และนําความรู้เรื:องการทอผ้า
การป:ันดา้ ย การยอ้ มสีเส้นด้าย จากแม่และยายมาใช้ในการทอผา้ พ>ืนเมือง แมใ้ คร
ต่อใครจะพากนั ละท>ิงงานทอผา้ พ>ืนเมือง แต่ป้าแสงดาก็ยงั บากบนั: ทาํ งานน>ีต่อไป
ด้วยใจรัก ตลอดชีวิตของป้าแสงดา ป้าจะทอผา้ ไว้ใช้เอง ตัดเย็บเอง ป้าคิดค้น
และทดลองยอ้ มสีผ้าด้วยสมุนไพร ป้ารู้สึกสนุกกับงาน มุ่งม:ันในการทํางาน
ป้าแสงดาเป็นนกั อนุรักษ์ และพฒั นาลายผา้ พ>ืนเมอื ง ป้าคิดลายผา้ ใหม่ ๆ ตลอดเวลา
ผา้ ของป้าจึงไม่มีลายซ>าํ กนั เลยสักผืนเดียว

๖

ป้าพูดกับผูม้ าดูงานการทอผา้ ของป้าว่า “ชาวญ9ีป่ ุนขอให้ป้าทอผ้าตามลาย
ทเ9ี ขานาํ มาให้ทอ แต่ป้าไม่ทอให้ ป้าชอบคิดค้นลายผ้าเอง เพราะใจรักลวดลายจาก
ธรรมชาติ ป้าไม่ใช้สีเคมีย้อมผ้า เพราะจะทาํ ให้พืนK ดินและนาํK ในแม่นาKํ เสียได้ ถ้าใช้
สีสมุนไพรพืKนดินและนํKาในแม่นKําจะไม่เน่าเสีย ไม่เป็ นผลเสียต่อคนรุ่นหลัง”
บ้านไร่ไผ่งามของป้าแสงดา นอกจากเป็ นสถานที:รักษามรดกทางวฒั นธรรม
การทอผา้ พ>ืนบา้ นแลว้ ยงั เป็นแหล่งอนุรักษธ์ รรมชาติดว้ ย

“ป้าเป็นคนทาํ อะไรต้องทาํ ให้สําเร็จ” ป้าแสงดาจะพูดคาํ น>ีอย่เู สมอแสดงถึง
ความจริงจงั เด็ดเด:ียว และต>งั ใจในการทาํ งาน ขณะเดียวกนั ป้ากม็ กั จะคุยสนุกร่าเริง
มอี ารมณ์ขนั ใครพูดคยุ กบั ป้า จะรกั น>าํ ใจ และรกั คาํ พดู ของป้า

ป้าแสงดาได้รับการยกย่องให้เป็นศิลปิ นแห่งชาติ สาขาทศั นศิลป์ ด้านการ
ทอผา้ ป้าแสงดาเป็ นสตรีไทยชาวเชียงใหม่ท:ีมีผลงานอนุรักษม์ รดกไทยในฐานะ
ผผู้ ลิต โดยยึดวิธีการทอผา้ แบบโบราณ จนผา้ ของป้าแสงดาจากบา้ นไร่ไผ่งามเล:ือง
ลือไปถึงประเทศท:ีใช้เทคโนโลยีอันทันสมัยในการผลิต ผ้าของป้าแสงดา
ทรงคณุ คา่ ดา้ นความงามและคณุ ภาพมากกว่า

แมว้ า่ ป้าแสงดา บันสิทธ4ิ ผูม้ ุ่งมนั: รกั ษามรดกไทย จะไมม่ ชี ีวิตแลว้ แตผ่ ลงาน
ของทา่ นจะไดร้ บั การยกยอ่ งตลอดไป

ทมี# า : หนงั สือเรียนภาษาไทย ชุดพืนK ฐานภาษา ชKัน ป.๔ เล่ม ๒ กระทรวงศึกษาธิการ