โครงสร้างของเซลล์ (ไซโทพลาสซึม)

ไซโตพลาสซึม
(Cytoplasm)

Cell Fractionation

วิธีการแยกชิ้นส่ วนของเซลล์ ทาได้ โดยการเหวี่ยงด้ วยค วามเร็วท่ี
ต่างๆ กัน organelles ท่ีแยกออกมาสามารถนาไปศึกษาโครงสร้างและ
หน้าท่ขี องมัน

ไซโทพลาสซึม (Cytoplasm)

เป็ นของเหลวคล้ายเจลทมี่ สี ารประกอบหลายชนิดรวมกนั อยู่ แบ่งออกเป็ น 2 ส่วน

1. ออร์แกเนลล์ (Organelles) มหี ลายชนิด กระจายอยู่ตามตาแหน่งต่าง ๆ ใน
ไซโทพลาสซึม แต่ละชนิดมโี ครงสร้าง และหน้าทแ่ี ตกต่างกนั
2. ไซโทซอล (cytosol) เป็ นส่วนของไซโทพลาสซึม มีลักษณะเป็ นสารก่ึง
ของเหลว มีอยู่ประมาณร้อยละ 50 – 60 ของปริมาตรเซลล์ท้งั หมด

บริเวณด้านนอกท่ีอยู่ติดกับเยื่อหุ้มเซลล์ เรียกว่า เอ็กโทพลาสซึม
(Ectoplasm) บริเวณด้านใน เรียกว่า เอนโดพลาสซึม (Endoplasm)

เซลล์บางเซลล์มีการไหลของไซโทพลาสซึมไปรอบๆ เซลล์
เรียกว่า ไซโคลซิส (Cyclosis)

ออร์แกเนลล์ (Organelles)

Organelles

Double unit membrane Single unit membrane Not unit membrane

• Mitochondria • Vacuole • Ribosome
• Lysosome • Centriole
• Chloroplast • Microtubule
• Microfilament
• Golgi • Intermediate
• complex filament
Endoplasmic
reticulum

ไมโทคอนเดรีย (Mitochondria)

ไมโทคอนเดรีย (Mitochondria)

พบในยูแคริโอตเกือบทุกชนิด ในเซลล์บางชนิดอาจมีไมโทคอนเดรียขนาดใหญ่
เพยี งอนั เดยี ว บางเซลล์อาจมจี านวนมาก ขนึ้ อยู่กบั หน้าทข่ี องเซลล์น้ันๆ

คุณสมบัติ
- เป็ นออร์แกเนลล์ทม่ี ีเยื่อหุ้ม 2 ช้ัน
คือ outer membrane และ inner
membrane
- outer membrane จะมลี กั ษณะเรียบ
- inner membrane จะมีการโป่ งเข้า
ไปด้านในของเย่ือหุ้ม เรียกว่า cristae

ไมโทคอนเดรีย (Mitochondria)

- ช่องระหว่าง outer membrane และ inner membrane เรียก intermembrane
space
- ช่องทอ่ี ยู่ด้านในถูกล้อมรอบด้วย innermembrane เรียก mitochondrial matrix
ซึ่งช่องท้งั สองจะมีเอนไซม์ท่ีทาหน้าทเ่ี กย่ี วกบั กระบวนการหายใจระดับเซลล์

มี DNA และ ribosome สามารถเพม่ิ จานวนได้

ไมโทคอนเดรีย (Mitochondria)

- พบหนาแน่นในเซลล์ท่กี าลงั เติบโตหรือเพง่ิ เกดิ ใหม่ และในเซลล์ที่มีปฏิกริ ิยาเคมี
เกดิ ขึน้ มาก เช่น เซลล์ตับ ไต กล้ามเนื้อ
- เป็ นแหล่งผลติ พลงั งานให้กบั เซลล์ในรูปของ ATP

พลาสตดิ (Plastid)

มีเฉพาะในเซลล์พืช มีรูปร่างหลายแบบ อาจมีสีหรือไม่มี มีความสาคญั
มาก โดยเฉพาะ Chloroplast เป็ นพลาสตดิ ท่ีมีสีเขยี ว มีสารคลอโรฟิ ลล์ซึ่ง
เป็ นรงควตั ถุหรือสารสี (Pigment) ใช้ในกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสง



C ROM T



ชนิดของพลาสตดิ

จาแนกออกเป็ น 2 ชนิด ตามลกั ษณะการมหี รือไม่มีรงควตั ถุ (สารสี) คือ
1. ลวิ โคพลาสต์ (Leucoplast)

เป็ นพลาสตดิ ทไี่ ม่มีรงควตั ถุ ทาหน้าที่สะสมเมด็ แป้งทไ่ี ด้จากการ
สังเคราะห์ด้วยแสง พบในเซลล์ของรากและลาต้นทอ่ี ยู่ใต้ดนิ เช่น มันเทศ
มันแกว เผือก เป็ นต้น ผลไม้ เช่น กล้วย และใบพืชพบบริเวณทไี่ ม่มีสี

Amyloplast Proteinoplast Elaioplast
สะสมแป้ง สะสมโปรตนี สะสมไขมัน

2. โครโมพลาสต์ (Chromoplast)
เป็ นพลาสติดทมี่ ีรงควตั ถุ เช่น ถ้ามีสีเขยี วของรงควตั ถุชนิด

คลอโรฟิ ลล์มากกว่ารงควตั ถุชนิดอ่ืน จะเห็นพลาสติดเป็ นเมด็ สีเขยี ว
เรียกว่า คลอโรพลาสต์ (Chloroplast)

ถ้ามีสีของรงควตั ถุอ่ืน ๆ มากกว่าคลอโรฟิ ลล์ จะมีสีอื่นทีไ่ ม่ใช่สี
เขยี ว เรียกว่า โครโมพลาสต์ (Chromoplast)

ยกตัวอย่าง รงควตั ถุในกล่มุ Carotenoid

Xanthophyll สีเหลือง นา้ ตาล
Carotene สีแดง สีส้ม

โครโมพลาสต์ทาให้ดอกไม้ ใบไม้ และผลไม้ มีสีสันสวยงาม เช่น
สารพวกแคโรทีนนอยด์ ทาให้เกิดสีแดง สีส้ม และ สีเหลือง ในผล
มะเขือเทศ ผลของพริก รากของแครอท

คลอโรพลาสต์ (Chloroplast)

- เป็ น plastid ชนิดหน่ึงของพืช ภายในมีรงวตั ถุสีเขยี ว เรียก chlorophyll
- มีเย่ือหุ้ม 2 ช้ัน ล้อมรอบของเหลวทเ่ี รียกว่า stroma ภายในมีถุงแบน ๆ เรียกว่า
Thylakoid เรียงซ้อนกนั เป็ นต้ัง เรียกว่า granum เป็ นทอ่ี ยู่ของ chlorophyll
- มสี ่วนท่เี ชื่อมกนั ระหว่าง granum แต่ละต้งั ว่า Stroma lamella
- เป็ นออร์แกเนลล์ท่ีมี DNA และ ribosome สามารถเพมิ่ จานวนได้
- พบได้ทใี่ บ และส่วนต่าง ๆ ทม่ี ีสีเขยี วของพืช และสาหร่าย





ไลโซโซม (Lysosome)

เป็ นออร์แกเนลล์ที่มีเย่ือหุ้มขนาดเล็ก ภายในบรรจุ hydrolytic enzyme ทา
หน้าทย่ี ่อยโมเลกลุ ขนาดใหญ่ (ทางานได้ดที ี่ pH 5) โดยไลโซโซมจะต้องรักษาสภาพ
แวดล้อมภายในถุงให้เหมาะกบั การทางานของเอนไซม์ โดยการป้ัม H+ จาก cytosol
โดย hydrolytic enzyme จะถูกสร้างจาก RER ส่งไปท่ี Golgi complex แล้วสร้าง
เป็ นไลโซโซม

หน้าท่ีของไลโซโซม (Lysosome)

*พบมากในเซลล์เมด็ เลือดขาว

- เป็ นแหล่งย่อยภายในเซลล์ (intracellular digestion) เช่น การ
กนิ อาหารของอะมีบา โดย food vacuole จะรวมตวั กบั lysosome
- การทาลายออร์แกเนลล์ทเี่ ส่ือมสภาพ (autophagy) lysosome จะ
ย่อยออร์แกเนลล์เดมิ เพื่อนาสารต่างๆ มาสร้างออร์แกเนลล์ใหม่
- สร้าง enzyme ทเี่ กยี่ วข้องกบั metamorphosis
- มีบทบาทสาคญั ต่อ metabolism ของเซลล์

..กจิ กรรมทบทวนบทเรียน..

ให้นักเรียนนาอกั ษร A-D มาจับคู่ความสัมพนั ธ์กบั ข้อความทกี่ าหนดให้
A. Mitochondria B. Plastid C. Lysosome D. No

…………….1. เกย่ี วข้องกบั กระบวนการ Metamorphosis
…………….2. Amyloplast Proteinoplast Elaioplast
…………….3. กระบวนการหายใจระดบั เซลล์
…………….4. มเี ยื่อหุ้ม 2 ช้ัน
…………….5. intracellular digestion
…………….6. พบมากในเซลล์ตับ ไต และ กล้ามเนื้อ

Endoplasmic Reticulum (ER)

เป็ นออร์แกเนลล์ทม่ี ีเย่ือหุ้ม มีลกั ษณะเป็ นท่อแบนหรือกลม มีส่วนที่
เชื่อมต่อกบั เย่ือหุ้มนิวเคลยี ส และกระจายอยู่ในไซโทพลาสซึม มชี ่อง
ภายในท่อเรียกว่า cisternal space สามารถจาแนกได้ 2 ชนิด ขนึ้ อยู่กบั
การมีไรโบโซมมาเกาะ

Endoplasmic Reticulum (ER)

Rough Endoplasmic Reticulum
(RER)

Smooth Endoplasmic Reticulum
(SER)

Rough Endoplasmic Reticulum (RER)

มไี รโบโซมมาเกาะทเ่ี ยื่อหุ้มด้านนอก ทาให้มองเห็นขรุขระ ทาหน้าทสี่ ร้างโปรตนี
ออกไปนอกเซลล์ โดยไรโบโซมท่ี เกาะจะสร้างโปรตีนผ่านเข้าไปในเยื่อของ ER
แล้วเกดิ เป็ นถุง (vesicle) ส่งโปรตนี ออกนอกเซลล์

Smooth Endoplasmic Reticulum (SER)

ไม่มไี รโบโซมมาเกาะ ท่อของ SER อาจเช่ือมตดิ กบั RER ได้ ไม่ได้ทาหน้าท่ี
สร้างโปรตนี แต่สร้างฮอร์โมนสเตอรอยด์และเมแทบอลซิ ึมของไขมัน ลดความเป็ น
พษิ ของสารพษิ ในเซลล์กล้ามเนื้อ SER ทาหน้าทคี่ วบคุมการเกบ็ และปล่อย
แคลเซียมเพื่อควบคุมการทางานของเซลล์กล้ามเนื้อ

หน้าท่ขี อง Endoplasmic Reticulum

1. ขนส่งหรือลาเลยี งสิ่งต่าง ๆ ภายในเซลล์ไปยงั เซลล์ข้างเคยี ง เช่น ขนส่ง
วตั ถุดบิ จากไซโทพลาสซึมไปยงั ไมโทคอนเดรียและออร์แกเนลล์อ่ืน ๆ

2. เป็ นทางผ่านของสารอาหาร
3. Rough Endoplasmic Reticulum ยงั ทางานร่วมกบั Ribosome ในการสร้าง

โปรตนี และเอนไซม์ต่าง ๆ
4. Smooth Endoplasmic Retuculum นอกจากจะทาหน้าทขี่ นส่งแล้ว ยงั

สร้างพวก Steroid และดูดซึมไขมัน

Golgi Bodies Dictyosome

Golgi Apparatus Golgi Complex



Golgi Body

- มลี กั ษณะเป็ นถุงแบนหลายถุงเรียงซ้อนกนั พบโดยนักชีววทิ ยา Camillo Golgi
- มชี ่ือเรียกหลายชื่อ Golgi complex , Golgi body , Golgi apparatus หรือ
dictyosome
- โครงสร้างของ Golgi body แบ่งเป็ น 2 หน้า คือ

1. cis face จะเป็ นด้านทอี่ ยู่ใกล้กบั ER ทาหน้าทร่ี ับ
vesicle ทีม่ าจาก ER

2. trans face จะอยู่ทางด้านเว้าของถุง สร้าง vesicle
และหลดุ ออกไป

หน้าทขี่ อง Golgi Body

หน้าทขี่ อง Golgi body
- เติมคาร์โบโฮเดรตให้กบั โปรตีนจาก RER ให้เป็ น glycoprotein
- เกบ็ สะสมและกระจายสารต่างๆ ภายในเซลล์และปล่อยสู่ภายนอกเซลล์
- สร้าง lysosome
- เกยี่ วข้องกบั การสร้าง cell membrane โดย vesicle จะไปรวมตวั กบั เยื่อหุ้ม

เซลล์เพื่อปล่อยสารออกนอกเซลล์

1 6
5
2
3

4

แวควิ โอล (Vacuole)

- ค่อนข้างใสกว่าส่วนอื่น ๆ ในไซโทพลาสซึม มขี องเหลวซ่ึงส่วนใหญ่เป็ นนา้ ใส ๆ
และมีสารละลายบางอย่างละลายอยู่ เรียกว่า Cell Sap
- เยื่อหุ้ม Vacuole เรียกว่า Tonoplast เป็ นเยื่อบาง ๆ แบบเดยี วกบั เย่ือหุ้มเซลล์
- พบได้ท้งั เซลล์พืชและเซลล์สัตว์ จานวนและขนาดต่างกนั ขนึ้ กบั อายุและชนิด
ของเซลล์

Vacuole จาแนกออกเป็ น 3 ชนิด ด้วยกนั คือ
1. Food vacuole เป็ น vacuole ท่ีเกดิ จากการนาอาหารเข้าสู่

เซลล์ โดยวธิ ี phagocytosis , pinocytosis พบท้ังในสิ่งมีชีวิตเซลล์
เดยี วและหลายเซลล์

2. Contractile vacuole ทา
หน้ าที่ขับน้าและของเสีย
ออกจากเซลล์ส่ิงมีชีวิตเซลล์
เดยี ว เช่น โปรโตซัวในแหล่ง
นา้ จืด

3. Central vacuole ช่วยกกั เกบ็ สารทสี่ าคญั เช่น นา้ อาหาร และส่ิงทไ่ี ด้จาก
กระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสง พบในพืช

(Peroxisomes)

(Peroxisomes)

เป็ น organelles ท่ีพบในเซลล์ยูคาริโอตเกือบทุกชนิด มลี กั ษณะเป็ น
ถุงท่ีมีเยื่อหุ้มช้ันเดียว ภายในมี granular core ซ่ึงเป็ นท่ีรวมของเอน็ ไซม์
ย้อมตดิ สีเข้ม

เอ็นไซม์ชนิดต่างๆ ทาหน้าท่ีเก่ียวข้องกับการสร้างหรือทาลาย
hydrogen peroxide (H2O2) เพ่ือป้องกนั ไม่ให้เกดิ สารพษิ ขนึ้ ภายในเซลล์

RH2 + O2 Oxidase R + H2O2

2H2O2 catalase 2H2O + O2

ในเซลล์ตบั พบมี peroxisomes ขนาดใหญ่ จึงเข้าใจว่าอาจมีหน้าที่
เกย่ี วข้องกบั การทาลายพษิ ของสารต่างๆ หลายชนิด เช่น alcohol

ไรโบโซม (Ribosome)

ไรโบโซม (Ribosome)

- เป็ นออร์แกเนลล์ขนาดเลก็ ไม่มเี ย่ือหุ้ม
- เป็ นสารพวก rRNA ทาหน้าท่ีสร้างโปรตีน
- มี 2 ส่วนย่อย เรียกว่า large subunit และ small subunit
- ถูกสร้างจากนิวคลโี อลสั สามารถจาแนกตามบริเวณทพ่ี บได้แก่

1. Free ribosome พบในไซโทพลาสซึม ทาหน้าทสี่ ร้าง โปรตนี และ
เอนไซม์ภายในเซลล์ (สร้างโปรตนี ส่วนใหญ่)

2. Bound ribosome เกาะทผี่ วิ นอกของร่างแห
เอนโดพลาสซึม ทาหน้าที่สร้างโปรตนี เพ่ือส่ง
ออกนอกเซลล์

3. คลอโรพลาสต์ และไมโทคอนเดรีย (70s)

Cytoskeleton

ไมโครทวิ บูล (Microtubule)

- เป็ นท่อตรงและกลวง ประกอบด้วยหน่วยเลก็ ๆ เรียกว่า tubulin protein
(α- tubulin β- tubulin)
- ช่วยรักษารูปทรงและพยุงเซลล์
- เป็ นเส้นทางในการเคลื่อนทีข่ องออร์แกเนลล์ และ vesicle
- เกยี่ วข้องกบั การแยกของโครโมโซมขณะแบ่งเซลล์ (microtubule ขณะแบ่ง
เซลล์เรียกว่า spindle fiber เกดิ จาก microtubule หลายสายมารวมกนั )
- Microtubule ถูกสร้างมาจาก centrosome ซึ่งอยู่ใกล้นิวเคลยี ส

การจัดเรียงตัวของ Microtubule

a. Centriole = 9+0 พบในระยะการแบ่งเซลล์
b. Basal body = 9+0 เป็ นฐานของซิเลยี และแฟลกเจลลา
c. Cilia และ Flagella = 9+2 เป็ นโครงสร้างในการเคลื่อนที่ของเซลล์

9+2
9+0

หน้าท่ีของไมโครทวิ บูล (Microtubule)

1. เกีย่ วข้องกับการแบ่งเซลล์ในระยะแอ
นาเฟส (Anaphase) เกดิ เส้นใยสปิ นเดิลท่ี
ประกอบด้วยไมโครทวิ บูลท่มี ีการเรียงตัว
แบบ 9 + 0 (Spindle fiber) ดงึ โครโมโซม
ไปยงั ข้ัวเซลล์
2. ควบคุมการเคลื่อนไหวของไซโตพลาส
ซึม ท่ีเรียกว่า Cyclosis
3. เป็ นส่วนประกอบของ Centriole,
Cilia และ Flagella รวมท้ัง Basal body
ซึ่งเป็ นส่ วนท่ีสร้ างและควบคุมการ
ทางานของ Cilia และ Flagella

ไมโครฟิ ลาเมนต์ (Microfilament)

เรียกอกี อย่างว่า Actin filament
- เป็ นเส้นใยของโปรตีน actin 2 สาย พนั กนั เป็ นเกลยี ว ขนาดเลก็ กว่า microtubule
- พบในยูแคริโอตทุกชนิด
- ทาหน้าทใ่ี นการรักษารูปทรงและการเคลื่อนไหวภายในเซลล์
- เกย่ี วข้องกบั การหดของเซลล์กล้ามเนื้อ
- การคอดของ cytoplasm ขณะแบ่งเซลล์

Cleavage furrow

การเกดิ เท้าเทยี ม (Pseudopodium) ของอะมบี า
เกดิ จากการยืดหดของ Microfilament

การเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อ เกดิ จากการทางาน
ของ Actin filament ร่วมกบั โปรตนี Myosin