ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย

50 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

การทะเลาะเบาะแวง้ เวน้ ไวแ้ ตว่ า่ จะมกี ารใชอ้ ำ� นาจทางกายภาพ
มาส�ำทับขับเคลื่อนความคิดเห็นของตน และนี่คือสิ่งท่ีเกิดขึ้น
ในระดบั สังคม... คอื สิ่งทเ่ี กดิ ขน้ึ ในประเทศไทย

เฉพาะหนา้ เราอาจจะแบง่ ชดุ ความคดิ ทขี่ ดั แยง้ กนั ไดเ้ ปน็
สองกลุ่มใหญ่ๆ คือ แนวคดิ ของฝ่ายอนรุ กั ษนยิ มกลุ่มหนึง่ กับ
แนวคิดของฝ่ายก้าวหน้าอีกกลุ่มหนึ่ง อันท่ีจริงการแบ่งกลุ่ม
ความคิดเช่นนี้นับว่ากว้างมาก เพราะในแต่ละกลุ่มใหญ่ยังมี
กงิ่ กา้ นสาขามากมาย นอกจากนย้ี งั มรี ะดบั เขม้ ขน้ หรอื เจอื จาง
แตกต่างกนั

ยกตัวอย่างเช่นฝ่าย Conservative น้ันอาจจะรวมต้ังแต่
พวกท่ีมีความคิดชาตินิยม รัฐนิยม และจารีตนิยมอย่างเป็น
ระบบ มาจนถงึ พวกตอ่ ตา้ นคอรร์ ปั ชนั ถอื ศลี กนิ ผกั เปน็ อาสา-
สมคั รในวนั หยดุ อะไรทำ� นองน้ี สว่ นฝา่ ย Progressive กเ็ ชน่ กนั
มีต้ังแต่นักประชาธิปไตย นักเสรีนิยม นักเคลื่อนไหวด้าน
สทิ ธมิ นษุ ยชน กลมุ่ Feminist กลมุ่ เรยี กรอ้ งสทิ ธิ LGBT มาจนถงึ
กลุม่ ย่อยที่นยิ มอนาธิปไตย

พ้นจากน้ีแล้วยังมีผู้คนอีกจ�ำนวนมากที่มีความคิดผสม
ผสานกนั ระหวา่ งอนรุ กั ษนยิ มกบั กา้ วหนา้ ซงึ่ กเ็ ปน็ เรอื่ งธรรมดา
หรอื เปน็ ธรรมชาตขิ องคนทว่ั ไปทม่ี กั มที ศั นะตอ่ เรอื่ งตา่ งๆ เปน็

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 51

รายประเดน็
ทว่าพูดหยาบๆ ก็คือ ประเทศไทยเรามีทั้งฝ่ายที่อยาก

รกั ษาสถานภาพเดมิ (status quo) ซงึ่ เหน็ วา่ โลกใหมค่ อื สงั คม
ที่ปนเปื้อน ดังน้ันจึงควรกลับไปสู่โลกเก่าที่ถูกต้องดีงามกว่า
กับฝ่ายที่ต้องการเปล่ียนแปลงโลกเพราะเห็นว่าความถูกต้อง
ดีงามรออยใู่ นอนาคต ในครรภ์แห่งปัจจุบนั สมัย มสี ังคมในฝัน
รอวนั ถือก�ำเนิด

ในความเหน็ ของผม ลำ� พงั ความแตกตา่ งกนั ทางความคดิ
เช่นน้ีไม่น่าจะก่อให้เกิดปัญหาใหญ่หลวงอันใด ดังเราจะ
เห็นได้จากตัวอย่างในประเทศท่ีเจริญแล้ว ประเทศเหล่าน้ันก็
มีทั้งฝ่ายอนุรักษนิยมและฝ่ายก้าวหน้า มีฝ่ายขวามีฝ่ายซ้าย
แตโ่ ดยพืน้ ฐานแลว้ กส็ ามารถอย่รู ่วมสงั คมเดยี วกันได้ ภายใต้
กรอบกติกาเดียวกัน

สังคมมนุษย์น้ันอยู่ในภาวะเลื่อนไหลแปรเปล่ียนตลอด
เวลา โดยเฉพาะในยคุ โลกาภิวัตน์ ความเรว็ ในการแปรเปลีย่ น
ย่งิ เพ่มิ ขึ้นเปน็ ทวคี ูณ ดังน้ันถา้ จะมคี นบางกล่มุ แลไปขา้ งหลงั
อย่างเสียดายบ้าง หรือมีคนอีกกลุ่มหนึ่งแลไปข้างหน้าอย่าง
วาดหวังบ้าง มนั กน็ า่ จะเป็นเร่อื งธรรมดา

แล้วท�ำไมในกรณีของประเทศไทย ความแตกต่างทาง

52 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

ความคิดจึงน�ำไปสู่ความขัดแย้งข้ันแตกหักรุนแรง จนถึงกับ
ต้องเปลย่ี นระบอบการปกครองสลับไปมา?

อนั นเ้ี ปน็ หวั ขอ้ ทน่ี า่ สนใจโดยตวั ของมนั เอง แตเ่ ฉพาะหนา้
ไม่ใช่ประเด็นหลักที่ผมจะพูดถึง ผมเพียงขออนุญาตตั้ง
ข้อสังเกตว่าเร่ืองการเมืองในบ้านเราไม่ใช่เร่ืองความคิดเพียง
อย่างเดียว หากเป็นความคิดท่ีผูกโยงกับกลุ่มผลประโยชน์
ความสัมพันธ์ทางอ�ำนาจ และประเด็นเชิงโครงสร้างอื่นๆ อีก
หลายประการ

แตถ่ งึ อยา่ งไรความคดิ กเ็ ปน็ หวั ขอ้ สำ� คญั อยา่ งหนงึ่ ผมได้
กลา่ วไวแ้ ลว้ ตง้ั แตแ่ รกวา่ โลกทเ่ี ราเหน็ คอื โลกทเ่ี ราคดิ ถงึ ตรงน้ี
ก็คงต้องเติมว่าผู้คนไม่เพียงเห็นโลกจากมุมมองในความคิด
เท่าน้ัน หากยังอยากดัดแปลงโลก หรือเก็บรักษาโลกให้เป็น
ไปตามความคดิ ของตนดว้ ย

หรือพูดให้สั้นข้ึนคือความคิดเป็นจุดเร่ิมต้นของการ
กระท�ำ เรื่องนี้ท้ังทางโลกและทางธรรมไม่มีอะไรขัดแย้งกัน
พระพุทธเจ้าท่านได้สอนไว้แล้วว่ามนุษย์เรามีใจเป็นประธาน1
ใจในที่นี้หมายถึง mind ในภาษาอังกฤษ ซ่ึงรวมความรู้สึก
นึกคดิ ไวด้ ว้ ยกัน

1 อยู่ในข้อแรกของธรรมบท

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 53

สำ� หรับเรื่อง สงั คมไทยในความคิดและความคิดในสังคม
ไทย ผมมีข้อสังเกตอย่างหน่ึงคือในประเทศไทยนั้น มีทฤษฎี
ทางสงั คมการเมอื งทค่ี ดิ ขนึ้ ใหมน่ อ้ ยมากสว่ นใหญเ่ ปน็ การผลติ ซำ�้
และส่งทอดมาจากสองแหล่ง คือมาจากยุคสมัยท่ีผ่านพ้นไป
แลว้ ชดุ หนงึ่ กบั มาจากโลกภายนอกอกี ชดุ หนง่ึ ซง่ึ ทง้ั สองอยา่ งนี้
ลว้ นมีสัดสว่ นทไี่ ม่ไดก้ ลมกลืนกบั สภาพท่ีเปน็ อยู่

ดงั นนั้ ความขดั แยง้ ทางความคดิ ทเี่ ราเหน็ ในประเทศไทย
จึงมีลักษณะคล้ายความขัดแย้งทางศาสนา ซ่ึงออกไปในทาง
ศรัทธาความเช่อื

สังคมไทยกลายเป็นพ้ืนท่ีช่วงชิง (Contested Area)
ระหว่างความคิดสองกระแส โดยฝ่ายอนุรักษนิยมมีปัญหา
เรอื่ งกาละ สว่ นฝา่ ยกา้ วหนา้ มปี ญั หาเรอื่ งเทศะ และทง้ั สองฝา่ ย
ต่างพยายามที่จะปรับเปลี่ยนโลกของผู้อื่นให้ตรงกับความคิด
ของฝ่ายตน

กล่าวอีกแบบหน่ึงก็คือ ท้ังฝ่ายอนุรักษนิยมและฝ่าย
ก้าวหน้าต่างก็ต้องเหน่ือยกับการปลูกฝังความคิดของตนใน
สงั คมไทยปจั จบุ นั ฝา่ ยหนง่ึ ตอ้ งการนำ� ความคดิ ความเชอื่ และ
คณุ คา่ จากสมยั เกา่ กลบั มาอยใู่ นกาลเวลาทเี่ ปลย่ี นไป ขณะทอี่ กี
ฝา่ ยหนง่ึ กพ็ บวา่ การนำ� แนวคดิ จากโลกภายนอกมาไว้ในพนื้ ที่

54 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

อนั ไมใ่ ชเ่ นอื้ ดนิ ถ่นิ กำ� เนิดน้ัน ไม่ใชเ่ รื่องงา่ ย
การทท่ี ง้ั สองฝา่ ยแขง่ กนั บรรจชุ ดุ ความคดิ ฝา่ ยตนลงไปใน

space and time ของประเทศไทยปจั จบุ นั นบั เปน็ เรอื่ งทกี่ ดดนั
ผู้คนในสังคมอยู่ไม่น้อย ท้ังนี้เน่ืองจากปัจจุบันสมัยของไทยก็
มีท้ังภูมิลักษณ์และดินฟ้าอากาศของตัวเอง ซ่ึงมิใช่กาลเทศะ
ทจ่ี ะเกย่ี วรอ้ ยความคดิ ทงั้ สองชดุ ได้โดยอตั โนมตั ิ หรอื อยา่ งนอ้ ย
ไม่ใชท่ กุ เร่อื งทกุ ประเด็นพรอ้ มๆ กนั

ความตงึ เครยี ดดังกล่าวเห็นได้ชดั ในระบบการศกึ ษา ซ่ึง
ครคู นหนงึ่ จะตอ้ งสอนใหน้ กั เรยี นทง้ั เชอื่ ฟงั ผู้ใหญ่ เปน็ พลเมอื งดี
ในนิยามของรัฐ ไปพร้อมๆ กับเป็นนักประชาธิปไตยและ
มคี วามคดิ รเิ รม่ิ สร้างสรรค์

ความอดึ อดั ทำ� นองนป้ี รากฏอยใู่ นทกุ วงการ ดงั นน้ั เราจงึ
มกั เหน็ สภาพทที่ ง้ั ความคดิ อนรุ กั ษแ์ ละความคดิ กา้ วหนา้ ถกู แรง
เหวยี่ งของปจั จบุ นั สมยั ปดั ออกไปอยา่ งนอ้ ยกช็ ว่ั คราว หรอื เปน็
ระยะๆ ทัง้ ในวงแคบวงกว้าง สุดแท้แต่ว่าในหว้ งยามไหน ใคร
ทำ� ตัวน่าเบือ่ มากกว่า

แน่นอน ในการแข่งขันช่วงชงิ space and time ระหว่าง
ความคดิ หลกั สองชดุ ฝา่ ย Conservative คอ่ นข้างจะไดเ้ ปรียบ
เพราะมโี ครงสร้างอำ� นาจรฐั คอยคำ้� จุน

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 55

ในดา้ นหนง่ึ รฐั ไทย โดยผา่ นระบบการศกึ ษา และเครอื่ งมอื
บังคับควบคุม สามารถผลิตซ้�ำชุดความคิดอนุรักษ์ในรูปของ
อดุ มการณแ์ หง่ รฐั และสงิ่ ทเี่ รยี กวา่ อตั ลกั ษณข์ องชาตไิ ดอ้ ยา่ ง
สม่�ำเสมอ ขณะที่ในอีกด้านหนึ่ง ชนชั้นท่ีใกล้ชิดอ�ำนาจรัฐ
ตลอดจนประชากรทชี่ อบเปน็ หนงึ่ เดยี วกบั รฐั ตา่ งกค็ อยขานรบั
และขยายต่อในรูปแบบทีไ่ มเ่ ป็นทางการ

ด้วยเหตุดงั นี้ ทง้ั สองภาคส่วนจงึ กลายเป็น reference ให้
กนั และกนั รฐั อา้ งสงั คมในการสรา้ งความชอบธรรมของอำ� นาจ
สงั คมสว่ นทผี่ มเอย่ ถงึ กอ็ งิ กรอบอดุ มการณข์ องรฐั ในการรกั ษา
ผลประโยชนแ์ ละปรงุ แตง่ สถานภาพ กระทง่ั ใชม้ นั มาเสรมิ ขยาย
อัตตาของตน

จินตนาการที่มีพลังที่สุดอย่างหนึ่งของฝ่ายอนุรักษนิยม
ในสังคมไทยคือแนวคิดเรื่อง ‘ความเป็นคนดี’ ซ่ึงผูกโยงกับ
เรอ่ื งศลี ธรรม บุญบาป อย่างแยกไม่ออก ทวา่ ในขณะเดียวกัน
ก็ตัดขาดจากประเด็นชนช้ันและกลุ่มผลประโยชน์ ตลอดจน
โครงสร้างเศรษฐกิจสงั คมโดยสว่ นใหญ่

พูดง่ายๆ คือตามคติของฝ่ายน้ีดีชั่วไม่จ�ำเป็นต้องมี
บริบทห้อมล้อม ความเป็นคนดีเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคลกับ
พลังทางศีลธรรมของเขาหรือเธอ คนไทยควรต้องเป็นคนดี

56 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

สังคมไทยต้องเป็นสังคมของคนดี และที่ส�ำคัญท่ีสุดคือ
ผู้ปกครองประเทศไทยจะตอ้ งเป็นคนดี

ถามว่าท�ำไมความคิดดังกล่าวจึงมีพลังอยู่ในสังคมไทย
ปัจจบุ ัน ทัง้ ๆ ทอ่ี งคค์ วามรู้ตา่ งๆ ได้เติบใหญข่ ยายตัวไปมาก
แลว้ ไมว่ า่ จะเปน็ วทิ ยาศาสตร์ สงั คมศาสตร์ หรอื มนษุ ยศาสตร์
คำ� อธบิ ายพฤตกิ รรมมนษุ ยท์ เี่ กย่ี วโยงกบั เหตปุ จั จยั ตา่ งๆ ไดร้ บั
การคน้ ควา้ ออกมามากมาย ทำ� ไมไมด่ งึ มาใชพ้ จิ ารณาสงั คมบา้ ง

คำ� ตอบงา่ ยๆ เบอื้ งตน้ คอื ความดเี ปน็ concept ทอี่ ยเู่ หนอื
ยคุ สมยั นอกจากนย้ี งั เปน็ จนิ ตภาพเชงิ บวกทกี่ นิ ความกวา้ งและ
คลมุ เครอื มาก จนกระทง่ั แทบทกุ คนสามารถพยกั หนา้ เหน็ ดว้ ย

แตข่ ณะเดยี วกนั ความดกี เ็ ปน็ แนวคดิ แบบทวภิ าวะ (หรอื
ที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า dualism) ท่ีไหนมีความดีที่น่ันย่อม
มีความไม่ดี ซ่ึงท�ำให้ผู้คนสามารถสมาทานความดีมาเสริม
อัตตาได้โดยง่าย แค่คิดว่าตัวเองเป็นคนดีก็รู้สึกมีฐานะเหนือ
กวา่ คนไม่ดแี ล้ว

ดว้ ยเหตดุ งั น้ี ถา้ ไมต่ งั้ สตใิ หม้ นั่ ผคู้ นยอ่ มสามารถพลดั หลง
อย่ใู นวงั วนของความดีได้

อันท่ีจริงแนวคิดเร่ืองความดีในประเทศไทยไม่ได้เหลือ
ที่ว่างให้ใครตคี วามเองได้มากนัก หากเตม็ ไปด้วยบทบัญญัติ

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 57

รูปธรรมให้ยึดถือ และเก่ียวข้องกับความสัมพันธ์ทางอ�ำนาจ
ในสงั คมไทยอยา่ งลกึ ซึง้ มิหนำ� ซ้ำ� ยังมบี ทลงโทษคนที่อยนู่ อก
กรอบความดดี ังกลา่ วทง้ั โดยตรงและโดยอ้อม

ยกตัวอย่างเช่น ทุกวันน้ีการดื่มสุราสูบบุหรี่ไม่ว่ามาก
หรอื น้อย หรืออยู่ในบริบทใดมกั จะถูกตีตราว่าเปน็ พฤติกรรม
ทเี่ สอ่ื มทราม นา่ รงั เกยี จ สมควรถกู ตอ่ ตา้ นและประณาม แมแ้ ต่
ภาษีที่จัดเก็บจากบุหร่ีและเคร่ืองด่ืมแอลกอฮอล์ก็ถูกเรียกว่า
ภาษีบาป ซ่ึงเท่ากับยกระดับข้อกล่าวหาขึ้นสู่หลักศาสนาเลย
ทเี ดยี ว ในทางกลบั กนั การไมส่ บู ยาไมก่ นิ เหลา้ กลายเปน็ สว่ นหนงึ่
ของความเปน็ คนดแี บบไทยๆ

อยา่ งไรก็ตาม เรอ่ื งนีผ้ มเห็นว่ามีการแต่งเตมิ เสริมขยาย
จนเกินจริงไปไกล

ขอเรียนตรงๆ ด้วยความเคารพและเกรงใจทุกท่าน ผม
เห็นว่าถ้าล�ำพังเรารณรงค์คัดค้านเหล้าบุหรี่ในฐานะปัญหา
สุขภาพ หรือในบางกรณีก็คัดค้านพฤติกรรมท่ีเป็นอันตราย
ต่อสังคมอยา่ งเมาแล้วขบั เมาแล้วอาละวาด กค็ งไมม่ เี รื่องให้
เถยี งกนั เทา่ ใด เพราะการบรโิ ภคสง่ิ เหลา่ นม้ี ากเกนิ ไปเปน็ ผลเสยี
ต่อสขุ ภาพและอาจส่งผลกระทบตอ่ ผอู้ ื่นไดจ้ ริงๆ

ประเด็นมนั อยทู่ ีก่ ารตอ่ ตา้ นประณามกันจนล้นเกิน อยู่ท่ี

58 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

การสมมตุ ติ นเปน็ คนดขี องฝา่ ยตอ่ ตา้ นและการลดคณุ คา่ ความ
เปน็ มนษุ ยข์ องฝา่ ยทถี่ กู กลา่ วหาวา่ เปน็ คนไมด่ ี การ demonize
ผบู้ รโิ ภคบหุ รแ่ี ละสรุ าเปน็ สง่ิ เดยี วกบั การ dehumanize พวกเขา
อันน้ีตา่ งหากทีน่ ่าจะเป็นบาปแทจ้ รงิ

ในทัศนะของฝ่ายต่อต้าน คนสูบยากินเหล้าเป็นแค่ ‘คน
ไม่รักดี’ โดยไม่ต้องมีหมายเหตุอะไรท้ังสิ้น ความคิดเช่นนี้
ใช่หรือไม่ว่าเป็นการลดทอนย่อส่วนชีวิตของพวกเขาให้เหลือ
แค่มิติเดียวคือร่างกาย โดยไม่มีการพิจารณามิติทางสังคม
วัฒนธรรม และคณุ ค่าอื่นๆ ของชีวติ แม้แตน่ ้อย

ไมม่ ใี ครปฏเิ สธหรอกวา่ สขุ ภาพเปน็ เรอ่ื งสำ� คญั และทกุ คน
ก็อยากมีสุขภาพดีกันทั้งน้ัน แต่ชีวิตคนเรามันมีเน้ือหาสาระ
มากกวา่ การดแู ลรา่ งกายหลายอยา่ งดว้ ยเหตดุ งั นี้จะมากจะนอ้ ย
ผ้คู นก็ต้องทำ� เร่อื งเสียสขุ ภาพบ้าง

จ�ำนวนผู้สูบบุหรี่ในประเทศไทยมีประมาณ 11 ล้านคน
ส่วนผู้บริโภคเคร่ืองดื่มแอลกอฮอล์มีประมาณ 18 ล้านคน
ซ่ึงอาจเป็นจ�ำนวนท่ีทาบซ้อนกับผู้สูบบุหร่ีอยู่จ�ำนวนหน่ึง แต่
รวมๆ แลว้ ก็ถือว่ามปี ระชาชนเกอื บ 20 ล้านคนทถี่ ูกกลา่ วหา
ว่าเปน็ ‘คนไมด่ ี’

ถามว่าแล้วท�ำไมประชากรไทยจ�ำนวนมหาศาลขนาดน้ี

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 59

จงึ ถกู ยอ่ นยิ ามใหเ้ ปน็ แคผ่ ตู้ ดิ หลงในอบายมขุ หรอื เปน็ คนบาป
ในเมื่อคนเหล่านั้นอาจจะมตี ้ังแต่นกั ธุรกิจ ขา้ ราชการ วิศวกร
สถาปนิก ทนายความ ศิลปินสาขาต่างๆ ครูบาอาจารย์ นัก-
วิชาการ พ่อค้าแม่ขาย มาจนถึงกรรมกรและชาวนา กระท่ัง
บุคลากรทางการแพทย์จ�ำนวนหน่ึง ซึ่งท�ำประโยชน์ให้กับ
สังคมไมแ่ พ้ใคร

จากมุมมองของผม ค�ำตอบอยู่ท่ีการสร้างฐานความคิด
ไปสู่การมีอ�ำนาจเหนือชีวิตผู้อื่น ซึ่งท่านทั้งหลายอาจจะรู้ตัว
หรือไม่รู้ตัวก็ได้ จะว่าไปเรื่องของการท�ำดีน่ีพาไปเมาศรัทธา
กันได้ไม่ยาก

แต่ไหนแตไ่ รมา การลดคณุ คา่ ความเปน็ มนุษย์ของผู้อ่นื
มักจะน�ำไปสู่การสถาปนาอ�ำนาจเหนือคนเหล่านั้นเสมอ มัน
เป็นกลไกการควบคุมท่ใี ช้มาตง้ั แตย่ คุ ทาสแล้ว

ในเรอื่ งนกี้ เ็ ชน่ เดยี วกนั ในทสี่ ดุ มนั กน็ ำ� ไปสกู่ ารรวบอำ� นาจ
ของฝา่ ยที่ถือตนเปน็ คนดี ซึง่ สามารถเขา้ ไป connect กบั ฝา่ ย
อนุรักษนิยมที่คุมกลไกรัฐ จากน้ันท้ังภาครัฐและสิ่งที่เรียกว่า
ภาคประชาสังคมก็ผลักดันกฎเกณฑ์จ�ำนวนมากมาควบคุม
พ้ืนที่การใช้ชีวิตของคนกินเหล้าสูบบุหรี่ โดยไม่เคยอนุญาต
ให้พวกเขามีส่วนร่วมในการพิจารณาความเหมาะควรแม้แต่

60 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

น้อย กฎระเบียบเหล่าน้ีถูกผูกพ่วงมาด้วยบทลงโทษท่ีรุนแรง
ถึงขั้นถูกปรับแพงๆ และต้องติดคุกติดตารางราวกับว่าการ
กนิ เหลา้ สูบบุหรเ่ี ปน็ อาชญากรรมรา้ ยแรง

นอกจากน้แี ล้ว ในนามของความหวงั ดี และเพ่ือคมุ ความ
ประพฤตขิ องคนไมร่ กั สขุ ภาพ ฝา่ ยรฐั ยงั สามารถเกบ็ ภาษเี หลา้
บหุ รไี่ ดต้ ามอำ� เภอใจ สามารถขน้ึ อตั ราภาษคี รงั้ แลว้ ครงั้ เลา่ จน
ทำ� ใหส้ นิ คา้ ประเภทนม้ี รี าคาแพงเกนิ ตน้ ทนุ การผลติ ไปไกล รฐั
ไทยมรี ายไดจ้ ากภาษีเหลา้ บหุ ร่ี ปลี ะกว่า 2 แสนล้านบาท ยัง
ไม่ต้องเอย่ ถงึ กำ� ไรจากการค้าท่โี รงงานยาสูบนำ� ส่ง ซงึ่ เคยข้นึ
สงู ถึง 7 พนั ล้านบาท (ในปี 2559)

เรอ่ื งจงึ กลายเปน็ วา่ นอกจากผบู้ รโิ ภคบหุ รแ่ี ละเครอื่ งดม่ื
แอลกอฮอล์ จะถกู ประณามหยามเหยยี ดแลว้ ยงั ถกู ลว้ งกระเปา๋
อย่างไม่เกรงใจ ไม่มีใครมองพวกเขาในมิติท่ีเป็นผู้เสียภาษี
รายใหญ่ และมสี ว่ นกระต้นุ ให้เศรษฐกิจเติบโต

ใชห่ รือไมว่ า่ มนั ตอ้ งมอี ะไรสวนทางกับความยุตธิ รรมสกั
จุดหน่งึ ?

พดู กพ็ ดู เถอะ การทม่ี ผี เู้ ชย่ี วชาญมาใหค้ วามรเู้ รอ่ื งพษิ ภยั
ของเหล้าบุหรน่ี ้นั ผมยังคิดวา่ เปน็ เรอ่ื งดี แตค่ วามดมี ันจบลง
ตรงจดุ ทเ่ี รมิ่ บบี บงั คบั ใหค้ นอนื่ เปน็ คนดดี ว้ ย ทำ� ไมเราไมป่ ลอ่ ย

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 61

ใหผ้ คู้ นพลเมอื งมเี สรภี าพในการเลอื กวถิ ชี วี ติ ของตวั เอง โดยให้
ขอ้ มลู พวกเขาเพอื่ ประกอบการตดั สนิ ใจ ทำ� ไมไมย่ อมใหพ้ วกเขา
ดูแลสขุ ภาพไปตามเงือ่ นไขและความสมคั รใจของแต่ละคน

แตก่ ็อกี น่นั แหละ วิธคี ิดแบบสุดขั้วนน้ั มักจะปดิ ทางเลอื ก
ทส่ี ามเสมอ ถา้ ไมเ่ หน็ ดว้ ยกนั ทงั้ หมดกไ็ มใ่ ชฝ่ า่ ยเดยี วกนั ไมม่ ี
การอนุญาตให้เห็นด้วยแค่บางส่วน พูดอีกแบบคือสภาพจิต
แบบนมี้ กั ผลกั ผอู้ น่ื ใหอ้ ยใู่ นตรอกซอยคบั แคบ เดนิ สวนกนั ไมไ่ ด้
ถา้ ไม่เดนิ ตามกันไปกต็ ้องปะทะอย่างเดยี ว

ในทศั นะของผม ซงึ่ อาจจะผดิ ก็ได้ กรณเี หลา้ บหุ รน่ี เี้ ป็น
ตวั อยา่ งทชี่ ดั เจนของการสรา้ งสมการทางอำ� นาจระหวา่ ง ‘คนด’ี
กับ ‘คนไม่ดี’ ซ่ึงน�ำไปสู่การใช้อ�ำนาจตามอ�ำเภอใจและการ
ท�ำลายล้างสิทธิของฝ่ายท่ีถูกกดเหยียดว่าเป็นคนไม่ดี จาก
ประเด็นสขุ ภาพธรรมดาเหมอื นประเดน็ กินหวาน กนิ มัน กนิ -
เค็ม กรณดี ังกลา่ วถกู ขยายความให้เป็นเรือ่ งศลี ธรรม กระทั่ง
เป็นปัญหาบุญบาป สุดท้ายกลายเป็นเร่ืองใช้อ�ำนาจควบคุม
สังคมโดยคนกลุ่มนอ้ ยทถ่ี อื ตนว่าเปน็ คนดกี ว่าผอู้ นื่

ทต่ี อ้ งเนน้ คำ� วา่ ตามอำ� เภอใจกเ็ พราะวา่ การตงั้ แงร่ งั เกยี จ
และกฎหมายตา่ งๆ ทอ่ี อกมาคมุ เรอื่ งเหลา้ บหุ รนี่ นั้ แผค่ ลมุ คนที่
ไม่ได้ท�ำความผิดไว้เป็นจ�ำนวนมากมายมหาศาล เช่น คนที่

62 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

สบู บหุ รโ่ี ดยไมร่ บกวนคนอนื่ ขจดั กน้ ยาเปน็ ทเี่ ปน็ ทาง หรอื คนที่
ดม่ื สรุ าสงั สรรคก์ บั เพอื่ นๆ โดยไมไ่ ดเ้ มาอาละวาด ไมไ่ ดข้ บั รถ
ท้ังๆ ทหี่ มดสภาพ คนเหลา่ นเ้ี ปน็ คนสว่ นใหญใ่ นกลมุ่ ผบู้ รโิ ภค
แอลกอฮอล์ แตก่ ก็ ลายเปน็ ผถู้ กู ละเมดิ สทิ ธไิ ปโดยปรยิ าย ฝา่ ย
ต่อต้านมักไม่เห็นความแตกต่างระหว่างการด่ืมสุรามงคล
ในงานววิ าหก์ ับคนเมาท่ที บุ ตลี ูกเมีย

ลักษณะตามอ�ำเภอใจอีกแบบหนึ่งของความเป็นคนดี
คนไมด่ แี บบนี้ คอื ความไมค่ งเสน้ คงวาของการตดั สนิ ผดิ ถกู เชน่
ขณะทก่ี ารกนิ เหลา้ สบู บหุ รถี่ กู ระบวุ า่ เปน็ บาปกระทง่ั เรยี กภาษี
เหลา้ บหุ รวี่ า่ ภาษบี าป แตก่ ารทำ� บาปทางศาสนาทชี่ ดั เจนกวา่ นน้ั
กลับไม่ถูกรณรงค์ต่อต้าน หรือถูกเก็บภาษีสูงด้วยเหตุผล
เดียวกัน ท่ีชัดเจนที่สุดคือการฆ่าสัตว์เพ่ือการบริโภค ท�ำไม
จึงไม่มีการรณรงค์ต่อต้านคนขายหมูขายไก่ หรือเรียกภาษี
จากการฆ่าสัตว์ว่าภาษีบาปบ้าง ทั้งๆ ท่ีเร่ืองน้ีเป็นการผิดศีล
ข้ันร้ายแรงทสี่ ุดในบรรดาขอ้ หา้ มทั้งปวงของพทุ ธศาสนา

แนน่ อน ทย่ี กกรณตี า้ นเหลา้ บหุ รข่ี นึ้ มาไมไ่ ดห้ มายความวา่
ผมสนับสนุนให้คนกินเหล้าสูบบุหร่ี หรืออยากจะเถียงกับใคร
ในเนอ้ื หาทเ่ี ปน็ วทิ ยาศาสตร์ แตท่ ตี่ อ้ งพดู ถงึ มนั เพราะผมเหน็ วา่
มีประเด็นเก่ียวข้องกับสิทธิเสรีภาพของประชาชนเรือนแสน

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 63

เรอื นล้าน
จากตวั อยา่ งน้ี เราจะเหน็ ไดว้ า่ ความเปน็ คนดใี นบรบิ ทไทย

มักมีนัยเรื่องความสัมพันธ์ทางอ�ำนาจค่อนข้างมาก และ
เช่ือมโยงกับความคิดอ�ำนาจนิยมอย่างแน่นหนา ‘คนดี’ กับ
‘คนรู้ดี’ มักจะแยกกันไม่ออก มนั จึงเปน็ ฐานคิดทีส่ นับสนุนให้
คนจ�ำนวนน้อยมีอ�ำนาจเหนือคนส่วนใหญ่ อีกทั้งเป็นอ�ำนาจ
ที่แทบจะไรข้ อบเขต

ผมคงไม่ต้องพูดก็ได้ว่า concept ความเป็นคนดีแบบน้ี
ถูกน�ำมาใช้อย่างเข้มข้นท่ีสุดในช่วงต่อต้านรัฐบาลท่ีมาจาก
การเลอื กตั้งและสนับสนนุ รฐั ประหารเมื่อตน้ ปี 2557 ยามนน้ั
ผนู้ ำ� การชมุ นมุ หลายทา่ นไดพ้ ดู ถงึ เรอ่ื งนี้ บางทา่ นไปไกลถงึ ขน้ั
ยนื ยนั วา่ คนเราไมเ่ ทา่ กนั อำ� นาจทางการเมอื งควรอยใู่ นมอื ของ
คนดเี ทา่ นน้ั และคนไมด่ ไี มค่ วรมสี ทิ ธใิ นเรอ่ื งการเมอื งปกครอง

จรงิ อยู่ ถา้ เราพจิ ารณาเงอ่ื นไขบรบิ ททค่ี วามคดิ นถ้ี กู นำ� มา
ใช้ กเ็ ขา้ ใจไดว้ า่ ทำ� ไมความรงั เกยี จนกั การเมอื งทกี่ มุ อำ� นาจจงึ
ข้ึนสู่กระแสสูง อกี ทงั้ ตอ้ งยอมรบั ด้วยวา่ มีนักการเมืองจำ� นวน
หนง่ึ ทค่ี ดโกงนา่ รงั เกยี จ และเขา้ ขา่ ยเปน็ คนไมด่ ที งั้ ในทางโลก
และทางธรรม

แต่ประเด็นมอี ยูว่ ่าการดึงอำ� นาจกลบั มาสมู่ ือ ‘คนดี’ ดจู ะ

64 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ที่ ๑๖

มชี อ่ งโหว่ทัง้ ในทางทฤษฎีและในทางปฏบิ ัตอิ ย่ไู มน่ อ้ ย
จะวา่ ไปความเปน็ คนดใี นทางธรรมนนั้ จะตอ้ งไมย่ ดึ ตดิ ใน

ความดขี องตน ไม่โฆษณาตัวเอง และไมย่ กตนข่มทา่ น เพราะ
มนั จะพายอ้ นกลบั ไปสกู่ ารขยายอตั ตาตวั ตน ซง่ึ อยตู่ รงขา้ มกบั
จุดหมายในการทำ� ดี เพอื่ การหลุดพ้นทางจติ วิญญาณ

แต่ผมเข้าใจว่าความเป็นคนดีที่พูดถึงกันบนเวทีขับไล่
รฐั บาลพลเรอื นไมไ่ ดเ้ ปน็ เรอื่ งเชน่ น้ี หากเปน็ การเอาความเปน็
คนดมี าใชส้ ร้างอัตตารวมหมู่ เปน็ Collective Ego ซงึ่ กอ่ เกิด
เปน็ อตั ลกั ษณข์ องกลมุ่ ผปู้ ระทว้ ง ขณะเดยี วกนั กก็ ดเหยยี ดฝา่ ย
ตรงขา้ มใหม้ ฐี านะตำ่� กวา่ ในทางศลี ธรรม อนั นแ้ี นน่ อนเปน็ การ
ปทู างไปสกู่ ารจะทำ� อยา่ งไรกไ็ ด้ จะจดั การอยา่ งไรกไ็ ด้ กบั ฝา่ ย
ท่ีถกู ระบไุ วแ้ ลว้ ว่าเป็นคนไม่ดี

ปัญหาใหญ่มีอยู่ว่าคนไม่ดีในสายตาของฝ่ายที่ถือว่า
ตวั เองเปน็ คนดนี น้ั ไมไ่ ดม้ แี คร่ ฐั บาลทมี่ าจากการเลอื กตง้ั หาก
ยงั รวมประชาชนทเ่ี ลอื กรฐั บาลดงั กลา่ วดว้ ย ดงั นนั้ ผทู้ พี่ วกเขา
ต้องการตัดสิทธิการมีส่วนร่วมทางการเมืองการปกครอง
จงึ ไม่ได้มีแค่นกั การเมือง หากยงั รวมถงึ ชาวบ้านนับล้าน หรือ
ประชาชนทว่ั ทั้งประเทศ

ที่น่าสนใจมากก็คือ เมื่อมองจากบริบทที่ห้อมล้อม

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 65

เหตกุ ารณ์ในปี 2557 เราจะพบว่าความเป็นคนดีหรอื คนไม่ดี
ทถี่ กู ประดษิ ฐข์ นึ้ นนั้ มลี กั ษณะสอดประสานกบั ฐานะทางชนชน้ั
ของแต่ละฝ่ายอย่างแยกไม่ออก แถวหน้าสุดของกลุ่ม ‘คนดี’
มกั จะหมายถงึ คนทมี่ ฐี านะทางเศรษฐกจิ ดี มกี ารศกึ ษาสงู สว่ น
‘คนไมด่ ’ี สว่ นใหญเ่ ปน็ ชาวชนบท หรอื คนชนั้ กลางชน้ั ลา่ งในเมอื ง
ซง่ึ สว่ นมากมกี ารศกึ ษานอ้ ยกวา่ และมรี ายไดค้ อ่ นไปในทางตำ�่

ดังนั้น ปัญหาจึงถูกพากลับมาสู่ประเด็นพื้นฐานของ
ปรชั ญาการเมอื ง คอื ประเดน็ ทว่ี า่ ใครควรมสี ทิ ธเิ ปน็ ผปู้ กครอง
และใครบ้างทไ่ี ม่ควรมสี ทิ ธิมีส่วนในการเมืองการปกครอง

ค�ำถามน้ีจริงๆ แล้วก็ไม่ใช่เร่ืองใหม่ ในสมัยโบราณ
เพลโต นักปราชญ์ชาวกรีกได้เคยเสนอไว้แล้วว่าอ�ำนาจ
การเมืองไม่ควรอยู่ในมือคนท่ัวไปที่สนใจแต่เรื่องท�ำมาหากิน
หากควรอยู่ในมือชนส่วนน้อยที่มีคุณสมบัติเหมาะสม คน
กลมุ่ นจี้ ะตอ้ งมที งั้ ความปรชี าสามารถและคณุ ธรรมสงู สง่ ไมม่ ี
ทรพั ยส์ นิ สว่ นตวั ใชช้ วี ติ รวมหมู่ ไมม่ กี ระทงั่ ครอบครวั และตอ้ ง
ทำ� ทุกอยา่ งเพ่อื ประโยชน์สุขของผู้อยู่ใตก้ ารปกครอง

ถามวา่ แลว้ ‘ความเปน็ คนด’ี ในประเทศไทย มลี กั ษณะใกล้
เคยี งกับชนชน้ั ปกครองของเพลโตหรือไม่ คำ� ตอบคือ แคเ่ รือ่ ง
ทรัพยส์ ินสว่ นตัวก็สอบไม่ผ่านแลว้ เรอ่ื งภมู ิปัญญาก็ไม่แนน่ กั

66 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ที่ ๑๖

อย่าว่าแตเ่ รื่องครองตัวเป็นโสดปราศจากครอบครวั
ในเม่ือผู้ปกครองในอุดมคติไม่ใช่หากันได้ง่ายๆ เรามี

ทางเลือกอะไรเหลอื บ้างในการแก้ปัญหาน?ี้
ท่ีผ่านมาเราเคยใช้วิธีเลือกตั้ง เพราะคิดว่าถ้าเลือกผิด

ก็เลือกใหม่ นอกจากน้ียังมีระบบตรวจสอบที่สามารถลงโทษ
ผ้ปู กครองทอ่ี อกนอกลู่นอกทาง กระทงั่ เอาลงจากตำ� แหน่งได้

แตแ่ ลว้ จๆู่ กม็ คี นจำ� นวนหนง่ึ มาบอกวา่ วธิ นี นั้ ใช้ไมไ่ ด้ นยั
เรื่องความเป็นคนดีคนไม่ดีของเขาบ่งชัดว่าบ้านน้ีเมืองน้ีมีคน
ที่ควรท�ำหน้าที่เป็นชนชั้นปกครองอย่างถาวร และมีคนท่ีควร
ถูกปกครองหรอื ถกู ควบคุมความประพฤตอิ ยา่ งถาวรเช่นกัน

แลว้ ใครเลา่ ทเี่ ปน็ ฝา่ ยแรก ใครกนั ทเ่ี ปน็ ฝา่ ยหลงั ขอ้ นเ้ี มอ่ื
ถอดสมการการเมอื งออกมาอย่างถงึ ที่สดุ แลว้ ก็จะพบว่า กอง
หนา้ ของคนดกี ลายเปน็ ขา้ ราชการกบั นายทนุ ใหญ่ และคนชน้ั -
กลางคอ่ นไปทางสูง ส่วนคนไม่ดไี ด้แกบ่ รรดานักการเมอื งกบั
ชาวบ้านที่เลอื กพวกเขามา

แนล่ ะ ข้อยกเว้นรายบุคคลย่อมต้องมอี ยบู่ ้าง
กระนนั้ กต็ าม เรอื่ งทงั้ หมดนไ้ี มไ่ ดต้ ง้ั อยบู่ นฐานของความ
เป็นจริงเลย ดังนั้นมันจึงเป็นวาทกรรมท่ีน�ำไปสู่ทางตัน ไม่มี
สังคมไหนในยุคปัจจุบันที่สามารถจ�ำแนกคนดีคนไม่ดีออก

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 67

เป็นชนช้ันหมู่เหล่าได้ขนาดนั้น อย่างมากท่ีสุดเราก็พูดได้ว่า
คนดีคนไมด่ อี ยปู่ นกนั ในทุกหนแห่ง ไม่ว่าจะรวยหรือจน เป็น
นักการเมืองหรือเป็นพลเมืองธรรมดา เป็นเจ้าหน้าที่รัฐหรือ
นักธุรกิจเอกชน อย่าว่าแต่ในหลายกรณีคนคนเดียวอาจจะมี
ทงั้ ความดีและความเลวปะปนอยใู่ นตวั

ยง่ิ ไปกวา่ นน้ั ความดคี วามเลวยงั สามารถพจิ ารณาไดจ้ าก
หลายมมุ ตา่ งคนตา่ งกลมุ่ อาจจะมองเรอ่ื งนไี้ มต่ รงกนั กไ็ ด้ แลว้
ใครเลา่ จะมีสทิ ธผิ ูกขาดคำ� นิยามอย่กู ลุ่มเดยี ว

กจ็ รงิ สงั คมคงตงั้ อยไู่ มไ่ ด้หากมองเรอ่ื งผดิ ถกู ไปคนละทาง
ตลอดเวลา หรือหากไม่มีบรรทัดฐานกลางเอาไว้ยึดถือร่วม
กันบ้าง แต่ประเด็นนี้ยิ่งท�ำให้จ�ำเป็นต้องอาศัยการมีส่วนร่วม
จากทกุ ฝา่ ยมานยิ ามกฎเกณฑร์ ว่ มกนั เพอ่ื จะไดเ้ กดิ ความเหน็
ชอบในเรอื่ งผดิ ถกู ดชี วั่ ในระดบั ทพ่ี อเพยี งตอ่ การจรรโลงสงั คม

พดู อีกแบบหนึง่ คือ แนวคิดเรื่องสทิ ธเิ สรีภาพและระบอบ
ประชาธิปไตยไม่ได้เปน็ ข้ัวตรงขา้ มกบั ความเป็นคนดี หากแต่
คดั คา้ นการผกู ขาดในเรอื่ งน้ี และตอ้ งการทำ� ใหค้ วามดเี ปน็ เรอ่ื ง
เขา้ ถงึ ได้โดยคนทุกคน

โดยสว่ นตวั แลว้ ผมเองกไ็ มไ่ ดต้ อ่ ตา้ นความเปน็ คนดโี ดย
ทวั่ ไป ผมเพยี งแตเ่ หน็ วา่ การสมมตุ ติ นเปน็ คนดเี พอื่ รวบอำ� นาจ

68 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

นนั้ ไมถ่ ูกตอ้ ง พ้นจากเรอื่ งน้แี ลว้ ใครอยากจะทำ� ดเี พ่อื พัฒนา
ตน ไม่ว่าจะถือศีล กินเจช่วยเหลือหมาแมว งดเหล้าช่วงเข้า
พรรษา หรือน่ังวิปัสสนากรรมฐาน ผมถือเป็นสิทธิของท่าน
และในบางเรื่องผมก็เหน็ ดว้ ย

ประเด็นต่อไปของฝ่ายอนุรักษนิยมท่ีผมอยากจะพูดถึง
คอื เร่ืองของ ‘ความเป็นไทย’ นี่ก็เปน็ วาทกรรมอีกอยา่ งหน่ึงท่ี
ถกู น�ำมาใช้มากในความขดั แย้งทางการเมอื ง

กลา่ วโดยเงอื่ นไขทางประวตั ศิ าสตร์ แนวคดิ ความเปน็ ไทย
เป็นสิ่งท่ีรัฐไทยสร้างข้ึนล้วนๆ และในช่วงประวัติศาสตร์ท่ี
ไม่นานนัก ลักษณะส�ำคัญของแนวคิดน้ีคือมีไว้ใช้กับคนใน
ประเทศมากกวา่ ใช้ตอ่ ตา้ นต่างชาตอิ ยา่ งจริงจงั

ถามว่าทำ� ไมจงึ เปน็ เชน่ นนั้ ค�ำตอบก็คอื ว่าสยามประเทศ
เปลี่ยนรูปเป็นรัฐไทยสมัยใหม่ด้วยการรวมศูนย์อ�ำนาจเหนือ
แวน่ แคว้นท่ีมีชาตพิ นั ธุ์ ภาษา และวัฒนธรรมหลากหลายมาก
กระทั่งบางแห่งเคยมีฐานะก่ึงอิสระมานาน ดังน้ันด้วยเหตุผล
ในการปกครอง แนวคดิ เรอ่ื งสรา้ งภาษาและวฒั นธรรมกลางจงึ
เกดิ ขน้ึ จากนน้ั คลค่ี ลายขยายตวั ไปเปน็ เรอื่ งรฐั นยิ ม ชาตนิ ยิ ม
แบบไทยๆ กระทัง่ กลายเป็นนยิ ามความเป็นไทยในปัจจบุ นั

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 69

เนอ่ื งจากเคยพดู เขยี นเรอ่ื งดงั กลา่ วไว้ในทอี่ น่ื ๆ แลว้ วนั นี้
ผมจงึ ไมอ่ ยากลงสรู่ ายละเอยี ดเพยี งแตอ่ ยากชใี้ หเ้ หน็ วา่ แนวคดิ น้ี
มีจุดเน้นอยู่ที่ความจงรักภักดีและเช่ือฟังรัฐ ใครท่ีท�ำตัวเป็น
เดก็ ดคี นน้ันจงึ จะถกู นบั เป็นคนไทย

และด้วยตรรกะเดียวกัน ใครที่คิดเห็นต่างจากรัฐ ก็มัก
ถกู ตง้ั คำ� ถามเก่ียวกบั ความเป็นคนไทย กระท่งั ถูกขบั ไล่ไสสง่
ให้ไปอยปู่ ระเทศอื่น ทง้ั ๆ ที่คนคนนัน้ อาจเกิดในประเทศไทย
ถือสัญชาติไทย มีพ่อแม่พี่น้องเป็นคนไทย และบางทีอาจจะ
มีรากเหงา้ อยใู่ นวัฒนธรรมไทยมากกว่าคนทีข่ ับไล่เขาเสยี อีก

อันที่จริงถ้าเรานับว่าแนวคิดเร่ืองความเป็นคนไทยนั้น
เรม่ิ กอ่ รปู ขน้ึ ตงั้ แตป่ ลายสมยั รชั กาลท่ี 5 และเขม้ ขน้ ขนึ้ ในสมยั
รชั กาลท่ี 6 ตอ่ เนอ่ื งมาจนถงึ หลงั การเปลยี่ นแปลงการปกครอง
พ.ศ. 2475 และมมี าจนถงึ ปจั จบุ นั กเ็ ปน็ เรอื่ งนา่ แปลกทตี่ ลอด
ชว่ งเวลากวา่ หนง่ึ ศตวรรษและทา่ มกลางการเปลยี่ นแปลงอยา่ ง
รวดเร็วของสังคมไทย แก่นแกนของความคิดดังกล่าวกลับ
ไม่ไดเ้ ปลี่ยนไปเท่าใด

ยังไงๆ ความเป็นไทยก็ไม่ได้รวมถึงการมีสิทธิเสรีภาพ
และระบอบประชาธปิ ไตยเอาไวเ้ ปน็ เนอ้ื ใน หากยงั คงเนน้ เรอ่ื ง
การเชือ่ ฟังรัฐ และความภมู ิใจในชาติแบบลอยๆ

70 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

ด้วยเหตุดังน้ีแนวคิดเร่ืองความเป็นคนไทย จึงถูกน�ำไป
เสรมิ ฐานะใหก้ บั ระบอบอำ� นาจนยิ มอยา่ งเลยี่ งไมพ่ น้ ยงิ่ ในชว่ ง
หลงั รฐั ประหาร 2557 ดว้ ยแลว้ คนทเ่ี รยี กรอ้ งสทิ ธเิ สรภี าพกด็ ี
พูดถึงประชาธิปไตยก็ดี หรือพูดถึงหลักสิทธิมนุษยชนก็ตาม
ลว้ นแลว้ แตถ่ ูกเพง่ เลง็ วา่ ความเปน็ ไทยบกพรอ่ งทง้ั สิน้

ยง่ิ ในระยะแรกชาตติ ะวนั ตกแสดงทา่ ทไี มย่ อมรบั ระบอบ
เผดจ็ การในประเทศไทย กย็ ง่ิ มคี นอา้ งถงึ ความเปน็ ไทยวา่ พเิ ศษ
แตกตา่ งจากฝรง่ั นานาประการ สว่ นคนทค่ี ดิ ตา่ งกถ็ กู หาวา่ เปน็
‘ขข้ี ้า’ หรอื เป็นทาสทางปญั ญาของฝร่ังไป

คงไม่ใช่เร่ืองน่าแปลกใจนักที่แถวหน้าของผู้หวงแหน
ความเป็นไทยมักจะเป็นคนกลุ่มเดียวกันกับท่ีถือตนเป็นคนดี
แตส่ ง่ิ ทท่ี ำ� ใหผ้ มรสู้ กึ ประหลาดใจกค็ อื ในทางปฏบิ ตั ิ กลมุ่ Elites
และ Upper- Middle Class เหลา่ นมี้ กั ใกลช้ ิดกบั โลกตะวันตก
และมีวิถชี วี ิตแบบฝร่ังมากกว่าคนไทยทว่ั ไป

ยิ่งไปกว่านั้น หลายคนยังจับมือถือแขนกับชาวต่างชาติ
ในเรือ่ งการคา้ การลงทุนโดยไมร่ ้สู ึกกระดากใจ อันนที้ ำ� ใหเ้ ช่อื
ไดว้ า่ แนวคดิ เรอื่ งความเปน็ ไทยเปน็ วาทกรรมทางการเมอื งเสยี
มากกวา่ จะยดึ ถอื กันอยา่ งแทจ้ ริง

อย่างไรก็ตาม ประเด็นส�ำคัญอย่างหน่ึงในการปกป้อง

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 71

ระบอบอ�ำนาจนิยมโดยเชิดชูความเป็นไทยคือการระบุว่า
ประชาธปิ ไตยเปน็ แนวคดิ ของโลกตะวนั ตก ซง่ึ อาจจะไมเ่ หมาะ
หรอื ใช้การไม่ไดก้ บั ประเทศไทย เรอ่ื งน้ีถา้ ขบั เคล่ือนกันจริงๆ
ก็นับว่าอันตรายต่อความปรองดองในสังคมไทยเป็นอย่าง
ยิ่ง ท้ังนี้เน่ืองจากแนวคิดสิทธิเสรีภาพและประชาธิปไตยน้ัน
ไดก้ ลายเปน็ คณุ คา่ สากลมานานแลว้ และมคี นไทยจำ� นวนมาก
ท่ีมีศรัทธาในคุณค่าดังกล่าว แม้ว่าจะยังไม่ใช่คนไทยท้ังหมด
กต็ าม

แน่นอน สาเหตุหน่ึงที่ท�ำให้มีคนไทยบางกลุ่มรังเกียจ
ประชาธปิ ไตยกเ็ พราะปญั หาทจุ รติ คอรร์ ปั ชนั ของนกั การเมอื ง
บางคน กับปัญหาความแตกแยกระหว่างมวลชนที่สนับสนุน
พรรคการเมืองคนละพรรค เร่ืองน้ีเราคงปฏิเสธไม่ได้ว่า
สถานการณ์เลวร้ายจริง

แต่จะว่าไประบอบประชาธิปไตยในโลกล้วนมีปัญหาไม่
มากก็น้อยท้ังนั้น อันน้ีเปรียบเทียบไปแล้วก็เหมือนปัญหา
อนั ตรายบนทอ้ งถนน เราคงไมแ่ กป้ ญั หาดว้ ยวธิ เี ลกิ ใชร้ ถยนต์
แลว้ กลับไปน่ังเกวยี น พรอ้ มกับภมู ิใจว่าเกวียนเปน็ มรดกทาง
วฒั นธรรมของไทย มิใช่หรือ

ในโลกทเี่ ปน็ อยกู่ ารยอมรบั คณุ คา่ สากล เชน่ สทิ ธิ เสรภี าพ

72 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

และประชาธปิ ไตย ไมไ่ ดข้ ดั แยง้ กบั ตวั ตนความเปน็ คนไทยโดย
รวม แม้ว่าหลายท่านอาจจะยังยึดติดกับแนวคิดอนุรักษนิยม
ในบางเร่ืองบางราว คุณคา่ เหลา่ นีก้ ็ไมไ่ ดท้ �ำใหเ้ ราเปน็ คนไทย
น้อยลง อันท่ีจริงมันจะยิ่งส่งเสริมให้ประเทศเรามีฐานะและ
ศักดศ์ิ รนี ่าภมู ิใจมากข้นึ เสียด้วยซ้�ำ

มาถงึ วนั นปี้ ระเทศไทยมเี อกภาพของดนิ แดน และมี Na-
tional Integration ในระดบั ทเ่ี พยี งพอแลว้ ไมม่ เี หตผุ ลอะไรเลย
ทเ่ี ราจะนยิ ามความเปน็ ไทยใหค้ บั แคบอยแู่ คเ่ ชอ่ื ฟงั รฐั หรอื เนน้
แตป่ ญั หาความมน่ั คง จนกลวั การแตกแยกมากเกนิ ไป ฝนั รา้ ย
ของรฐั ไทย ไมว่ า่ จะมาจากยคุ ลา่ อาณานคิ มหรอื ยคุ สงครามเยน็
ควรจะถกู ลมื ได้แลว้ ถ้าทกุ วันนีร้ ัฐไทยสามารถผกู มติ รตสี นิท
กบั ศตั รเู ก่าอยา่ งจีน หรือเวียดนามได้ แล้วจะมเี หตุผลอนั ใดท่ี
ไมย่ อมรับคนไทยที่คิดต่างกัน

ผมไมต่ อ้ งพดู กไ็ ดว้ า่ ในบรบิ ททางเศรษฐกจิ สงั คมทเี่ ปลยี่ น
ไป concept ความเป็นไทยในนยิ ามเดิมๆ ก�ำลังกลายเปน็ ตัว
ปญั หามากกวา่ เปน็ พน้ื ทส่ี รา้ งสรรค์ ทง้ั นเ้ี นอ่ื งเพราะมนั รองรบั
ความแตกต่างหลากหลายในยุคปัจจุบันไม่ได้ ใช้ integrate
ชน้ิ สว่ นใหม่ๆ ของสงั คมไทยไม่ได้ เช่น แรงงานจากประเทศ
เพ่ือนบ้าน ทุนข้ามชาติ กระแสวัฒนธรรมจากต่างประเทศ
เปน็ ตน้

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 73

พดู กพ็ ดู เถอะ ทกุ วนั นปี้ ระเทศไทยไมไ่ ดเ้ ปน็ เพยี งถนิ่ ทอ่ี ยู่
ของคนไทยทค่ี ดิ อา่ นแตกตา่ งหลากหลายและมวี ถิ ชี วี ติ ผดิ แผก
กนั ไปเทา่ นนั้ หากยงั เตม็ ไปดว้ ยเพอื่ นมนษุ ยจ์ ากทอี่ น่ื เขา้ มาอยู่
รว่ มในระยะยาว กลา่ วคอื นอกเหนอื ไปจากแรงงานอพยพเรอื น
ล้านและนายทุนไร้พรมแดนแล้ว ยังมีพวกที่ถือว่าตัวเองเป็น
Global Citizens บ้าง พวก Digital Nomads บ้าง

ยงั ไมต่ อ้ งเอย่ ถงึ หมบู่ า้ นญปี่ นุ่ ทศ่ี รรี าชา หมบู่ า้ นผสู้ งู อายุ
ชาวสวเี ดนทท่ี า่ ยางหมบู่ า้ นคนแกช่ าวสวสิ แถวอสี านใต้ตลอดจน
การตงั้ รกรากของคนจนี รนุ่ ใหมแ่ ถวหว้ ยขวาง ซงึ่ รฐั จนี สนบั สนนุ
และรัฐไทยไม่ห้าม ท้ังหมดน้ียังไม่รวมอาคันตุกะระยะสั้น
อย่างนักท่องเท่ียว ซ่ึงเข้ามาเดินขวักไขว่อยู่ในประเทศไทย
ปีละกว่า 35 ล้านคน

การมาเยอื นมาอยขู่ องชาวตา่ งชาตดิ งั กลา่ วสะทอ้ นใหเ้ หน็
วา่ ยคุ โลกาภวิ ตั น์ไดก้ ดั กรอ่ นฐานรากของความเปน็ รฐั ชาตแิ บบ
เดิมๆ ไปไกลพอสมควร ฝ่ายรัฐเองก็รู้และปรบั ตัวไปไกลเช่น
กนั แตช่ ุดความคดิ หลกั กลบั ตามมาไมท่ ัน

อันทจี่ ริง ในยุคสมัยที่โลกแปรเปลี่ยนรวดเรว็ จากยคุ ของ
รัฐชาติไปเป็นรัฐแบบอ่ืน ไม่มีใครรู้ชัดว่าเราควรจัดแบบแผน
ความสัมพันธ์ทางอ�ำนาจแบบไหน หรือออกแบบโครงสร้าง

74 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ที่ ๑๖

ทางการเมอื งเชน่ ใดจงึ จะสอดคลอ้ งกบั ความจรงิ ใหมท่ ก่ี อ่ รปู ขนึ้
ด้วยเหตดุ ังนี้ การค้นหาบูรณาการใหม่ (New Integra-

tion) ทางสงั คมและทางการเมอื ง จงึ เปน็ ทง้ั สทิ ธแิ ละหนา้ ทขี่ อง
พวกเราทกุ คนท่ไี ด้รบั ผลกระทบ ทุกชิ้นสว่ นของประเทศไทย
ทงั้ ใหมแ่ ละเกา่ ควรตอ้ งมพี น้ื ทเ่ี รยี งรอ้ ยกนั อยา่ งลงตวั โดยผา่ น
การเจรจาต่อรอง ไม่ใชม่ คี นหยบิ มอื เดยี วมาออกแบบระบอบ
การปกครองสำ� หรบั ศตวรรษที่ 21

ใชห่ รอื ไมว่ า่ การใชล้ ทั ธชิ าตนิ ยิ มแบบเกา่ เปน็ หลงั พงิ ทาง
ความคดิ คงจะไปกนั ไมไ่ ดก้ บั การทร่ี ฐั ไทยเสนอลดหยอ่ นภาษี
ให้กับทุนต่างชาติ หรือชักชวนให้พวกเขามาเช่าแผ่นดินไทย
ท�ำกินในระยะยาวหลายสิบปี ยังไม่ต้องเอ่ยถึงข้อเสนอพิเศษ
อกี มากมายหลายอย่าง

ขณะเดยี วกนั ลทั ธเิ หยยี ดเชอ้ื ชาตแิ บบเกา่ ทม่ี กั ถกู นำ� มา
ใชก้ บั คนงานจากประเทศเพอื่ นบา้ น กด็ จู ะขดั แยง้ กบั การทเี่ รา
หากินกบั หยาดเหงอื่ ของพวกเขามาหลายปี

เม่ือปีกลาย มีกรณีนัดหยุดงานที่โรงงานแห่งหน่ึงใน
จงั หวดั ทางภาคตะวนั ตกของไทย คนงานทง้ั หมดเปน็ ชาวพมา่
สว่ นเจ้าของโรงงานเปน็ คนไทย สิ่งแรกทค่ี นงานพม่าตอ้ งการ
คอื ขอใหน้ ายจา้ งจา่ ยคา่ แรงขน้ั ตำ่� ตามกฎหมายเทา่ กบั แรงงาน

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 75

ไทย ขอ้ ตอ่ มา พวกเขาขอให้มเี วลาพกั หนึ่งชวั่ โมงในแต่ละวนั
ทที่ ำ� งาน และขอ้ ทส่ี าม อยากใหน้ ายจา้ งหรอื ผคู้ วบคมุ พวกเขา
เลิกดา่ ทอเสียที

แคเ่ ราได้ยินเร่อื งข้อเรยี กร้องของคนงานเหล่านี้ ก็จะพบ
ว่าพวกเขาท้ังตกเป็นเหย่ือของการขูดรีดเอาเปรียบและการ
ดูถูกเช้ือชาติอย่างเหลือเช่ือ มันท�ำให้เห็นชัดถึงสภาพความ
นึกคดิ ของคนไทยบางคน

การเอารัดเอาเปรียบท่ีมาควบคู่กับการดูถูกดูแคลน
แทจ้ รงิ แลว้ กไ็ มใ่ ชอ่ ะไรอน่ื หากเปน็ ลกั ษณะของอนารยชน ถา้
หากเราภมู ใิ จในความเปน็ ไทยจรงิ ๆ กไ็ มค่ วรทำ� ใหภ้ าพลกั ษณ์
ของคนไทยดูลา้ หลังนา่ รงั เกียจแบบนี้

แน่ละ ความเป็นไทยในความหมายเชิงบวกก็มีอยู่ และ
อาจจะไมใ่ ชเ่ รอ่ื งเสยี หาย ทุกชาตทิ กุ ภาษายอ่ มมสี ทิ ธภิ มู ใิ จใน
อตั ลกั ษณข์ องตวั เอง แตค่ วามภมู ใิ จทถ่ี ลำ� ลกึ ไปสลู่ ทั ธชิ าตนิ ยิ ม
คบั แคบ หรอื ลทั ธเิ หยยี ดเชอ้ื ชาตไิ มเ่ พยี งหาพนื้ ทไี่ ดย้ ากในยคุ
ปัจจุบัน หากยังมีลักษณะขัดแย้งกับคุณค่าของความเป็นคน
และต่อตา้ นการเตบิ โตทางปญั ญา

ยงิ่ เอาแนวคดิ ความเปน็ ไทยมาใชป้ กปอ้ งระบอบอำ� นาจ-
นิยมและลิดรอนสิทธิเสรีภาพของคนในประเทศเดียวกันด้วย

76 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

แล้ว concept น้ีจะยิ่งสร้างความแตกแยกและท�ำร้ายคนไทย
ทด่ี �ำรงอยู่ในความเป็นจริง

ในอดีตเคยมีการใช้แนวคิด ‘ความเป็นไทย’ มาต่อต้าน
นักศึกษาฝ่ายซ้าย ผลท่ีออกมาคือเหตุการณ์นองเลือด 6
ตลุ าคม 2519 และไฟสงครามประชาชน ทลี่ กุ ลามอยใู่ นพ้ืนท่ี
มากกว่า 50 จังหวัด โชคยังดีที่การใช้แนวคิดความเป็นไทย
มาต่อต้านประชาธิปไตยในช่วงหลังรัฐประหาร 2557 ไม่ได้
ส่งผลรนุ แรงขนาดนน้ั

กระนนั้ กต็ าม เปลวไฟในใจคนอาจจะยงั คกุ รนุ่ อยกู่ ไ็ ด้ ใน
เมอ่ื ธงแห่งความเป็นคนดแี ละความเป็นไทย ถูกชโู ดยกลุ่มชน
ท่ไี ดเ้ ปรียบเพ่ือใช้กดเหยยี ดชนช้ันล่างๆ ในประเทศท่มี ีความ
เหลอ่ื มล�ำ้ เปน็ อันดับ 3 ของโลก ความคดิ ใดท่ีเนน้ ยำ�้ แตค่ วาม
‘ด้อยกว่า’ ของคนจำ� นวนมหาศาล ความคิดนนั้ ยอ่ มน�ำมาซ่งึ
หายนะมากกว่าความเจรญิ

ถึงตรงน้ี ผมคงต้องขอเรียนว่าไม่ได้คัดค้านแนวคิด
อนุรักษนิยมไปเสียทั้งหมด และที่ยกเรื่องความเป็นคนดีกับ
ความเป็นไทยขึ้นมาวิจารณ์ก็ยังไม่ใช่ภาพรวมของแนวคิด
กระแสน้ี เพียงแต่ผมเห็นว่า concepts ทั้งสองอย่างมีปัญหา
ในเร่ืองความสมเหตสุ มผล และส่งผลเสียตอ่ ประเทศมากกวา่
ผลดี

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 77

จากจุดนี้ไป ผมจะขออนุญาตพูดถึงแนวคิดของฝ่าย
กา้ วหนา้ บา้ ง แตก่ อ่ นอนื่ คงตอ้ งขอความเขา้ ใจวา่ ผมไมม่ ปี ญั ญา
และไม่มีเง่ือนไขที่จะพูดถึงความคิดก้าวหน้าในทุกประเด็น
หรือทุกกระแส หากจะขอ focus ท่ีประเด็นสิทธิเสรีภาพและ
ประชาธปิ ไตย ซงึ่ มปี ัญหาถกู ยึดพ้ืนทม่ี าใกล้จะครบ 4 ปแี ล้ว

แน่นอน ผมตระหนักรถู้ งึ การมอี ยูข่ องประเด็นอน่ื ๆ เชน่
ประเด็น genders หรือเพศสภาพ เป็นต้น โดยพ้ืนฐานแล้ว
ผมเห็นด้วยกับความเคลื่อนไหวในเรื่องพวกน้ี แต่คิดว่าทุก
กงิ่ กา้ นของประเดน็ สทิ ธมิ นษุ ยชนลว้ นงอกไปจากฐานใหญเ่ รอื่ ง
เสรีภาพและประชาธิปไตยทั้งส้ิน ถ้าสะสางเร่ืองดังกล่าวได้
เร่ืองอ่นื ๆ กจ็ ะคืบหนา้ ตามมา

พูดกันตามความจริง ในหลายๆ ประเทศ ค�ำถามเร่ือง
สิทธิเสรีภาพและประชาธิปไตยดูจะล้าสมัยไปแล้ว เพราะมัน
กลายเป็นสภาพปกติในชีวิตประจ�ำวันของผู้คน แต่ส�ำหรับ
ประเทศไทยเรอื่ งนยี้ งั ไมล่ งตวั โดยงา่ ย และไมม่ ใี ครรวู้ า่ จะเปน็
issue ไปอกี นานสกั เทา่ ใด

จากมมุ ทผี่ มมอง ปญั หาใหญข่ องประชาธปิ ไตยมไิ ดอ้ ยทู่ ี่
การถูกยึดพ้ืนที่หรือถูกล้มกระดานอยู่เป็นระยะๆ โดยฝ่าย
ตรงข้ามเท่านั้น หากอยู่ที่ความไม่สามารถป้องกันตัวของ

78 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

ระบอบและผ้คู นท่สี มาทานแนวคดิ ชดุ นดี้ ว้ ย
ยงิ่ ไปกวา่ นน้ั บางครงั้ บางคราวฝา่ ยทลี่ ม้ ระบอบยงั อา้ งอกี

ดว้ ยวา่ ทำ� ไปเพอ่ื พทิ กั ษป์ ระชาธปิ ไตยหรอื สรา้ งประชาธปิ ไตย
ทดี่ กี วา่ แสดงวา่ จดุ ออ่ นนา่ จะมอี ยจู่ รงิ ไมม่ ากกน็ อ้ ย อนั นที้ ำ� ให้
ผมรสู้ กึ วา่ ฝา่ ยประชาธปิ ไตยน่าจะต้องวิจารณต์ วั เองบา้ ง

ผมไดก้ ลา่ วไวต้ งั้ แตแ่ รกแลว้ วา่ ขณะทคี่ วามคดิ หลายอยา่ ง
ของฝา่ ยอนุรกั ษนยิ มถูกยมื มาจากยคุ สมยั ทผ่ี า่ นพ้น ความคิด
ของฝา่ ยกา้ วหนา้ สว่ นใหญก่ ถ็ กู หยบิ มาจากตา่ งประเทศ ดงั นนั้
ท้ังสองฝ่ายต่างก็มีปัญหาพื้นฐานว่าจะผูกพ่วงตัวเองเข้ากับ
space and time ของปัจจบุ ันสมัยได้อย่างไร

กลา่ วสำ� หรบั แนวคดิ สทิ ธเิ สรภี าพและประชาธปิ ไตย จะวา่
ไปกไ็ มใ่ ชข่ องใหมใ่ นประเทศไทยเสยี ทเี ดยี วเพราะเปดิ ตวั มา 85
ปีแลว้ ดังนนั้ จึงเป็นเร่ืองนา่ สนใจว่าท�ำไมแนวคดิ นีจ้ ึงหย่งั ราก
ลึกไมพ่ อท่จี ะต้านพายโุ หมและฤดมู รสุมไดเ้ สียที

จริงอยู่ อุปสรรคใหญ่อย่างหนึ่งคงอยู่ท่ีชนช้ันน�ำภาค
รฐั (State Elites) ซง่ึ พยายามทวงอำ� นาจคืนครัง้ แลว้ คร้งั เลา่
พวกเขาสืบทอดอ�ำนาจมาจากกลไกรัฐซึ่งถูกสร้างขึ้นก่อน
ระบอบประชาธิปไตย ดังนั้นจึงค่อนข้างยากท่ีจะปรับตัวให้มี
ทง้ั respect และ loyalty ตอ่ ระบอบทปี่ ระชาชนเปน็ ผู้ใชอ้ ำ� นาจ

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 79

แตก่ อ็ ยา่ งทผ่ี มเรยี นไวเ้ มอื่ สกั ครู่ เราคงตอ้ งยอมรบั วา่ ฝา่ ย
ประชาธปิ ไตยเองกม็ จี ดุ ออ่ นขอ้ ผดิ พลาดดว้ ย ปญั หาอนั ดบั แรก
คอื ในแตล่ ะชว่ งทมี่ กี ารปกครองในระบอบประชาธปิ ไตยนกั การ-
เมืองมักเป็นผู้เล่นหลักมากเกินไป ในขณะที่นักการเมือง
ส่วนใหญก่ ม็ ีแนวคดิ ประชาธปิ ไตยคอ่ นข้างแคบ อาศัยแตก่ าร
เลือกต้ังเป็นหนทางก้าวสู่อ�ำนาจและหมกมุ่นอยู่กับบทบาท
ในรัฐสภาจนลืมความส�ำคัญขององค์ประกอบอื่นๆ ของ
ระบอบ เชน่ บทบาทของประชาสงั คม การเมอื งภาคประชาชน
ส่อื มวลชน หรือแม้แต่เสยี งวิจารณข์ องสามัญชนคนทัว่ ไป

ด้วยเหตุดังน้ี บรรดานักการเมืองและพรรคการเมืองจึง
ไม่ได้พยายามผลักดันให้มีการขยายพื้นท่ีประชาธิปไตยออก
ไปในระดับโครงสร้าง เพ่อื เป็นหลกั ประกันความมั่นคงของตวั
ระบอบ ซง่ึ ใหญก่ วา่ และสำ� คญั กวา่ รฐั บาลทม่ี าจากการเลอื กตงั้
แตก่ ร็ วมถงึ ความมน่ั คงโดยรวมของบรรดาพรรคการเมอื งและ
นกั การเมืองด้วย

กลา่ วโดยรปู ธรรมแลว้ เรอ่ื งทพ่ี วกเขาควรทำ� แตไ่ มไ่ ดท้ ำ� มี
อยู่3ประการคอื หนง่ึ กระจายอำ� นาจลงสทู่ อ้ งถน่ิ อยา่ งแทจ้ รงิ สอง
ปฏริ ปู ระบบราชการใหย้ ดึ โยงกบั ประชาชนมากขน้ึ ตรวจสอบ
ได้ง่ายข้ึน และสาม ขยายงานรัฐสภาด้วยการเกี่ยวร้อยภาค

80 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ที่ ๑๖

ประชาชนเขา้ มาไว้ในกระบวนการนติ บิ ญั ญัตอิ ย่างสม่ำ� เสมอ
ถามว่าทำ� ไมนักการเมอื งจึงควรท�ำ 3 เรื่องนี้ ถ้าให้ตอบ

อย่างละเอียดผมอาจจะต้องใช้เวลาท้ังวัน แต่เฉพาะหน้าพูด
ได้ส้ันๆ เพียงว่า ระบอบการปกครองและระบบราชการแบบ
รวมศนู ยอ์ ำ� นาจไวท้ สี่ ว่ นกลางถกู ออกแบบไวเ้ พอื่ ควบคมุ กำ� กบั
สังคมมากกว่าจะกลับข้างกัน ดังนั้นมันจึงเป็นฐานที่ม่ันโดย
ธรรมชาติของความคิดอนรุ ักษนยิ มหรือกระทง่ั อ�ำนาจนิยม

ด้วยสาเหตุดังกล่าว การกระจายอ�ำนาจลงสู่ท้องถิ่น
และการปฏิรูประบบราชการจึงเป็นการปรับความสัมพันธ์
ทางอ�ำนาจในสังคมไทยท่ีมีนัยส�ำคัญมาก มันจะเปลี่ยนความ
สัมพันธ์ระหว่างเมืองหลวงกับภูมิภาค และขยายพ้ืนที่การใช้
อำ� นาจของฝา่ ยประชาชนออกไปอย่างกวา้ งขวาง ท�ำให้กลไก
ท�ำงานของรัฐมีลักษณะสอดคล้องกับแนวคิดประชาธิปไตย
มากกว่า

สว่ นการเกย่ี วรอ้ ยภาคประชาชนเข้ามาเปน็ องคป์ ระกอบ
ของกระบวนการทางนติ บิ ญั ญตั นิ น้ั พดู อกี แบบหนงึ่ กค็ อื ทำ� ให้
ประชาชนเข้าถึงศูนย์อ�ำนาจและกระบวนการก�ำหนดนโยบาย
ซ่ึงจะท�ำให้ระบอบประชาธิปไตยเกาะติดชีพจรความคิดของ
สาธารณชนไดต้ ลอดเวลา อนั น้จี ะทำ� ให้งาน Decision Making

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 81

ของผบู้ ริหารประเทศมีรูปธรรมรองรบั และมรี ากลึกเพ่ิมขนึ้
เรอ่ื งนจ้ี รงิ ๆ แลว้ กม็ แี นวคดิ รองรบั อยใู่ นรฐั ธรรมนญู ฉบบั

กอ่ นๆ เชน่ ใหป้ ระชาชนเขา้ ชอ่ื เสนอรา่ งกฎหมายหรอื เสนอให้
ปลดผู้ด�ำรงต�ำแหน่งทางการเมืองได้ในระดับหนึ่ง แต่ในทาง
ปฏิบัติแล้วก็ไม่ค่อยได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลที่มาจาก
การเลอื กตั้งเทา่ ใด

พดู แลว้ กพ็ ดู ใหห้ มดเปลอื ก ทผ่ี า่ นมาบรรดาพรรคการเมอื ง
และนักการเมืองไม่เพียงลืมผลักดันให้มีการขยายโครงสร้าง
ประชาธปิ ไตยเทา่ นน้ั หากยงั ใชค้ วามสมั พนั ธแ์ บบจารตี ไมเ่ ปน็
สมยั ใหม่ มาสร้างฐานเสยี งทงั้ ในและนอกพรรค

ระบบพรรคการเมืองกลายเป็นอวตารใหม่ของระบบ
อปุ ถมั ภ์ ซง่ึ โดยเนอื้ แทแ้ ลว้ ขดั กบั ปรชั ญาเรอ่ื งสทิ ธเิ สรภี าพเปน็
อยา่ งยงิ่ แมแ้ ตส่ ง่ิ ทเี่ รยี กวา่ การเมอื งมวลชนในระยะหลงั ๆ กย็ งั
มคี วามสมั พนั ธแ์ บบนเี้ ขา้ มาปะปน ยงั ไมต่ อ้ งเอย่ ถงึ วา่ การเมอื ง
มวลชนทน่ี ำ� โดยฝา่ ยตา่ งๆ มกั จะลน่ื ไถลไปสภู่ าวะอนาธปิ ไตย
อยบู่ อ่ ยครง้ั มกี ารอาศยั กำ� ลงั มวลชนกดดนั ฝา่ ยตรงขา้ มอยา่ ง
ล้นเกิน จนกระท่ังระบอบประชาธิปไตยท่ีควรจะยืดหยุ่นกลับ
ถูกท�ำใหเ้ ปน็ Zero-Sum Game หรอื ระบบ Winner Takes All

ยง่ิ ไปกวา่ นน้ั รฐั บาลทม่ี าจากการเลอื กตง้ั ยงั มกั มที า่ ทเี ปน็

82 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

ปฏปิ กั ษต์ อ่ ความเคลอ่ื นไหวทางการเมอื งของภาคประชาชนท่ี
เป็นอิสระ โดยเห็นว่าไม่ใช่มวลชนของตน ดังนั้นแทนที่จะดึง
ประเดน็ ของประชาชน โดยเฉพาะยงิ่ ประเดน็ ของชมุ ชนทอ้ งถน่ิ
เข้ามาสกู่ ระบวนการทำ� งานของรฐั กลบั มุ่งก�ำราบปราบปราม
ทำ� ใหก้ ลมุ่ เคลอ่ื นไหวของภาคประชาชนจำ� นวนหนงึ่ เกดิ ความ
คับแค้นจนขาดสติ หันไปสนับสนุนรัฐประหารและระบอบ
อ�ำนาจนิยม

การทน่ี กั การเมอื งเปน็ ผเู้ ลน่ หลกั บนเวทปี ระชาธปิ ไตยแลว้
มองไม่เห็นบทบาทของผู้เล่นอื่น มองไม่เห็นความเปราะบาง
ของระบอบดงั กลา่ วในสงั คมไทย ยอ่ มทำ� ใหเ้ กดิ ความประมาท
ในการใชอ้ ำ� นาจ และท�ำใหป้ ระชาธิปไตยกลายเปน็ โครงสร้าง
เสาเดยี ว เมอ่ื เสานล้ี ม้ หรอื ถกู โคน่ ทงั้ โครงสรา้ งกพ็ งั ทลายลงมา

อย่างไรก็ดี บทบาทของนกั การเมอื งและพรรคการเมอื ง
นั้น ถึงอย่างไรก็มีความส�ำคัญในระบอบประชาธิปไตยที่ต้อง
อาศัยผู้แทน เพียงแต่ว่าต่อไปจะท�ำแบบเดิมๆ คงไม่ได้ ตัว
นกั การเมืองเองจะต้องขยายแนวคิดให้กว้างไกลกวา่ ท่ีผ่านมา
ต้องมีส�ำนึกของผู้สร้างระบอบซ่ึงยังคงต้องแย่งชิงพ้ืนที่กับ
ระบอบคแู่ ขง่ อย่างเขม้ ข้น

แต่ก็น่าเสียดาย ท่ีในระยะเกือบ 4 ปีมาน้ี บทบาทของ

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 83

นักการเมืองได้ถูกจ�ำกัดลงจนแทบไม่มีเหลือ การเคล่ือนไหว
ใดๆ ลว้ นถูกควบคมุ ปิดก้นั ดว้ ยเหตดุ ังน้ี interaction ระหวา่ ง
นักการเมอื งกับสังคมจงึ สะดดุ ลงอย่างส้ินเชิง

กระนนั้ กต็ าม การหมดบทบาทช่วั คราวของนกั การเมอื ง
มไิ ดห้ มายความวา่ แนวคดิ เรอื่ งสทิ ธเิ สรภี าพและประชาธปิ ไตย
จะพลอยเงียบสงัดเสียทั้งหมด ท้ังน้ีเนื่องเพราะในสังคมไทย
ยงั มคี วามเคลอ่ื นไหวขององคก์ รภาคประชาชน ชมุ ชนทอ้ งถนิ่
ตลอดจนปัญญาชนทงั้ นอกและในมหาวิทยาลยั

องคก์ รและเครอื ขา่ ยภาคประชาชนมกั จะเอาการเอางานใน
การทกั ทว้ งระบอบเผดจ็ การโดยยกประเดน็ เรอื่ งสทิ ธมิ นษุ ยชน
ในด้านต่างๆ ส่วนชุมชนท้องถ่ินก็มีปัญหารูปธรรมจากการ
ถูกรุกล�้ำฐานทรัพยากรโดยโครงการรัฐและทุนอุตสาหกรรม
ส�ำหรับฝ่ายปัญญาชน ประเด็นส�ำคัญคือรู้สึกรับไม่ได้ที่ถูก
ระบอบอ�ำนาจนิยมปิดกั้นการแสดงความคิดเห็นและการ
แสดงออกทางการเมือง

กลา่ วเฉพาะเครอื ขา่ ยองคก์ รประชาชนและชมุ ชนทอ้ งถน่ิ
เนอื่ งจากประเดน็ ทพี่ วกเขาจบั หรอื ปญั หาทพ่ี วกเขาเจอมกั เปน็
กรณีความเดือดร้อนท่ีเป็นรูปธรรม ความต้องการเสรีภาพ
ในการเคล่ือนไหวจึงมิได้เป็นแค่แนวคิด หากคือความจ�ำเป็น

84 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ที่ ๑๖

ในทางปฏบิ ตั ิด้วย ดงั น้ันประชาชนสว่ นนจ้ี ึงมักต้องเผชิญหนา้
กบั ฝ่ายรัฐอยู่เป็นระยะๆ

สว่ นปญั ญาชนคนหนมุ่ สาว รวมทงั้ นกั วชิ าการในและนอก
มหาวิทยาลัย เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นน่าจะมีความ
ส�ำคัญเป็นอันดับแรก โดยท่ัวไปชนกลุ่มนี้มีบทบาทอย่างสูง
ในการโต้แย้งกับฝ่ายอนุรักษนิยมและเป็นปากเสียงเถียงแทน
ฝา่ ยประชาธิปไตย ดว้ ยการผลิต content ปอ้ นสอ่ื ตา่ งๆ

แตก่ แ็ นล่ ะ ภายใต้การปกครองแบบอำ� นาจนิยม ส่ือหลกั
ท้ังหลายย่อมถูกควบคุมก�ำกับโดยฝ่ายรัฐท�ำให้พื้นท่ีแสดง
ความเห็นที่ตา่ งจากผกู้ มุ อำ� นาจเหลอื ไมม่ ากนกั

โชคดีท่ีโลกยุคน้ีได้พัฒนาเทคโนโลยีการสื่อสารไปไกล
การมีอยู่ของเครือข่าย social media ไม่ว่า Facebook Line
Twitter หรอื platform อน่ื ๆ ลว้ นทำ� ให้การแสดงความคิดเหน็
ต่อสาธารณชนสามารถท�ำได้โดยไม่จ�ำเป็นต้องก้าวเท้าออก
นอกบา้ น ถงึ ฝา่ ยรฐั จะพยายามควบคมุ ความเคลอื่ นไหวในโลก
สว่ นนี้อย่างเข้มข้น แตก่ ย็ ังไม่ไดผ้ ลมากนัก

อย่างไรก็ตาม แม้ว่าการส่งข่าวสารหรือความเห็นผ่าน
social media จะมีประโยชน์มหาศาล แต่ก็มีด้านลบซ่อนอยู่
ไมน่ อ้ ย เพราะมนั อาจพาคนดิง่ ลึกไปสู่ความหลงใหลในตวั ตน

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 85

และตัดสินหมน่ิ ประณามผู้อนื่ อย่างไม่เปน็ ธรรมได้
ถามว่าท�ำไมจึงเป็นเช่นนั้น ค�ำตอบคือ เทคโนโลยีชุดนี้

มีลักษณะช่วย empower หรือเพ่ิมอ�ำนาจให้กับปัจเจกบุคคล
ธรรมดาได้ในชวั่ เวลาขา้ มคนื มนั ทำ� ใหเ้ สยี งของเขาดงั ขน้ึ คลา้ ย
ไมโครโฟนทใ่ี ช้ในการพดู กบั คนจำ� นวนมาก ดงั นนั้ คนทขี่ าดสติ
จำ� นวนหนงึ่ จงึ รสู้ กึ เหมอื นไดห้ นงั ราชสหี ม์ าสวมใส่ และเรมิ่ ตดิ
หลงในส่ิงท่คี ดิ เอาเองว่าเปน็ การค�ำรามกกึ กอ้ ง

ส�ำหรับคนที่มีพฤติกรรมเช่นน้ี แทนท่ีพวกเขาจะอาศัย
social media พาคนมาพบกันเพื่อสร้างฉันทามติในส่ิงท่ีถูก
และร่วมแรงกันต้านสิ่งที่ผิด หรือแลกเปล่ียนความคิดเห็นกัน
เพ่ือความเติบโตทางปัญญา สภาพกลับกลายเป็นว่าเร่ืองดีๆ
มกั ถกู แทรกซอ้ นไปดว้ ยแรงรษิ ยา วาจาทบ่ี ม่ เพาะความเกลยี ด
ชัง ขา่ วสารปลอมๆ และการตดั สินคนด้วยขา่ ว 3 บรรทดั

เม่ือไม่นานมานี้ นักหนังสือพิมพ์อาวุโสท่านหนึ่งรู้สึกอด
รนทนไม่ไหว จึงเขียนวิจารณ์บรรยากาศดังกล่าว โดยเรียก
มันวา่ ‘ศาลเตีย้ 4.0’2

อันที่จริง ปัญหาท�ำนองดังกล่าวไม่ได้เกิดข้ึนเฉพาะใน
เมอื งไทย หากแต่แพรล่ ามไปทั่วโลก จนกระทง่ั เมือ่ ช่วงปลาย

2 ณ กาฬ เลาหะวไิ ลย (โพสตท์ ูเดย์ 1 ธันวาคม 2560)

86 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

ปีกลาย Mark Zuckerberg ผูก้ ่อตงั้ Facebook ไดอ้ อกมากล่าว
ค�ำขอโทษท่ีเคร่ืองมือสื่อสารทางสังคมของเขาได้สร้างความ
แตกแยกไปทวั่ พรอ้ มกนั นน้ั กไ็ ดส้ ญั ญาวา่ จะปรบั ปรงุ ใหด้ ขี นึ้ 3

อย่างไรก็ตาม หลังจากนนั้ ไมน่ าน Sean Parker ประธาน
คนแรกของ Facebook ก็ไดอ้ อกมาให้สมั ภาษณ์ว่าจริงๆ แล้ว
พวกเขามองเห็นจุดอ่อนในจิตมนุษย์มาต้ังแต่แรก แต่ก็คิดจะ
ใชป้ ระโยชนม์ ันอยู่ดี ในคำ� พดู ของเขาเอง Facebook ทำ� หนา้ ที่
คล้ายสารสือ่ ประสาท ‘Dopamine’ ซงึ่ ท�ำใหผ้ ู้ใช้ social media
รสู้ กึ มคี วามสขุ เมอ่ื มคี นมากด like หรอื comment รปู ภาพหรอื
ขอ้ ความทเี่ ขาโพสต์ ดว้ ยเหตดุ งั นมี้ นั จงึ นำ� ไปสพู่ ฤตกิ รรมทำ� ซำ�้
โพสตแ์ ลว้ โพสต์อกี เพ่อื ถกู liked ซำ้� แลว้ ซ�ำ้ อกี 4

พูดแบบชาวบา้ นคือ Facebook นี้ ยงิ่ เลน่ ย่ิงตดิ เพราะมัน
ออกฤทธเ์ิ ทา่ กบั ยาเสพชนดิ หนงึ่ นัน่ เอง

ปัจจุบันท่ัวโลกมีคนใช้ Facebook รวมทุกเพศทุกวัย
มากกวา่ 2 พนั ลา้ นคน คณุ Sean ไดย้ นื ยนั วา่ Facebook ไดท้ ำ� ให้
ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับสังคมเปล่ียนไปแล้ว รวมท้ัง
ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลด้วย นอกจากนี้เขายังได้แสดง

3 http: www.telegraph.co.uk/news/2017/10/01/
4 htpps://www.axios.com/sean-parker-unloads-on-facebook-2508036343.
html

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 87

ความวติ กกงั วลวา่ ไมร่ อู้ ะไรจะเกิดขนึ้ กบั สมองของเดก็ ๆ5
ในประเด็นน้ี อดีตผู้บริหารบริษัท Facebook ระดับรอง

ประธานก็ออกมาพูดคล้ายๆ กันว่าเขารู้สึกผิดมหันต์ท่ีมีส่วน
ในการก่อตง้ั Facebook ซึ่งกลายเป็นเครอ่ื งมือ ‘ท�ำลายความ
สัมพนั ธ์ในสงั คม’6

ถามว่าเช่นนี้แล้ว เราจะท�ำอย่างไรดี ควรจะเลิกใช้ so-
cial media เสียดีไหม อันนี้พูดได้ว่าไม่ควรแน่นอน เพราะ
ถึงอย่างไร platform เหล่านั้นก็ยังมีประโยชน์อยู่มากส�ำหรับ
ฝา่ ยประชาชน และแทบจะเป็นพ้นื ที่แห่งเดียวทมี่ ีรอ่ งรอยของ
เสรีภาพเหลืออย่บู า้ ง

ทวา่ อ�ำนาจในการส่งข่าวสารก็เหมือนอ�ำนาจแบบอนื่ คือ
ควรต้องมีวัฒนธรรมก�ำกับ ต้องท�ำให้มันเป็น soft power ที่
ประณีตและน่าเช่ือถือจึงจะได้เพื่อนเพ่ิมขึ้น ไม่ใช่ด่าทอกัน
อย่างดิบเถ่ือนเพื่อความสะใจ อย่างหลังน้ีเป็นการท�ำงานของ
ego มากกวา่ การต่อสทู้ ่ีหวังผลชยั ชนะ

แนล่ ะ บางทา่ นอาจปกปอ้ งสภาพเชน่ นวี้ า่ มนั เปน็ เสรภี าพ
ในการแสดงความคิดเห็น และเป็นการยืนยันความเสมอภาค
ท่ีใครๆ ก็สามารถถูกวิพากษ์วจิ ารณ์ได้ ใครๆ กค็ วรถูก ‘De-

5 เร่อื งเดิม อ้างแลว้
6 อ้างใน นนั ทิยา วรเพชรายุทธ (โพสต์ทเู ดย์ 18 ธนั วาคม 2560)

88 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

construct’ แม้แต่คนท่อี ยฝู่ า่ ยเดียวกัน
สำ� หรบั เร่ืองนี้ผมคงต้องขอแลกเปลยี่ นดว้ ยสักเลก็ นอ้ ย
กอ่ นอนื่ เราคงตอ้ งจำ� แนกใหช้ ดั เจนวา่ การวจิ ารณก์ บั การ

ดา่ ทอนน้ั ไมใ่ ชส่ งิ่ เดยี วกนั สทิ ธใิ นการวจิ ารณน์ นั้ ดี ควรสง่ เสรมิ
ใหม้ ี แตก่ ารดา่ ประณามผคู้ นตามใจชอบไมใ่ ชส่ ทิ ธิ หากเปน็ การ
ละเมิดลว่ งเกนิ สทิ ธิของผ้อู ืน่ เสียมากกวา่

เสรภี าพนัน้ ไมใ่ ชส่ มบตั สิ ว่ นตวั ทด่ี �ำรงอยูล่ อยๆ หากเปน็
ความสมั พนั ธร์ ะหวา่ งเรากบั ผอู้ นื่ และระหวา่ งเรากบั สงั คม หรอื
กลา่ วไดว้ า่ เสรีภาพเป็นความสมั พนั ธ์ทางอำ� นาจชนิดหน่ึง ซึง่
ถา้ จะใหป้ รากฏเปน็ จรงิ กต็ อ้ งมคี วามเสมอภาคเปน็ ฐานรองรบั

ดังน้ันการใช้เสรีภาพอย่างถูกต้องจึงเกี่ยวข้องกับความ
เขา้ ใจเร่อื งเสมอภาคด้วย ความเสมอภาคไม่ได้หมายความวา่
เปลย่ี นการเคารพผมู้ ฐี านะสงู กวา่ มาเปน็ ไมเ่ คารพใครเลย ตรง
กนั ขา้ ม กลบั ยงิ่ ตอ้ งขยายความเคารพและใหเ้ กยี รตไิ ปยงั เพอื่ น
มนุษย์ทุกคน เช่นเดยี วกบั ทีต่ ้องเคารพตวั เอง

แนน่ อน หากเสรภี าพถกู มองวา่ เปน็ สทิ ธสิ ว่ นตวั ทม่ี อี ยโู่ ดย
ปราศจากเงอ่ื นไข ใครอยากจะละเมดิ ลว่ งเกนิ ใครกไ็ ด้ มนั กม็ แี ต่
จะนำ� ไปมาสกู่ ารแตกรา้ วของสงั คมโดยรวม และตดั เฉอื นเยอื่ ใย
ท่ีมนุษย์พึงมีต่อกัน เช่นเดียวกับความเสมอภาคที่ปราศจาก

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 89

ภราดรภาพคอยกำ� กบั สภาพดงั กลา่ วรงั แตจ่ ะนำ� ไปสสู่ งคราม
ส่วนตัวระหว่างผู้คน ยามน้ันโรคริษยารวมหมู่จะระบาด และ
ถ้อยค�ำผรุสวาทจะถูกเชดิ ชใู หเ้ ป็นวีรกรรม

ด้วยเหตุดังน้ี แนวคิดต้นแบบของประชาธิปไตยจึงชูธง
เสรีภาพ เสมอภาค ภราดรภาพ ข้ึนมาพร้อมกันและผูกพ่วง
ไว้ดว้ ยกนั เสมอ

พูดกนั ตามความจริง ในระยะเกอื บ 4 ปมี าน้ี สงั คมไทย
กไ็ มไ่ ดม้ เี สรภี าพเหลอื เทา่ ใด ดงั นนั้ จงึ เปน็ เรอ่ื งนา่ เสยี ดายมาก
หากฝ่ายก้าวหน้าบางกลุ่มบางคนไม่ได้ใช้มันอย่างคุ้มค่า ไม่
ใชม้ ันขยายทัง้ แนวคดิ และแนวรว่ มของฝา่ ยตน ซงึ่ จ�ำเปน็ ตอ้ ง
อาศยั การสื่อสารทีป่ ระณตี บรรจง เพือ่ เข้าถึงคนหมมู่ าก

ผมเห็นดว้ ยกับศาสตราจารยน์ ธิ ิ เอียวศรีวงศ์ ซงึ่ กลา่ วไว้
วา่ “เสรีภาพก็เหมอื นอะไรอน่ื ๆ อกี มากในโลก...จะดีหรือไมด่ ี
ก็ข้ึนอยู่กับว่าเราสร้างเง่ือนไขปัจจัยต่างๆ ท่ีเอ้ือให้เสรีภาพ
อำ� นวยผลดี หรอื สรา้ งเงอื่ นไขปจั จยั ทเี่ ออ้ื ใหเ้ สรภี าพอำ� นวยผล
ร้าย”7

ทั้งน้ีและท้ังนั้น ท่ีผมพูดมาทั้งหมดไม่ได้หมายความว่า
เห็นด้วยกับการจ�ำกัดเสรีภาพ ซึ่งระบอบอ�ำนาจนิยมท�ำอยู่

7 นธิ ิ เอยี วศรวี งศ์ https://prachatai.com/journal/2017/11/74012

90 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

แล้ว ตรงกันข้าม ผมคิดว่าประเทศไทยจ�ำเป็นต้องมีเสรีภาพ
ท้ังในทางการเมืองและในทางสังคม เพราะเสรีภาพท่ีแท้จริง
จะช่วยปลดเปลื้องประชาชนจากโซ่ตรวนแห่งการเอารัด
เอาเปรียบ จากการกดขี่ครอบง�ำ และจากความต้ืนเขินทาง
ปญั ญา

พดู งา่ ยๆ คอื เสรภี าพของชนหมมู่ ากยอ่ มนำ� ไปสกู่ ารปลด
ปลอ่ ยพลงั สรา้ งสรรค์ และเสรมิ ขยายกระบวนการเรียนรู้ ซ่ึง
จ�ำเป็นมากส�ำหรับความเจรญิ เตบิ โตของสังคม

ผมเพยี งอยากตงิ ไวว้ า่ อยา่ ปลอ่ ยใหส้ ง่ิ ทไี่ มใ่ ชเ่ สรภี าพเขา้
มาสวมรอยชธู งเดียวกัน

การต่อสูท้ างความคิดในประเทศไทยน้ัน ถงึ อย่างไรก็ยงั
ตอ้ งดำ� เนนิ ตอ่ ไปอกี นาน กระทง่ั ตลอดไป ตราบเทา่ ทโ่ี ลกทเี่ รา
เห็นคอื โลกท่เี ราคดิ ดงั นั้นประเด็นจึงไมไ่ ดอ้ ยู่ที่ท�ำอยา่ งไรเรา
จึงจะคิดเห็นและมองโลกเหมือนกันท้ังประเทศ สภาพเช่นน้ัน
ทง้ั เปน็ ไปไม่ได้และอาจจะไม่ใช่ความจ�ำเปน็

ประเดน็ ทสี่ มจรงิ กวา่ คอื เราจะนำ� ความขดั แยง้ ทางความคดิ
มาไว้ในปริมณฑลที่จัดการได้ด้วยวิธีใด เรื่องนี้ผมเกรงว่า
เจา้ ของความคดิ ทแี่ ตกตา่ งกนั จะตอ้ งปรบั ตวั บา้ งไมม่ ากกน็ อ้ ย

ดังท่ีเรียนไว้แล้วตั้งแต่แรกว่าโลกที่เรามองเห็นน้ัน ล้วน

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 91

มาจากความคิดที่อยู่ในหัวของเราเอง ด้วยเหตุดังน้ี ตราบ
เทา่ ทีค่ วามคิดสมบูรณแ์ บบไม่มีอยู่ในหัวใคร ก็ยอ่ มไมม่ ีใครท่ี
สามารถมองเหน็ โลกได้อย่างครบถ้วน

นอกจากน้ีแล้ว ในห้วงยามที่มนุษย์เราเสนอความเห็น
ของตนเอง ทุกคนต่างก็หนีไม่พ้นกับดักของภาษา ซ่ึงเป็น
เพียงสัญลักษณ์ที่มนุษย์ใช้ย่อความจริง ยังไม่ต้องเอ่ยถึงว่า
ถ้อยค�ำบางค�ำท่ีถูกน�ำมาใช้ บางทีก็หลุดไปจากความจริงเสีย
ด้วยซำ้� ดังนัน้ การพรรณนาสภาพของโลกท่ีเราเห็น จึงมกั ถูก
ยอ่ ใหแ้ คบลงมาอีก

ในทางกลับกนั ภาษาทีม่ นษุ ย์ใช้ย่อความจริง คอื ภาษาที่
มนษุ ย์ใชส้ รา้ งความคดิ ดว้ ย เราสรา้ งความคดิ ดว้ ยวธิ อี นื่ ไมไ่ ด้
นอกจากจะเอาถอ้ ยค�ำมารอ้ ยเรียงกัน ดังน้ันการมองโลกผ่าน
ความคิด ถึงอย่างไรก็ต้องมีส่วนขาดตกบกพร่อง เป็นแค่
ความจริงที่ถูกย่อส่วน หรือถูกตัดท้ิงไปในบางมิติ ซ่ึงไม่ใช่
ความจริงในสว่ นทง้ั หมด กระทง่ั ไม่ใชค่ วามจรงิ เอาเสียเลย

ยิ่งในยุคโลกาภิวัตน์ ซึ่งพาเราตกไปอยู่ในวงล้อมของ
สงครามจินตนาการ ดว้ ยการรบั ข่าวสารอยา่ งชุลมุน และมอง
โลกผา่ นถอ้ ยคำ� ในคอมพวิ เตอรอ์ ยา่ งเขม้ ขน้ โอกาสจะหลดุ จาก
ความเป็นจริงก็ยิ่งมีมากขึน้ และถา้ ไมต่ ้งั สติใหด้ ี แทนทส่ี งั คม

92 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

อดุ มปญั ญาจะผุดบังเกิด บางที Ignorant Society อาจจะโผล่
งอกขึน้ มาแทนก็ได้

แน่ละ เราอาจชดเชยจุดอ่อนตรงนี้ได้ด้วยการออกจาก
หนา้ จอไปสมั ผสั โลกภายนอกใหม้ าก ปรบั สมดลุ ระหวา่ งโลกจรงิ
กบั โลกเสมอื นจรงิ รวมทง้ั ฟงั ซงึ่ กนั และกนั หรอื ฟงั ผอู้ นื่ ใหม้ าก
น่นั คือสว่ นทเ่ี จ้าของความคิดทุกฝ่ายจะตอ้ งปรบั ตวั

ในมมุ มองของผม สง่ิ หนง่ึ ทพี่ วกเราควรเลกิ อยา่ งเดด็ ขาด
คอื การผลติ hate speech ใสค่ นทค่ี ดิ ตา่ ง ทง้ั นเี้ นอื่ งจากถอ้ ยคำ�
หม่นิ หยามชิงชังนั้นทำ� ให้ทง้ั debate และ dialogue ในสังคม
เกิดขึน้ ไดย้ าก อนั ทจี่ ริงการกระทำ� ดังกล่าวไมใ่ ชม่ องโลกตาม
ความคิด หากเป็นการมองโลกโดยไม่คิด ดังนั้นส่ิงท่ีดูคล้าย
ความเห็น แท้จริงแล้วคือแผ่นป้ายด�ำมืด ทั้งว่างเปล่ากดทับ
และปิดบังโอกาสของสงั คมในการค้นหาความจริงรว่ มกัน

ความขดั แยง้ ในสงั คมนนั้ มที งั้ ทจ่ี ำ� เปน็ และไมจ่ ำ� เปน็ สงั คม
ได้ประโยชน์จากความขัดแย้งที่จ�ำเป็น แต่เสียประโยชน์จาก
ความขัดแย้งท่ีไม่จ�ำเป็น ซ่ึงหมายถึงความขัดแย้งที่ถูกขยาย
มากไปจนไร้เหตไุ ร้ผลและน�ำไปส่คู วามรุนแรง

พูดก็พูดเถอะ ในเมื่อเราพาปัญหาหลายอย่างข้ามกาล
เวลามาถงึ ศตวรรษที่ 21 แล้ว กไ็ มค่ วรท�ำให้เรือ่ งมันเลวร้าย

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 93

ลงอีกดว้ ยการลดทอนวิธแี ก้ไข
ในเมื่อสภาพของสังคมไทยทุกวันนี้ ชุดความคิดท้ังของ

Pre-modern, Modern, และ Post-modern ตา่ งมาปรากฏอยู่
ในเวลาและสถานทเี่ ดยี วกนั โดยมคี นไทยตา่ งกลมุ่ เปน็ เอเยนต์
เราย่อมไม่มีทางเลือกเป็นอื่นนอกจากต้องอดทนต่อกันและ
ยอมรบั ความแตกต่าง

แต่เร่ืองที่ไม่ต้องอดทนและไม่ควรอดทนคือการกดขี่
ข่มเหงและการละเมิดสิทธิผู้คน ไม่ว่ามันจะมาจากแนวคิด
ฝา่ ยไหนก็ตาม

อันที่จริงสังคมไทยก็เช่นเดียวกับสังคมอ่ืน เราจ�ำเป็น
ต้องมีทั้งการเปลี่ยนแปลงและความต่อเน่ือง ไปพร้อมๆ กัน
เราต้องมีทัง้ changes และ continuity เพ่ือใหเ้ กิดความเจรญิ
งอกงามอย่างมีราก ดังนัน้ จงึ จำ� เป็นต้องมที ง้ั ฝา่ ยอนุรกั ษนิยม
และฝ่ายก้าวหน้ามาช่วยกันสร้างพลวัตทางสังคม อันนี้เป็น
มุมท่ีผมอยากจะใช้มองประเทศไทย ในวันใดก็ตามท่ีเราได้
เสรีภาพคนื มา

ผมคิดว่ามันเป็นไปไม่ได้อีกแล้วท่ีจะมองคนไทยใน
ปจั จบุ นั เปน็ อะไรก้อนเดยี ว คดิ เหมอื นกนั อยู่เหมือนกัน โดย
ไม่มีทั้งปัจเจกภาพและปัจเจกบุคคล ไม่มีกลุ่มย่อยรอยแยก

94 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ที่ ๑๖

ในเรื่องวิถีชีวติ ความเช่อื รสนยิ ม ตลอดจนความคิดเหน็ เร่อื ง
บ้านเมอื ง

พูดกันตามความจริง content ของประเทศไทยนั้น
คือความหลากหลายมาตลอด ไม่ว่าจะเป็นในด้านเชื้อชาติ
ชาตพิ นั ธ์ุ ภาษา วฒั นธรรม ดนตรี ศิลปะ หรอื แมแ้ ตอ่ าหาร
การกนิ พวกเราลว้ น blend ทุกอยา่ งจากองคป์ ระกอบที่หลาก
หลายทง้ั ส้นิ จนแทบกลา่ วได้ว่าความเป็นไทยแท้คือ ‘ลกู ผสม’

ดังนั้นจึงไม่มีเหตุผลใดท่ีเราจะคิดต่างกันไม่ได้ ไม่มี
เหตุผลใดที่เราจะหยุด liberalism ไว้ท่ีเร่ืองการท�ำมาหากิน
เท่านั้น

แน่นอน ในสังคมที่ผู้คนแตกต่างหลากหลาย ประเด็น
ความเปน็ ธรรมและความยตุ ธิ รรมยอ่ มสำ� คญั ทสี่ ดุ มฉิ ะนนั้ แลว้
จะรักษาเอกภาพไว้ได้ยาก เอกภาพของส่ิงท่ีแตกต่างจ�ำเป็น
ต้องมีแกนกลางที่ร้อยใจทุกฝ่ายไว้ได้ ท่ีทุกฝ่ายเช่ือถือและ
มั่นใจว่าตัวเองจะได้รับการปฏิบัติอย่างถูกต้อง ข้อนี้ ผมคง
ไม่ต้องพูดก็ได้ว่าเป็นหน้าท่ีของสถาบันทางการเมืองการ
ปกครองทที่ กุ ฝ่ายเขา้ ถึงได้

สุดท้าย การอยู่ท่ามกลางความแตกต่างหลากหลายจะ
เกิดขึ้นไม่ได้เลยถ้าพวกเราแต่ละคนไม่ถอยห่างจากตัวเอง

ประเทศไทยในความคิด ความคิดในประเทศไทย | เสกสรรค์ ประเสริฐกุล 95

สักหน่ึงก้าว เพ่ือเปิดพื้นท่ีปลูกศรัทธาในเพื่อนมนุษย์ท่ีไม่ได้
เหมอื นเราเสยี ทเี ดยี ว เราตอ้ งเชอ่ื มน่ั วา่ ภายใตผ้ วิ พรรณหลากสี
ภายในเรอื่ งราวหลากหลาย คอื จติ วญิ ญาณมนษุ ยอ์ นั เปน็ สากล
และนั่นคือสงิ่ ทเี่ รามีรว่ มกัน

การเชอ่ื มรอ้ ยระหวา่ งมนษุ ยน์ น้ั ไมไ่ ดม้ าจากความคดิ เพยี ง
อยา่ งเดยี ว บอ่ ยครง้ั เราอาจพบคนทค่ี ดิ อา่ นไมต่ รงกนั แตจ่ ติ ใจ
กลับละมา้ ยคลา้ ยคลึง

ดังนน้ั ในบางห้วงบางขณะเราจงึ ไมค่ วรไว้ใจเหตผุ ลของ
ตัวเองมากเกินไป ความรู้สึกเบ้ืองลึกท่ีตรงไปตรงมาอาจจะ
สอดคลอ้ งกบั ความจรงิ มากกวา่ เหตผุ ลทป่ี รงุ ขนึ้ ดว้ ยอคตหิ รอื
ฉันทาคติ อย่างหลังนี้บางทีก็เป็นแค่กรงขังท่ีอยู่ในรูปของ
จนิ ตนาการ

ในชีวติ จรงิ ของคนเรานน้ั จำ� เป็นตอ้ งมที ั้งสถานที่ยดึ โยง
และหมดุ หมายทจี่ ะกา้ วไปขา้ งหนา้ เพราะฉะนนั้ พวกเราอยา่ ได้
มาเถียงกันเลยว่าส่ิงใหม่ดีไปหมด หรือส่ิงเก่าย่อมดีกว่าใหม่
เสมอ ประเดน็ มนั อยทู่ ก่ี ารคัดกรองทง้ั สองส่วน

อยา่ งไรกต็ าม ชวี ติ เปน็ อนจิ จงั สงั คมกเ็ ปน็ อนจิ จงั ถงึ ทส่ี ดุ
แล้วโลกเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา และมีระบบคัดกรอง
ของมนั เองวา่ จะพาสง่ิ ใดตดิ ตามไปดว้ ย จะทงิ้ สง่ิ ใดไวข้ า้ งหลงั

96 ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ครงั้ ท่ี ๑๖

เมอื่ เปน็ เชน่ น้ี บางทอี ตั วสิ ยั ของเรากต็ อ้ งแขง่ ขนั กบั ภววสิ ยั
ของโลก หรือบางทีก็ต้องเกาะติดไปกับมัน ไม่มีความคิดใด
กำ� หนดโลกได้อยา่ งไรข้ อบเขต

ทง้ั หมดนคี้ อื มมุ มองของผม ซงึ่ กม็ าจากความคดิ อนั จำ� กดั
อีกทั้งถูกย่อส่วนลงไปอีกด้วยความจ�ำกัดของภาษา ดังนั้น
หากท่านทั้งหลายจะเห็นต่างหรือจะช่วยเพ่ิมเติมเสริมขยาย
ผมก็ยินดี

ผมทราบดีว่าท่ีพูดมาทั้งหมดอาจจะไม่ฉลาดนักใน
ทางการเมือง แต่ผมไม่ใช่นักการเมืองอีกทั้งยังชราภาพแล้ว
จึงไมไ่ ดย้ ึดถือในคตินน้ั

แตผ่ มก็อยากขออภัย ถา้ สิง่ ท่ีพูดบงั เอิญไปขดั ใจผู้ใด
ขอบคณุ ทกุ ท่านทใ่ี หเ้ กยี รตริ ับฟงั



รายนามปาฐกและหวั ขอ้ การแสดง
ปาฐกถาพิเศษ ป๋ วย อึง๊ ภากรณ์ ที่ผา่ นมา

ครง้ั ที่ 1 วนั ท่ี 27 กมุ ภาพันธ์ 2530
ศาสตราจารย์นิคม จันทรวิทรุ
“แรงงานกับรฐั : สามทศวรรษแห่งการพฒั นา”
ศาสตราจารย์ ดร.อมั มาร สยามวาลา
“เกษตรกรกับรัฐ”

ครั้งที่ 2 วันที่ 9 มนี าคม 2532
ศาสตราจารยเ์ สน่ห์ จามรกิ
“เศรษฐกิจการเมืองเร่อื งวทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยี”

คร้งั ที่ 3 วันที่ 7 กนั ยายน 2533
รองศาสตราจารย์ ดร.ฉตั รทพิ ย์ นาถสุภา
“วัฒนธรรมตะวันตกกับพฒั นาการสงั คมไทย”

ครง้ั ที่ 4 วันที่ 9 มีนาคม 2536
ศาสตราจารย์ ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์
“วรี บุรษุ ในวัฒนธรรมไทย”

ครง้ั ที่ 5 วันท่ี 9 มีนาคม 2538
ผู้ใหญ่วิบลู ย์ เข็มเฉลิม
“รากฐานชีวติ ”

ครง้ั ท่ี 6 วันที่ 9 มีนาคม 2541
ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประเวศ วะสี
“ยทุ ธศาสตรช์ าติ เพอื่ ความเข้มแขง็ ทางเศรษฐกิจ สังคม
และศีลธรรม (สันตปิ ระชาธรรม)”

ครั้งที่ 7 วันท่ี 9 มนี าคม 2544
อาจารย์สุลกั ษณ์ ศิวรกั ษ์
“สร้างสรรค์สันติประชาธรรมให้เปน็ จรงิ ในสงั คม”

ครั้งท่ี 8 วนั ท่ี 9 มีนาคม 2546
นายไพบลู ย์ วฒั นศริ ธิ รรม
“การบริหารสังคม: ศาสตร์แหง่ ศตวรรษเพอ่ื สงั คมไทย
และสงั คมโลก”

ครัง้ ที่ 9 วนั ที่ 9 มนี าคม 2548
รองศาสตราจารย์ ดร. ม.ร.ว.อคนิ รพพี ัฒน์
“ระบบอปุ ถมั ภ์ กบั การพฒั นาสงั คม: ดา้ นหน่งึ ในการ
เปลย่ี นแปลงสังคมไทย”

คร้งั ท่ี 10 วนั ที่ 9 มนี าคม 2550
ศาสตราจารย์รังสรรค์ ธนะพรพันธุ์
“จารีตรฐั ธรรมนูญไทยกับสันติประชาธรรม”