เรื่องที่ 1 รู้จักกับโปรแกรม Scratch

ก

คำนำ

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี หน่วยการเรียนรู้ การเขียน
โปรแกรมด้วย Scratch เรื่อง รู้จักกับโปรแกรม Scratch ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 เป็นสื่อการเรียนรู้ที่จัดทำขึ้น
โดยการศกึ ษาค้นคว้ารวบรวมจากหนังสือ เอกสารและอินเทอร์เน็ต เพื่อให้นักเรียนระดับชน้ั มัธยมศึกษาปีท่ี 1
โรงเรียนกฬี าจงั หวัดศรีสะเกษ ได้ศึกษาและปฏิบตั ิกิจกรรมการเรยี นร้ดู ้วยตนเอง

ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
หน่วยการเรียนรู้ การเขียนโปรแกรมด้วย Scratch เรื่อง รู้จักกับโปรแกรม Scratch ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1
เรื่องนี้ จะช่วยอำนวยความสะดวกและเป็นประโยชน์แก่ผู้สอนที่จะนำไปใช้เป็นคู่มือประกอบการจัดกิจกรรม
การเรียนรู้เพื่อพฒั นาคุณภาพของนักเรียนให้มปี ระสทิ ธภิ าพต่อไป

ทกั ษิณา นากา

ข

สำรบญั

คำนำ .............................................................................................................................................................. ก
สารบัญ ........................................................................................................................................................... ข
คำชีแ้ จงสำหรับผู้เรียน..................................................................................................................................... ค
ตวั ช้วี ัด .............................................................................................................................................................ง
จุดประสงค์การเรียนรู้ ......................................................................................................................................ง
รจู้ ักกับโปรแกรม Scratch .............................................................................................................................. 1

ความหมายและความสำคญั ของโปรแกรม Scratch.................................................................................... 1
ส่วนประกอบหลกั ของหนา้ ต่างโปรแกรม Scratch...................................................................................... 1
การส่ังใหโ้ ปรเจกตเ์ ริม่ ทำงานและหยุดทำงาน ............................................................................................. 3
ตวั อย่างผลงานทสี่ รา้ งจากโปรแกรม Scratch............................................................................................. 4
แบบฝกึ หดั .................................................................................................................................................. 5
เฉลยแบบฝึกหดั .......................................................................................................................................... 6
แบบทดสอบย่อยหลงั เรียน.......................................................................................................................... 7
เฉลยแบบทดสอบยอ่ ยหลังเรียน.................................................................................................................. 9
เอกสารอา้ งองิ ............................................................................................................................................... 10

ค

คำช้ีแจงสำหรับผู้เรยี น

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี หน่วยการเรียนรู้ การเขียน
โปรแกรมด้วย Scratch เรื่อง รู้จักกับโปรแกรม Scratch ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ซึ่งผู้เรียนสามารถศึกษาหา
ความรู้และทำกิจกรรมการเรยี นรู้ด้วยตนเอง ตามคำแนะนำ ดังน้ี

บทเรียนนีไ้ ม่ใช่แบบทดสอบ นกั เรยี นไมต่ ้องกังวลใจ ใหน้ ักเรียนศกึ ษาเนื้อหา
ทำแบบฝึกหดั และแบบทดสอบดว้ ยตัวของนกั เรียนเอง

ศึกษาเนื้อหา หนว่ ยการเรยี นรู้ การเขียนโปรแกรมด้วย Scratchไปทลี ะเร่ือง

ศกึ ษาจุดประสงค์การเรียนรู้ให้เขา้ ใจ

ศึกษาเน้ือหาด้วยตนเองใหเ้ ข้าใจ

ทำแบบฝกึ หดั ดว้ ยตนเองเม่ือเสร็จแล้วให้เปล่ยี นกนั ตรวจกับเพื่อนโดยดูคำตอบ
ทถี่ ูกต้องจากเฉลยหรือแนวคำตอบ หากข้อไหนทำผิดใหย้ ้อนกลบั ไปอา่ น
เนื้อหาให้เข้าใจและตอบใหม่อกี คร้ัง

เมื่อเสร็จแล้วใหท้ ำแบบทดสอบยอ่ ยหลังเรยี นเพื่อเปน็ การทบทวนความรู้

สรปุ ความรู้ทีไ่ ด้จากการศึกษาหนังสืออเิ ล็อกทรอนิกส์ในแต่ละเรอื่ ง

กลับไปทบทวนความรูอ้ ย่างสมำ่ เสมอโดยการฝึกทำแบบฝกึ หัดบอ่ ย ๆ

ง

ตวั ช้ีวัด

ว 4.2 ม.1/2 ออกแบบและเขยี นโปรแกรมอยา่ งง่ายเพื่อแกป้ ัญหาทาง
คณติ ศาสตร์ หรือวทิ ยาศาสตร์

จุดประสงคก์ ำรเรยี นรู้

1. อธบิ ายความหมายและความสำคัญของโปรแกรม Scratch ได้
2. สรุปความรู้เกี่ยวกับเรือ่ งรู้จกั โปรแกรม Scratch ในรปู แบบแผนผัง
ความคดิ ได้

เร่อื งท่ี

1 รู้จกั กับโปรแกรม Scratch

ควำมหมำยและควำมสำคญั ของโปรแกรม Scratch

โปรแกรม Scratch เป็นโปรแกรมโอเพนซอร์ส (open source software) พัฒนาโดยนักวิจัยท่ี
ห้องปฏิบัติการสื่อ (MIT Media Lab) สถาบันเทคโนโลยีแมสซาชูเซตส์ ประเทศสหรัฐอเมริกา เพื่อการเขียน
โปรแกรมคอมพิวเตอร์ ในรูปแบบของกราฟิก ทำให้สามารถสร้างชิ้นงานได้หลากหลายตามความต้องการ
โดยออกแบบมาให้ใชก้ ับเดก็ อายุ 8-16 ปี และเป็นทางเลอื กที่ดีในการเขียนโปรแกรมสำหรับผู้เริ่มต้น ปัจจุบนั
Scratch พัฒนาถึงเวอร์ชั่น 2.0 ผู้ใช้สามารถเขียนโปรแกรมออนไลน์ หรือดาวน์โหลดโปรแกรมมาใช้ที่เครื่อง
คอมพิวเตอร์แบบออฟไลน์ นอกจากนี้ภายในเว็บไซต์ยังมีข้อมูลความรู้เกี่ยวกับคำสั่ง และตัวอย่างของ
โปรแกรม อกี ท้ังยงั มีแหลง่ ชุมชนออนไลนใ์ หไ้ ดศ้ ึกษาและเรยี นรกู้ ารทำงานร่วมกนั โดยสามารถเผยแพร่ผลงาน
ของตน และสามารถนำโปรแกรมของผู้อนื่ ท่ีอัปโหลดไว้มาปรับแกไ้ ด้อกี ด้วย

สว่ นประกอบหลกั ของหนำ้ ตำ่ งโปรแกรม Scratch

ประกอบด้วย 3 ส่วน เป็นองคป์ ระกอบหลัก ไดแ้ ก่

สคริปต์ (Script) เวที (Stage)

ตวั ละคร (Sprite)
(Stage)

ภาพท่ี 1 สว่ นประกอบหลักในหนา้ ตา่ งโปรแกรม Scratch

1) เวที (Stage) เป็นสถานที่ให้ตัวละครแสดง มีภาพฉากหลังเปลี่ยนแปลงได้ และมีขอบเขตที่
แน่นอน เวทีมีความกวา้ ง 480 pixels สูง 360 pixels โดยแต่ละโปรเจกต์จะมีเวทีเดียว ชื่อเดียว
ไม่สามารถเปลย่ี นชอ่ื ได้

2
2) ตัวละคร (Sprite) ตัวละครแต่ละตัวจะมีข้อมูลแตกต่างกัน โดยสามารถคลิกที่ภาพตัวละคร
ในพื้นท่ีแสดงรายการตวั ละคร เพื่อดูขอ้ มลู ของตัวละครนน้ั เชน่ ตัวละคร Lion มขี ้อมูลดงั นี้

12

3
45

1. ช่ือตวั ละคร Lion
2. ตำแหนง่ บนเวที x : -22 y : 20
3. กำหนดการมองเห็น/ไมเ่ ห็น
4. ขนาดของตัวละคร (100)
5. ทศิ ทางการเคล่ือนท่ี (Direction) 90 องศา

ภาพที่ 2 ตวั อยา่ งข้อมูลตัวละคร Lion

ภาพท่ี 3 แสดงตัวอย่างตัวละครใู นหมวดหม่ตู ่าง ๆ

3

3) สครปิ ต์ ชดุ คำสง่ั สำหรับตัวละครหรือเวที เพ่ือสัง่ ให้ตวั ละครหรอื เวทีทำงาน ตามวตั ถุประสงคท์ ่ี
ต้องการ โดยการเลอื กสคริปต์จากกลุม่ บล็อก ซง่ึ แบ่งเป็น 8 กลมุ่ ดังน้ี
ตารางที่ 1 แสดงกลุ่มบลอ็ กการทำงานในโปรแกรม Scratch

กล่มุ บล็อก การทำงาน
Motion การเคล่อื นไหว เช่น เคลื่อนท่ีไปขา้ งหน้า หมุนไปทางซา้ ยหรือขวา
Looks การควบคมุ เชน่ การวนซ้ำ การตรวจสอบเงื่อนไข
Sound การแสดง เช่น พูด คิด เปลีย่ นขนาด
Events การรับรู้ เช่น สัมผัสกับขอบ คลิกเมาส์ จับเวลา
Control การแสดงเสยี ง เช่น เล่นเสยี งสตั ว์ กลอง โนต้
Sensing ตวั ดำเนนิ การ เช่น บวก และ หรอื
Operators ปากกา เชน่ ยกปากกาข้ึน ต้ังคา่ สปี ากกา
Variables ตวั แปร เชน่ สรา้ งค่าตัวแปร

กลุ่มบล็อกคำสงั่ พืน้ ทีเ่ ขียนโปรแกรม
บลอ็ กคำส่ัง

ภาพท่ี 4 ส่วนของสคริปต์ จะเรม่ิ ทำงานพร้อมกัน

กำรสง่ั ให้โปรเจกตเ์ ร่ิมทำงำนและหยุดทำงำน

การสง่ั ให้โปรเจกต์เร่ิมทำงาน
➢ ทำโดยการคลกิ ธงเขยี ว ซง่ึ อยู่มมุ ขวาบนของเวที
➢ ทุกสครปิ ต์ของทกุ ตวั ละครและเวที ท่ีเริม่ ตน้ ด้วยบล็อกคำสั่ง
➢ ถา้ ต้องการหยดุ การทำงานทง้ั โปรเจกต์ ให้คลกิ

4

ตัวอย่ำงผลงำนท่ีสร้ำงจำกโปรแกรม Scratch

ชอื่ ผลงาน : เกม Fruit Ninja
โดย : อภิวัฒน์ วงศ์กัณหา
แหลง่ อา้ งองิ : https://youtu.be/UWDJgNNCrOI

ช่ือผลงาน : เกมตะลุยอวกาศ
โดย : Aksorn Nex Station
แหล่งอ้างองิ : https://www.youtube.com/watch?v=SCMv3cgN7ak

ชอ่ื ผลงาน : เกมพายเรอื ผจญภยั
โดย : อภิวฒั น์ วงศ์กัณหา
แหลง่ อ้างอิง : https://www.youtube.com/watch?v=TBlwqXBenLE

5

แบบฝึ กหดั

คำช้ีแจง ใหน้ ักเรยี นตอบคำถามตอ่ ไปนีใ้ ห้ถูกต้อง (10 คะแนน)

1. จงอธิบายความหมายและความสำคญั ของโปรแกรม Scratch

2. บอกส่วนประกอบหลักของหน้าต่างโปรแกรม Scratch มีทั้งหมดกีส่ ่วน อะไรบ้าง

3. ขอ้ มลู ของตัวละครมกี สี่ ว่ น อะไรบา้ ง

4. สครปิ ต์จากกลุม่ บล็อกในโปรแกรม Scratch มีก่ีกลุม่ อะไรบา้ ง

5. ใหน้ กั เรียนไปศึกษาเพ่ิมเติมแลว้ นำเสนอตัวอย่างการสร้างผลงานโดยใช้โปรแกรม Scratch
ชอื่ ผลงาน :
ผจู้ ัดทำ :
อธิบายการทำงานมาพอสงั เขป :
แหลง่ อ้างองิ :

6

เฉลยแบบฝึ กหัด

คำช้แี จง ใหน้ กั เรยี นตอบคำถามตอ่ ไปน้ีให้ถูกต้อง (10 คะแนน)

1. จงอธิบายความหมายและความสำคญั ของโปรแกรม Scratch
โปรแกรม Scratch เป็นโปรแกรมโอเพนซอร์ส (open source software) เพื่อการเขียนโปรแกรม

คอมพิวเตอร์ ในรูปแบบของกราฟิก ทำให้สามารถสร้างชิ้นงานได้หลากหลายตามความต้องการ โดยออกแบบ
มาให้ใช้กับเด็กอายุ 8-16 ปี และเป็นทางเลือกที่ดีในการเขียนโปรแกรมสำหรับผู้เริ่มต้น ปัจจุบัน Scratch
สามารถเขียนโปรแกรมออนไลนห์ รอื ดาวน์โหลดโปรแกรมมาใชท้ ่เี คร่ืองคอมพิวเตอร์แบบออฟไลน์

2. บอกสว่ นประกอบหลกั ของหน้าตา่ งโปรแกรม Scratch มที ง้ั หมดก่ีสว่ น อะไรบา้ ง
สว่ นประกอบหลักของหน้าต่างโปรแกรม Scratch มีท้ังหมด 3 ส่วน ได้แก่ 1) เวที 2) ตัวละคร

และ 3) สครปิ ต์

3. ข้อมลู ของตัวละครมีก่ีสว่ น อะไรบ้าง
ขอ้ มูลของตัวละครในโปรแกรม Scratch มีทงั้ หมด 5 ส่วน ไดแ้ ก่ 1) ชื่อตัวละคร 2) ตำแหนง่ บนเวที

3) กำหนดการมองเห็นตวั ละคร 4) ขนาดตวั ละคร และ 5) ทิศทางการเคลื่อนที่

4. สครปิ ตจ์ ากกลุ่มบล็อกในโปรแกรม Scratch มกี ี่กลมุ่ อะไรบา้ ง
สคริปต์จากกลุ่มบล็อกในโปรแกรม Scratch มีทั้งหมด 8 กลุ่ม ได้แก่ 1) Motion 2) Looks 3) Sound

4) Events 5) Control 6) Sensing 7) Operators และ 8) Variables

5. ให้นักเรยี นไปศึกษาเพิม่ เติมแลว้ นำเสนอตัวอยา่ งการสร้างผลงานโดยใช้โปรแกรม Scratch
ช่ือผลงาน :
ผจู้ ัดทำ :
อธบิ ายการทำงานมาพอสังเขป :
แหลง่ อ้างองิ :
(การใหค้ ะแนนข้ึนอยู่กับดุลพินิจของผสู้ อน)

7

แบบทดสอบย่อยหลงั เรยี น

คำชี้แจง ให้นักเรยี นเลอื กคำตอบที่ถูกต้องทีส่ ดุ เพียงขอ้ เดียว

1. ข้อใดกลา่ วถกู ต้องถึงการออกแบบโปรแกรมดว้ ยการเขยี นขอ้ ความได้ถกู ต้องทีส่ ุด
ก. การอธบิ ายขั้นตอนการทำงาน
ข. การอธิบายเรื่องราวท่ีต้องการเผยแพร่
ค. การอธิบายการเรียนหนงั สือในแตล่ ะวัน
ง. การอธิบายการทำงานของโปรแกรมเป็นภาษาพูดท่เี ขา้ ใจง่าย

2. ขอ้ ใด ไมใ่ ช่ ส่วนประกอบหลักของหนา้ ตา่ งโปรแกรม Scratch
ก. เวที
ข. พน้ื หลัง
ค. สคริปต์
ง. ตวั ละคร

3. สครปิ ตจ์ ากกลมุ่ บล็อกในโปรแกรม Scratch มกี ี่กลุ่ม
ก. 4
ข. 8
ค. 14
ง. 18

4. ขอ้ ใดกลา่ วไม่ถกู ต้อง
ก. โปรแกรม Scratch มีทง้ั แบบ online และ offline
ข. ขอ้ มลู ของตัวละครในโปรแกรม Scratch มีทั้งหมด 5 ส่วน
ค. โปรแกรม Scratch เป็นโปรแกรมโอเพนซอร์ส (open source software)
ง. ผใู้ ช้งานทเ่ี ผยแพรผ่ ลงานผา่ นโปรแกรม Scratch ไม่สามารถกลบั มาแก้ไขผลงานได้

5. ข้อใด ไมใ่ ช่ ประโยชนข์ องการออกแบบโปรแกรม Scratch
ก. เพื่อให้แก้ไขข้อผดิ พลาดของโปรแกรมได้ง่ายขึ้น
ข. เพ่อื ใชอ้ ธบิ ายการทำงานอย่างเป็นลำดับขั้นตอน
ค. เพ่ือใหเ้ ห็นลำดบั ขน้ั ตอนการทำงานของโปรแกรม
ง. เพือ่ ฝึกการออกแบบโปรแกรมด้วยขอ้ ความและผงั งาน

8

6. นักเรยี นสามารถเขียนโปรแกรม Scratch ในรูปแบบออนไลนไ์ ด้ทางเวบ็ ไซต์ใด
ก. https://scratch.com
ข. https://scratch.edu/
ค. https://scratch.mit.edu/
ง. https://scratch.mit.com

7. โปรแกรม Scratch ออกแบบเพ่อื เหมาะสมกบั เด็กอายุชว่ งใด
ก. 4 – 8 ปี
ข. 6 – 8 ปี
ค. 4 – 16 ปี
ง. 8 – 16 ปี

8. การเขยี นโปรแกรมผู้เขียนควรมคี วามร้พู ื้นฐานด้านใดมากท่สี ุด
ก. เทคโนโนโลยี
ข. คณติ ศาสตร์และตรรกศาสตร์
ค. เทคโนโนโลยแี ละคณิตศาสตร์
ง. เทคโนโนโลยีและวิทยาศาสตร์

9. รปู แบบของการเขียนโปรแกรมด้วย Scratch เป็นลักษณะใด
ก. ภาษา C
ข. โคด้ คำส่งั
ค. บลอ็ กคำสง่ั
ง. ภาษา HTML

10. สญั ลกั ษณ์ ในโปรแกรม Scratch เป็นเครอ่ื งหมายอะไร
ก. การสงั่ ให้โปรเจกตเ์ รม่ิ ทำงาน
ข. การส่งั ให้โปรเจกต์หยุดทำงาน
ค. การสัง่ ให้ตรวจสอบตวั ละครของโปรเจกต์
ง. การส่งั ให้ตรวจสอบความถกู ต้องของโปรเจกต์

9

เฉลยแบบทดสอบย่อยหลงั เรียน

ขอ้ ที่ คำตอบ
1ง
2ข
3ข
4ง
5ง
6ค
7ง
8ข
9ค
10 ก

10

เอกสำรอำ้ งอิง

อักษรเจริญทัศน.์ (2561). หนังสอื เรยี น รายวิชาพน้ื ฐานวิทยาศาสตร์ ช้ันมัธยมศึกษาปที ่ี 1. (พมิ พ์ครงั้ ท่ี 3).
กรุงเทพ : ไทยรม่ เกลา้ .

สถาบันสง่ เสริมการสอนวทิ ยาศาสตร์และเทคโนโลยี กระทรวงศกึ ษาธกิ าร. (2561). หนังสอื เรียนรายวิชา
พ้ืนฐาน เทคโนโลยีวทิ ยาการคำนวณ ชั้นมธั ยมศึกษาปที ่ี 1. กรุงเทพ : โรงพมิ พ์แห่งจฬุ าลงกรณ์
มหาวทิ ยาลยั .

Aksorn Nex Station. (2563). ตวั อย่างกจิ กรรมการเขยี นโปรแกรม Scratch "เกมตะลุยอวกาศ" (ป.6).
(ออนไลน์). สบื ค้นจาก https://www.youtube.com/watch?v=SCMv3cgN7ak. เมอ่ื วันท่ี 18
กนั ยายน 2563.

11