อัตลักษณ์ผ้า จั ง ห วั ด เ ชี ย ง ใ ห ม่ E-BOOK ภาคผนวก 2566
ประวัติการแต่งกายล้านนาเชียงให ชี ม่ เจ้านายฝ่ายหญิง เครื่องประดับถ้าเป็นชนชั้นเชั้ จ้านายหรือผู้มีฐานะดีจะใส่เครื่องประดับที่ ทำจากเงิน ทอง และนาก ทั้งหทั้ญิงและชายจะนิยมเจาะหูใส่ ‘ลาน’ คือ ต่างหูขนาดใหญ่มีลักษณะเป็นกระบอกทำด้วยแผ่นเงินหรือทองคำ ม้วนใน ภาพ 'เจ้าอุบลวรรณา' พระธิดาในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ประสูติแต่เจ้าอุษา เป็นพระขนิษฐา ของแม่เจ้าทิพเกสร พระชายาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์เจ้าอุบลวรรณา ยังเป็นผู้อุปการะเจ้าดารารัศมีพระราชชายา หลังจากการพิราลัยของ เจ้าทิพเกสร จนกระทั่งเสทั่ ด็จมายังกรุงเทพฯ เพื่อรับราชการฝ่ายในของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประมาณในรัชสมัยราชกาลที่ ๕ ถึงช่วงเป ช่ ลี่ยนแปลงการปกครอง รัชกาลที่ ๗ ล้านนาได้รับอิทธิพลมาจากหลายแห่งที่เห็นได้ชัดเจนชั ได้แก่ ผู้หญิงจะนิยมเกล้าผมตามแบบของญี่ปุ่น สวมเสื้อลูกไม้ แบบฝรั่งรั่ นุ่งซิ่นลายเกาะแบบพซิ่ ม่าที่เรียกว่าซิ่นซิ่ลุนตยาอะเซะ โดย มีพระราชายาเจ้าดารารัศมีและข้าราชการสยามเป็นผู้นำมาเผย แพร่ตลอดจนได้รับอิทธิพลจากประเทศตะวันตก เช่นช่ อังกฤษ ที่ได้เข้ามาติดต่อค้าขายกับเชียงให ชี ม่ ทำให้การแต่งกายของชาว ล้านนาเชียงให ชี ม่มีพัฒนาการและเกิดการเปลี่ยนแปลงไปอย่าง รวดเร็ว ภาพ 'พระราชชายาเจ้าดารารัศมี' เจ้าหญิงในราชวงศ์ทิพย์จักรจากนครเชียงให ชี ม่ ผู้มีบทบาทสำคัญ ต่อการรวมล้านนาเข้ากับสยาม โดยการถวายตัวเป็น บาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมล้านนา
ยุคอิทธิพลจากอาณานิคม เมื่อเทียบกับสยาม คือช่วงช่ รัชกาลที่ 5-6 เป็นยุคที่ระบอบการ ปกครองดั้งเดั้ดิมของล้านนาเสื่อมลง ก่อนที่เชียงให ชี ม่จะกลาย เป็นจังหวัดหนึ่งของสยาม ผู้หญิงเริ่มใ ริ่ ส่เสื้อมากขึ้น โดยเป็นเสื้อ ลวดลายลูกไม้แขนกระบอกพอดีตัว อันเป็นอิทธิพลมาจาก แฟชั่นชั่ อังกฤษยุควิคตอเรีย ยังรักษาอัตลักษณ์จากยุคก่อนคือ การนุ่งซิ่นไ ซิ่ ว้เช่นช่ยุคก่อน บุคคลสำคัญผู้เป็นผู้นำการแต่งกาย ของสตรียุคนี้คือพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ภาพถ่าย : ร้อยตรีเจ้าอุตรการโกศล เจ้านายฝ่ายชาย นิยมใส่เสื้อผ้าไหมยกดิ้นทองคอจีนแขนยาวแบบเสื้อ พระราชทาน สีสุภาพ เช่นช่ สีเปลือกไม้สีผ้าฝ้ายเมือง มีผ้าคาดเอวจะเป็นผ้าไหม หรือผ้าฝ้ายหอม กางเกง ทรงสุภาพตามสมัยนิยมหรือนุ่งผ้าม่วง ผ้าไหมโจง กระเบนสีต่างๆ ใส่รองเท้าคัทชูหุ้มส้น สีดำ ภาพ 'พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์' เจ้านายฝ่ายหญิง ใส่เสื้อผ้าไหมคอกลมหรือคอตั้งตั้แขนกระบอกยาวถึงข้อ มือตัวเสื้อเข้ารูป ชายเสื้อยาวคลุมทับเอวผ่าหน้าตลอด ส่วนใหญ่จะมีสีตุ่นหรือสีฝ้ายเป็นพื้น เสื้อจะมีหลายรูป แบบ ห่มสไบเฉียงหรือที่เรียกว่า ‘ห่มสะหว้ายแหล้ง’ หรือ ‘แพรสะพาย’ ที่ได้รับอิทธิพลมาจากทางราชสำนักสยาม โดยพระราชชายาเจ้าดารารัศมีนุ่งผ้าซิ่นไหม ซิ่ ตีนจกยาว กรอมเท้าใช้ไหมทองเ ช้ ป็นไหมยืน ทำริ้วริ้ ที่ผืนแล้วต่อด้วย ตีนจกยกดอกด้วยไหมทองบนพื้นสีแดง ปักดิ้นเงินดิ้น ทองทั้งทั้ ผืน ทรงผมมีหลายแบบเกล้ามวยแบบล้านนา หรือ เกล้าผมแบบญี่ปุ่น ติดดอกไม้เงินหรือทองที่เรียก ว่า ‘ดอกไม้ไหว’ เครื่องประดับใส่ตามฐานะ มีสร้อยคอ สร้อยตัว ปิ่นปักผม เครื่องประดับ ใส่รองเท้าแบบหุ้มส้น และสวมถุงน่อง ภาพ 'เจ้าทิพเกสร'
ภาพ 'เจ้าอุบลวรรณา' พระธิดาในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ประสูติแต่เจ้าอุษา เป็น พระขนิษฐาของแม่เจ้าทิพเกสร พระชายาในพระเจ้าอินทวิชยา นนท์เจ้าอุบลวรรณายังเป็นผู้อุปการะเจ้าดารารัศมีพระราช ชายา หลังจากการพิราลัยของเจ้าทิพเกสร จนกระทั่งเสทั่ ด็จ มายังกรุงเทพฯ เพื่อรับราชการฝ่ายในของพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ชายชาวล้านนาในอดีตจะนุ่ง ‘ผ้าต้อย’ คือใช้ผ้ ช้าฝ้าย ทอมือมีสีพื้นหรือใช้ผ้ ช้า ‘ตาโก้ง’ เป็นลายตารางสีดำ สลับขาวทำเป็นผ้านุ่งรวบตรงเอว ส่วนชายอีกด้าน ดึงเหน็บไว้ด้านหลังคล้ายโจงกระเบนไม่ใส่เสื้อจะใช้ ผ้าพาดไหล่หรือห่มหากอากาศหนาว ภาพ 'เจ้าอุปราช (บุญทวงษ์ณ เชียงให ชี ม่)' เจ้าบัวทิพย์ณ เชียงให ชี ม่ เป็นพระธิดาในเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงให ชี ม่ เจ้าบัวทิพย์มีความสนใจด้านศิลปวัฒนธรรม ด้วยส่ง เสริมให้มีการ "ฟ้อนเฟ้ ล็บ" จัดแสดงแก่แขกบ้านแขก เมืองและประชาชนทั่วไป ทั่ ให้ได้รับชมช่วงเช่ จ้าแก้วนวรัฐ ครองเมืองเชียงให ชี ม่
ภาพ : เจ้าสร้อยดารา สิโรรส เจ้าบัวทิพย์สมรสครั้งแรกรั้ กับ ร้อยตรีเจ้ากุย สิโรรส มีธิดาด้วยกันหนึ่งคนคือ เจ้าสร้อยดารา สิโรรส วัฒนธรรม ‘การสูบยา-อมเหมี้ยง’ เป็นวิถีชีวิชีตของชาวล้านนา หลังรับประทานอาหารมื้อค่ำเสร็จ ทั้งหทั้ญิงและชายจะสูบบุหรี่ ชนิดหนึ่ง เรียกว่า ‘ปูลีขี้โย’ หรือ ‘ปูลีต๋องจ่า’ (บุหรี่ตองจ่า) คือ บุหรี่ที่มวนด้วยใบตองอ่อน ๆ รีดด้วยเตาถ่านร้อนให้มีกลิ่นหอม มวนหนึ่งขนาดเท่านิ้วมือและยาวเกือบคืบ ชาวบ้านนิยมสูบกัน มากอาจเนื่องมาจากอากาศหนาวเย็น การสูบบุหรี่คงทำให้ ร่างกายอบอุ่นขึ้น เอกลักษณ์การแต่งกายของหญิงชาวล้านนาจะนุ่งผ้าซิ่นซิ่ ตีนต่อซึ่งเป็นซิ่นลายขวางซิ่ ต่อเชิงและเอวชิ ด้วยผ้าฝ้ายสี ดำไม่สวมเสื้อ แต่ใช้ผ้ ช้ายาวคล้ายผ้าแถบพันรอบอกหรือ ใช้คช้ ล้องคอเปลือยอก อาจพาดไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ก็ได้บางครั้งอาจรั้ พันแบบสะหว้ายแหล้ง คือพันเฉียงลำ ตัวแล้วพาดชายไปด้านหลังทรงผมเกล้ามวยไว้ด้านหลัง
หญิงชาวบ้านนุ่งผ้าซิ่นซิ่ ตีนต่อซึ่งเป็นซิ่นลายขวางซิ่ ต่อ เชิงและเอวชิ ด้วยผ้าฝ้ายสีดำ ไม่สวมเสื้อแต่ใช้ผ้ ช้ายาว คล้ายผ้าแถบพันรอบอกหรือใช้คช้ ล้องคอเปลือยอก อาจ พาดไปข้างหน้าหรือข้างหลังก็ได้บางครั้งอาจรั้ พันแบบ สะหว้ายแหล้ง คือพันเฉียงลำตัวแล้วพาดชายไปด้าน หลังทรงผมเกล้ามวยไว้ด้านหลัง ชาวบ้านชาย ชาวบ้านชายนิยมใส่เสื้อผ้าฝ้ายสีตุ่นคอกลมหรือคอตั้งตั้ ผ่าหน้าตลอด แขนสั้นเสมอศอกหสั้ รือแขนยาวก็ได้ต่อแขนต่ำ ผูกเชือกชื มีกระเป๋า ปะทั้งสองทั้ ข้าง สวมกางเกงเย็บแบบเขมร เรียกกันว่า ‘เตี่ยวสะดอ’ ที่ตัดเย็บจากผ้าฝ้ายทอมือ มีทั้งขาทั้ สั้นและขายาวสั้ ถึงข้อเท้า รองเท้าแตะแบบตีบตามโอกาสหรือรองเท้าหุ้มส้นตามสะดวก ภาพชาวบ้านชายชาวเชียงให ชี ม่ ช่างภาพช่ : © Raymond Plion (2478) ประมาณในรัชสมัยราชกาลที่ ๕ ถึงช่วงเป ช่ ลี่ยนแปลงการ ปกครองรัชกาลที่ ๗ ล้านนาได้รับอิทธิพลมาจากหลายแห่งที่ เห็นได้ชัดเจนไ ชั ด้แก่ ผู้ชายนิยมนุ่งกางเกงแพรจีนสีต่างๆ และใส่เสื้อ ‘มิสกรี’ เป็นเสื้อผ้าป่านมัสลินคอกลมผ่าครี่งอก และสำหรับชุดพิธีการได้มีการนำวัฒนธรรมของทางสยาม มาผสมผสานจะนุ่งผ้าไหม โจงกระเบน ใส่เสื้อราชประแตน มีผ้าไหมคาดเอว สวมถุงเท้ายาวสีขาว รองเท้าคัทชูสีดำ ทรงผมจะเป็นทรงมหาดไทย ภาพชายชาวเชียงให ชี ม่ ช่างภาพช่ : © Raymond Plion (2478)
ผู้ชายชาวล้านนาสวมเสื้อผ้าฝ้ายคอกลมผ่า หน้าตลอดผูกเชือกชื ตัดเย็บด้วยผ้าสีขาวตุ่นๆ หรือย้อมสีหม้อห้อมหรือเป็นเสื้อคอกลมผ่า ครึ่งอก กางเกงจะมีลักษณะเป็นกางเกงจีน มีทั้งขาทั้ สั้นและขายาวเสั้ รียกว่า‘เตี่ยวสะดอ’ หากเป็นเจ้านายหรือผู้มีฐานะดีก็จะมีผ้าที่มี ราคาสูงและคุณภาพดีกว่าจำพวกผ้าแพร หรือต่วน ภาพการช่วยช่ กันบูรณะวัด ช่างภาพช่ : © Raymond Plion (2478) ชาวบ้านหญิง ชาวบ้านหญิงนิยมใส่เสื้อคอกลม ตัวหลวม แขนกระบอกสั้นหสั้ รือ ยาวตามความพอใจ ต่อแขนต่ำ ผ่าอกตลอด ผู้เชือกหชื รือติด ‘มะต่อมแต๊บ’ (กระดุมแป๊บ) มีกระเป๋าทั้งสองทั้ ข้าง นิยมนุ่งผ้าซิ่นซิ่ ลายขวาง ต่อตีนต่อเอวด้วยตีนจกหรือผ้าฝ้ายแดงหรือสีดำ ส่วนที่ เอวจะต่อด้วยผ้าฝ้ายสีตุ่น ทรงผมรวบเกล้ามวยให้ข้างหน้าตึงเรียบ ตัวมวยผมจะเสียบด้วยหย่องโลหะ (ที่เสียบผมรูปตัวยู) หรือนิยม ติดด้วยดอกไม้เช่นดอกเช่ อื้องผึ้ง ดอกเก็ดถวา (พุดซ้อน) ดอกหอมนวล ดอกมะลิฯลฯ ใส่รองเท้าแตะหรือหุ้มส้นก็ได้ ภาพหญิงชาวบ้านชาวเชียงให ชี ม่ ช่างภาพช่ : © Raymond Plion (2478) ผู้หญิงจะใส่เสื้อคอกลมผ่าหน้าตลอดหรือผ่าครึ่งอกผูกเชือกหชื รือ ‘มะต่อมแต๊บ’ ที่เรียกกันว่ากระดุมแต๊บ เสื้อตัดเย็บโดยใช้ผ้ ช้าป่าน ขาวและใช้ผ้ ช้าสะหว้ายแหล้งแขนกระบอกมีกระเป๋าด้านล่างสองข้าง และนุ่งซิ่นลายขวางซิ่ ต่อเชิงและเอวรวดชิ ตีนจกด้วยลวดลายต่างๆ ซึ่งอาจได้อิทธิพลจากพวกไทยวน ไทลื้อ ไทเขิน ไทใหญ่มาผสม ผสานด้วย เช่นช่ ซิ่นซิ่ ตีนจกแม่แจ่ม ซิ่นซิ่ ก่านซิ่นซิ่ ต๋า ซิ่นไหม ซิ่ สันกำแพง ซิ่นซิ่ ตีนจกสันป่าตอง ซิ่นซิ่ ตีนจกจอมทอง ซิ่นซิ่ ตีนจกฮอด หรือซิ่นซิ่ น้ำ ถ้วม นอกจากนี้ยังมีซิ่นไหมยกดอก ซิ่ ลำพูน ซิ่นซิ่ลุนตยาอะเซะของ พม่า ซิ่นซิ่ ต๋าไทลื้อ ทรงผมจะเกล้ามวยไว้เหนือท้ายทอยดึงผมด้าน หลังตึงเรียบ หรือเกล้าแบบ ‘ชักหชั งีบ’ คือด้านหน้าตึงแล้วดึงผม ตรงหงีบให้โป่งออกมาเล็กน้อยเสียบมวยด้วย ‘หย่องโลหะ’ ปักปิ่น หรือ ‘ดอกไม้ไหว’ ส่วนชาวบ้านอาจเหน็บดอกไม้
ผู้หญิงชาวล้านนาจะนิยมใส่เสื้อคอกลมผ่าหน้าตลอดหรือผ่าครึ่งอกผูกเชือกหชื รือ ‘มะต่อมแต๊บ’ ที่เรียกกัน ว่ากระดุมแต๊บ เสื้อตัดเย็บโดยใช้ผ้ ช้าป่านขาวและใช้ผ้ ช้าสะหว้ายแหล้งแขนกระบอกมีกระเป๋าด้านล่างสองข้าง และนุ่งซิ่นลายขวางซิ่ ต่อเชิงและเอวรวดชิ ตีนจกด้วยลวดลายต่างๆ ทรงผมจะเกล้ามวยไว้เหนือท้ายทอยดึง ผมด้านหลังตึงเรียบ หรือเกล้าแบบ ‘ชักหชั งีบ’ คือด้านหน้าตึงแล้วดึงผมตรงหงีบให้โป่งออกมาเล็กน้อย เสียบมวยด้วย ‘หย่องโลหะ’ ปักปิ่นหรือ ‘ดอกไม้ไหว’ ส่วนชาวบ้านอาจเหน็บดอกไม้ ประมาณในรัชสมัยรัชกาลที่ ๕ ถึงช่วงเป ช่ ลี่ยนแปลงการ ปกครองรัชกาลที่ ๗ ล้านนาได้รับอิทธิพลมาจากหลาย แห่งที่เห็นได้ชัดเจนไ ชั ด้แก่ ผู้หญิงจะนิยมเกล้าผมตาม แบบของญี่ปุ่น สวมเสื้อลูกไม้แบบฝรั่งรั่ผสมผสานการ นุ่งซิ่นซิ่ ตีนจกอันเป็นเอลักษณ์ดั้งเดั้ดิม หรือซิ่นลายเกาะซิ่ แบบพม่าที่เรียกว่าซิ่นซิ่ลุนตยาอะเซะ 'เสื้อแขนหมูแฮม' เครื่องแต่งกายแบบอังกฤษสมัยพระราชินี ชิ วิกตอเรีย ได้เข้ามามีบทบาทในราชสำนักฝ่ายใน ก่อนจะแพร่ขยาย มาสู่คหบดีผู้มีฐานะ ลักษณะเสื้อแขนยาว จับจีบพองเป็น ช่วงๆช่ ไเรียกกันว่า "เสื้อแขนหมูแฮม" หรือ"ขาหมูแฮม" คอเสื้อตั้งตั้สูง ตัดพอดีตัว เสื้อผ่าหลังติดกระดุมเรียงราย 12 เม็ด เอวจีบเข้ารูปแต่งระบายลูกไม้ และยังมีแผง ลูกไม้คลุมไหล่และอกด้านหน้าอีกด้วยซึ่งผ้าลูกไม้ต้องสั่งสั่ เข้ามาจากต่างประเทศ ศูนย์มรดกเมืองเทศบาลนครเชียงใหม่-City Heritage Centre Chiang Mai Municipal. "งามอาภรณ์ 'แต่งหย้อง' ของคนล้านนา." แหล่งทีมา : https://www.facebook.com/chiangmaicityheritagecentre/posts/4170830876318199/ ภาพถ่าย : เพจS. Phormma's Colorizations , เพจผ้าและสิ่งถักทอไท
ศูนย์มรดกเมืองเทศบาลนครเชียงใหม่-City Heritage Centre Chiang Mai Municipal. "งามอาภรณ์ 'แต่งหย้อง' ของคนล้านนา." แหล่งทีมา : https://www.facebook.com/chiangmaicityheritagecentre/posts/4170830876318199/ ภาพถ่าย : เพจS. Phormma's Colorizations , เพจผ้าและสิ่งถักทอไท
คณะที่ปรึกษา นายนิรัตน์ พงษ์สิทธิถาวร นายศักดิ์ชัย คุณานุวัฒน์ชัยเดช นางกุสุมาล พงษ์สิทธิถาวร นายประยุกต์ สุดธัญญรัตน์ คณะผู้จัดทำ นางลัดดา พรหมเมือง นางสาวสุรัสวดี บุตรพลวง นางสาวณัฐรดา เมืองลือ นางสาวเพียงขวัญ สงวนศักดิ์ ดิ์ นางสาวรุ่งอรุณ หงษ์ทอง นางสาวประกายแก้ว สุภารักษ์ นายปวรุตม์ วรรณราช นายอัฐพงษ์ หวานเสียง อัตลักษณ์ผ้า2566 สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอเมืองเชียงใหม่ สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอจอมทอง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่แจ่ม สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอเชียงดาว สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอดอยสะเก็ด สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่แตง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่ริม สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอสะเมิง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอฝาง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่อาย สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอพร้าว สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอสันป่าตอง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอสันกำแพง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอสันทราย สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอหางดง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอฮอด สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอดอยเต่า สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภออมก๋อย สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอสารภี สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอเวียงแหง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอไชยปราการ สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่วาง สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอแม่ออน สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอดอยหล่อ สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอกัลยาณิวัฒนา จัง ห วัด เ ชี ย ง ใ ห ม่ 2 5 อำ เ ภ อ สำ นัก ง า น พัฒ น า ชุม ช น จัง ห วัด เ ชี ย ง ใ ห ม่ 0 5 3 1 1 2 6 4 7 - 8 ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ ประธานแม่บ้านมหาดไทยจังหวัดเชียงใหม่ พัฒนาการจังหวัดเชียงใหม่ ผู้อำนวยการกลุ่มงานส่งเสริมการพัฒนาชุมชน นักวิชาการพัฒนาชุมชนชำนาญการ นักวิชาการพัฒนาชุมชนชำนาญการ นักวิชาการพัฒนาชุมชนชำนาญการ นักส่งเสริมการพัฒนาชุมชน นักการตลาดรุ่นใหม่ นักการตลาดรุ่นใหม่ นักการตลาดรุ่นใหม่