การเสนอข่าว ‘ข่าวลวง’ และข้อมูลบิดเบือน

¡ÒÃàʹ͢‹ÒÇ
‘¢Ò‹ ÇÅǧ’ áÅÐ
¢ÍŒ ÁÙź´Ô àºÍ× ¹

¤ÁÙ‹ ×Íà¾èÍ× ¡ÒÃÈ¡Ö ÉÒáÅнƒ¡ÍºÃÁ´ÒŒ ¹ÇÒÃÊÒÃÈÒʵÏ

ªØ´àÍ¡ÊÒÃà¾×èÍ¡ÒÃÈÖ¡ÉÒ´ÒŒ ¹ÇÒÃÊÒÃÈÒʵϢͧÂàÙ ¹Êâ¡

จัดพมิ พใ์ นปี พ.ศ. 2563 โดย องค์การเพือ่ การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวฒั นธรรมแห่งสหประชาชาติ 7, place de Fontenoy,
75352 Paris 07 SP, France
© UNESCO 2020
ISBN: 978-92-9223-654-0

คู่มือเล่มน้ีสามารถเข้าถึงในรูปแบบเปิด (Open Access) ภายใต้สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์แบบแสดงที่มา-อนุญาต
แบบเดยี วกนั (Attribution-ShareAlike 3.0 IGO [CC-BY-SA3.0 IGO]) (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
igo/) ในการใช้เนื้อหาของคมู่ อื เล่มนี้ ผูใ้ ชย้ อมรบั ทจี่ ะผกู พนั ตามเงอื่ นไขการใชง้ านของคลังเอกสารแบบเปิดของยเู นสโก (UNESCO
Open Access Repository) (http://www.unesco.org/open-access/terms-use-ccbysa-en)
การจัดทำ�และการนำ�เสนอข้อมูลในคู่มือเล่มน้ี มิได้สะท้อนการแสดงออกทางด้านความคิดใด  ๆ ของยูเนสโกเกี่ยวกับ
สถานภาพทางกฎหมายของประเทศ อาณาเขต เมือง หรือพ้ืนที่การควบคุม หรือเกี่ยวข้องกับการกำ�หนดพรมแดนหรือ
อาณาเขตใด ๆ ทั้งสน้ิ
แนวความคิดและความคิดเห็นในคู่มือเล่มนี้เป็นความคิดเห็นส่วนตัวของผู้เขียน ไม่จำ�เป็นต้องสะท้อนความคิดเห็นของ
ยเู นสโกและไมเ่ ป็นขอ้ ผกู มัดตอ่ องค์การฯ

คมู่ อื “การเสนอขา่ ว ‘ขา่ วลวง’ และขอ้ มลู บดิ เบอื น” ฉบบั ภาษาไทยเลม่ น้ี แปลโดยกรมประชาสมั พนั ธ์ จากตน้ ฉบบั ภาษาองั กฤษชอื่
Journalism, ‘Fake News’ & Disinformation: Handbook for Journalism Education and Training ซงึ่ ตพี มิ พใ์ นปี พ.ศ. 2561
ท้ังนก้ี รมประชาสัมพนั ธไ์ ดม้ กี ารตรวจทานการแปลภาษาไทยเพอ่ื ใหถ้ ูกตอ้ งตามตน้ ฉบบั ภาษาองั กฤษ อยา่ งไรกต็ าม ค่มู อื เลม่ น้มี ิใช่
ฉบบั แปลอย่างเป็นทางการของยูเนสโก และไมจ่ ำ�เปน็ ตอ้ งเปน็ การสะท้อนความคดิ เห็น รวมทงั้ ไมถ่ อื เปน็ ข้อผูกมัดใด ๆ ตอ่ ยูเนสโก
บรรณาธกิ าร: เชอริลนิ ไอร์ตัน และ จลู ี โพเซต็ ติ
ผเู้ ขยี นรว่ ม: จลู ี โพเซต็ ต,ิ เชอรลิ นิ ไอรต์ นั , แคลร์ วอรเ์ ดลิ , โฮสเซน เดรคั หช์ าน, อลซิ แมตทวิ ส,์ แมกดา อาบ-ู ฟาดลิ , ทอม ทรนุ เนริ ด์ ,
เฟอร์กสั เบลล์, อเล็กซอิ อส มนั ตซ์ าร์ลิส
คน้ ควา้ เพิ่มเตมิ : ทอม ลอว์
ออกแบบกราฟกิ : มิสเตอร์ คลินตัน
ออกแบบปก: มสิ เตอร์ คลินตนั
ภาพประกอบ: UNESCO First Draft และ Poynter
เรยี งพิมพ:์ ยูเนสโก
พิมพท์ ี:่ ประเทศไทย
TH/C2-3883/CI/20/013

-2-

เชอรลิ นิ ไอร์ตัน และ จลู ี โพเซต็ ติ

การเสนอข่าว
‘ขา่ วลวง’ และ
ขอ้ มูลบิดเบือน

คู่มือเพ่อื การศกึ ษาและอบรมด้านวารสารศาสตร์

-3-

สารบญั

คำำนำำ โดยกาย เบอร์เ์ กอร์์ 6

บทนำำ โดยเชอริิลินิ ไอร์ต์ ััน และ จูลู ีี โพเซ็ต็ ติิ 15
การใช้้คู่่�มือื นี้้�เป็น็ หลักั สููตรต้น้ แบบ โดยจูลู ีี โพเซ็ต็ ติิ 29

หน่่วยการเรีียนรู้้�ที่่� 1: เหตุใุ ดความจริงิ ความเชื่่�อถืือ และการเสนอข่่าวจึึงสำำคัญั 37

โดยเชอรลิ ิน ไอร์ตัน 38
40
สาระส�ำ คัญ 47
เค้าโครงเนื้อหา 47
เปา้ หมายของหน่วยการเรยี นรู้ 48
ผลการเรียนร ู้ 49
รปู แบบของหนว่ ยการเรยี นรู ้ 50
งานมอบหมาย
เอกสารสำ�หรบั อ่านเพมิ่ เตมิ

หน่่วยการเรีียนรู้้�ที่่� 2: การพิจิ ารณาเรื่่�อง ‘ความผิิดปกติขิ องข้้อมููลข่่าวสาร’: รูปู แบบของข้อ้ มููลที่่�ผิิด 51
ข้้อมูลู บิดิ เบือื น และข้้อมููลที่่�แฝงเจตนาร้้าย
52
โดยเแคลร์ วอรเ์ ดลิ และ โฮสเซน เดรัคห์ชาน 52
60
สาระส�ำ คญั 61
เค้าโครงเน้ือหา 61
เป้าหมายของหนว่ ยการเรียนรู ้ 63
ผลการเรยี นร ู้ 63
รปู แบบของหนว่ ยการเรียนรู้ 63
งานมอบหมาย
เอกสารประกอบ
เอกสารส�ำ หรบั อ่านเพ่มิ เติม

หน่ว่ ยการเรีียนรู้้�ที่่� 3: การเปลี่่�ยนแปลงในอุตุ สาหกรรมข่่าว: เทคโนโลยีีดิจิ ิทิ ััล สื่่�อสังั คมและ 65
การแพร่่กระจายของข้อ้ มูลู ที่่�ผิดิ และข้้อมููลบิดิ เบืือน
66
โดยจลู ี โพเซ็ตต ิ 68
78
สาระส�ำ คัญ 78
เค้าโครงเนอื้ หา 78
เปา้ หมายของหน่วยการเรียนรู้ 80
ผลการเรยี นรู้ 81
รูปแบบของหน่วยการเรยี นรู ้
งานมอบหมาย
เอกสารส�ำ หรับอ่านเพิม่ เติม

-4-

หน่ว่ ยการเรีียนรู้้�ที่่� 4: การต่อ่ สู้้�กัับข้อ้ มููลบิิดเบืือนและข้อ้ มูลู ที่่�ผิดิ ด้ว้ ยการรู้้�เท่่าทันั สื่่�อและสารสนเทศ 83

โดยแมกดา อาบ-ู ฟาดลิ 84
86
สาระส�ำ คญั 90
เคา้ โครงเนือ้ หา 90
เปา้ หมายของหน่วยการเรยี นรู ้ 91
ผลการเรียนร ู้ 94
รปู แบบของหน่วยการเรียนร ู้ 94
งานมอบหมาย 94
เอกสารประกอบ
เอกสารส�ำ หรับอา่ นเพม่ิ เติม

หน่ว่ ยการเรีียนรู้้�ที่่� 5: การตรวจสอบข้้อเท็จ็ จริงิ 101 97

โดยอเลก็ ซอิ อส มันตซ์ าร์ลิส 98
98
สาระส�ำ คญั 105
เคา้ โครงเนื้อหา 105
เปา้ หมายของหนว่ ยการเรยี นรู้ 106
ผลการเรยี นรู้ 111
รูปแบบของหน่วยการเรียนรู้ 112
งานมอบหมาย
เอกสารส�ำ หรับอา่ นเพม่ิ เตมิ

หน่่วยการเรีียนรู้้�ที่่� 6: การตรวจสอบความจริิงในสื่่�อสังั คม: การประเมิินแหล่่งที่่�มาและเนื้้�อหาภาพ 115

โดยทอม ทรุนเนริ ด์ และ เฟอร์กัส เบลล์ 117
123
เคา้ โครงเน้ือหา 123
เป้าหมายของหน่วยการเรียนรู้ 124
ผลการเรยี นร้ ู 125
รปู แบบของหนว่ ยการเรยี นร ู้ 126
งานมอบหมาย 126
เอกสารประกอบ
เอกสารส�ำ หรับอา่ นเพม่ิ เตมิ

หน่ว่ ยการเรีียนรู้้�ที่่� 7: การต่อ่ สู้้�กับั การล่่วงละเมิดิ ในช่อ่ งทางออนไลน์:์

เมื่่�อนักั ข่า่ วและแหล่่งข่่าวตกเป็น็ เป้า้ หมาย 131

โดยจลู ี โพเซ็ตติ 132
133
สาระสำ�คัญ 141
เค้าโครงเนอ้ื หา 141
เป้าหมายของหน่วยการเรยี นรู้ 142
ผลการเรยี นรู้ 144
รปู แบบของหนว่ ยการเรยี นร้ ู 144
งานมอบหมาย
เอกสารส�ำ หรับอา่ นเพม่ิ เตมิ 146
147
ผูม้ สี ่วนร่วม -5-
เครดิตภาพถ่าย

คำ� นำ�

ยูเนสโกมุ่งมนั่ ทำ�งานเพื่อเสริมสร้างความแข็งแกรง่ ให้กับการศกึ ษาด้านวารสารศาสตร์ และคมู่ อื
เล่มนน้ี ับเปน็ ผลงานล่าสดุ ท่ีถือเปน็ แหลง่ ข้อมูลความรทู้ ่ีทนั ยคุ สมยั
คู่มือเล่มน้ีเป็นส่วนหน่ึงของ “โครงการระดับโลกเพื่อความเป็นเลิศในด้านการศึกษาด้าน
วารสารศาสตร”์ ซง่ึ เปน็ ความสนใจของโครงการนานาชาตเิ พอ่ื การพฒั นาการสอ่ื สารของยเู นสโก
(International Programme for the Development of Communication: IPDC) โดยมี
เป้าหมายเพื่อการมีส่วนร่วมในด้านการสอน การปฏิบัติ และการวิจัยด้านวารสารศาสตร์ใน
มมุ มองระดับสากล ตลอดจนการแลกเปลย่ี นเรยี นรู้วิธกี ารปฏิบัติท่ไี ดผ้ ลระหวา่ งนานาประเทศ
ด้วยเหตุน้ี คู่มือเล่มน้ีจึงมีวัตถุประสงค์เพ่ือให้ใช้เป็นหลักสูตรต้นแบบที่ประเทศต่าง  ๆ สามารถ
นำ�ไปใช้หรือประยุกต์ อันเป็นการโต้ตอบกับข้อมูลบิดเบือนท่ีกำ�ลังเป็นประเด็นปัญหาระดับโลก
ซึ่งสงั คมโดยรวม โดยเฉพาะอย่างย่งิ วงการขา่ ว กำ�ลังเผชญิ
คมู่ อื เลม่ นห้ี ลกี เลย่ี งการใชค้ �ำ วา่ ‘ขา่ วลวง (Fake News)’ ในความหมายตรงตวั หรอื ในความหมาย
ท่ีเข้าใจกันโดยทั่วไป1 ด้วยเหตุที่คำ�ว่า ‘ข่าว’ น้ันหมายถึงข้อมูลข่าวสารที่ตรวจสอบได้และ
เปน็ ประโยชน์ตอ่ สาธารณะ และข้อมลู ข่าวสารทไ่ี มเ่ ป็นไปตามมาตรฐานน้ยี ่อมไม่สมควรเรียกว่า
ข่าว ดังนั้น ในกรณีน้ี คำ�ว่า ‘ข่าวลวง’ จึงเป็นคำ�ท่ีขัดแย้งในตัวเอง ซึ่งบั่นทอนความน่าเช่ือถือ
ของขอ้ มลู ขา่ วสารทเ่ี ปน็ ไปตามมาตรฐานการตรวจสอบความจรงิ และเปน็ ประโยชนต์ อ่ สาธารณะ
อนั เป็นลักษณะของข่าวที่แท้จริง
เพื่อส่งเสริมความเข้าใจเก่ียวกับการจัดการการใช้ภาษาที่ผิด และแบบแผนต่าง  ๆ ของข้อมูล
ประเภทขา่ ว คมู่ อื เลม่ นจี้ งึ มงุ่ เนน้ ไปทลี่ กั ษณะการหลอกลวงเหลา่ นอ้ี ยา่ งเครง่ ครดั นนั่ คอื ในฐานะ
ที่เป็นข้อมูลข่าวสารปลอมประเภทหนึ่งท่ีแอบแฝงอยู่ในข้อมูลบิดเบือน (Disinformation) ซ่ึงมี
หลากหลายรูปแบบมากข้ึนเรื่อย  ๆ รวมท้ังในรูปแบบของความบันเทิงอย่างภาพ Meme
(ภาพลอ้ เลียน) ดว้ ย
โดยทั่วไป คู่มอื เลม่ นีใ้ ชค้ �ำ ว่า ขอ้ มลู บิดเบอื น เพอ่ื หมายถึงความพยายามในการจงใจ (สว่ นใหญ่
เป็นการจัดฉาก) สร้างความสับสนหรือควบคุมประชาชนด้วยการให้ข้อมูลท่ีไม่ตรงกับความเป็น
จริง ซ่ึงมักเกิดขึ้นควบคู่และคาบเกี่ยวไปกับกลยุทธ์การส่ือสารต่าง  ๆ และชุดกลวิธีอื่น  ๆ เช่น
การเจาะระบบหรือการทำ�ให้ผู้อ่ืนหมดความน่าเชื่อถือ ส่วนคำ�ว่า ข้อมูลท่ีผิด โดยทั่วไปใช้เพื่อ
หมายถึงข้อมูลข่าวสารท่ีทำ�ให้เกิดความเข้าใจผิดที่ผลิตข้ึนหรือเผยแพร่ออกไปโดยปราศจาก

1 ดู Tandoc E; Wei Lim, Z and Ling, R. (2018). “Defining ‘Fake News’: A typology of scholarly definitions” in Digital
Journalism (Taylor and Francis) Volume 6, 2018 - Issue 2: ‘Trust, Credibility, Fake News’.

-6-

การดัดแปลงแก้ไขหรือเจตนาร้าย ข้อมูลท้ังสองประเภทต่างก็เป็นปัญหาของสังคม แต่ข้อมูล
บิดเบือนน้ันมีอันตรายมากเพราะมักเกิดจากการวางแผนอย่างเป็นระบบ มีทรัพยากรใน
การดำ�เนนิ การ และมีเทคโนโลยรี ะบบอตั โนมัติเข้ามาชว่ ยเสริม
ผู้เผยแพร่ข้อมูลบิดเบือนมีเป้าหมายอยู่ที่ความเปราะบางหรือความเอนเอียงของผู้รับท่ีมี
แนวโน้มว่าจะเป็นผู้ช่วยกระจายข่าวและเพิ่มจำ�นวนผู้แพร่กระจายข่าวได้ ด้วยวิธีนี้ ผู้เผยแพร่
ข้อมูลบิดเบือนจึงพยายามใช้คนกลางในการกระจายข้อมูล โดยฉวยโอกาสจากแนวโน้มใน
การส่งต่อข้อมูลข่าวสารของเราด้วยเหตุผลที่แตกต่างกันไป อันตรายของมันก็คือว่า ‘ข่าวลวง’
ในลักษณะนีม้ กั ได้มาฟรี
หมายความว่าคนทีไ่ ม่สามารถจา่ ยเงินเพื่อซือ้ ขา่ วคุณภาพ หรอื คนทข่ี าดช่องทางการเขา้ ถงึ ข่าวท่ี
ผลิตโดยส่ือสาธารณะอสิ ระ มีความเสยี่ งสูงที่จะได้รบั ทงั้ ขอ้ มลู บิดเบือนและขอ้ มลู ทผ่ี ดิ
การแพรก่ ระจายของขอ้ มลู บดิ เบอื นและขอ้ มลู ทผ่ี ดิ สว่ นใหญเ่ กดิ ขน้ึ เพราะเครอื ขา่ ยสอ่ื สงั คมและ
การสง่ ขอ้ ความในสอื่ สงั คม ซง่ึ น�ำ ไปสกู่ ารตงั้ ขอ้ สงสยั เรอื่ งขอบเขตของการก�ำ กบั ดแู ลและการก�ำ กบั
ดูแลตนเองของผู้ประกอบการเหล่านี้ ทั้งน้ี ด้วยลักษณะของการเป็นตัวกลางในการให้บริการ
พื้นที่ ไม่ใช่ผู้ผลิตเนื้อหาเอง ผู้ประกอบการเหล่าน้ีจึงถูกกำ�กับดูแลแบบหลวม  ๆ มาโดยตลอด
(ยกเว้นเร่ืองลิขสิทธิ์) อย่างไรก็ตาม ในสถานการณ์ท่ีพวกเขาได้รับแรงกดดันมากขึ้น และมี
ความเสย่ี งทจี่ ะถกู จ�ำ กดั เสรภี าพในการแสดงออกอนั เปน็ ผลของการก�ำ กบั ดแู ลทเี่ ขม้ งวดจนเกนิ ไป
พบวา่ ขนั้ ตอนตา่ ง ๆ ในกรอบของการก�ำ กบั ดแู ลตนเองนน้ั มเี พมิ่ มากขน้ึ แมจ้ ะเปน็ บางสว่ นกต็ าม2
โดยในปี พ.ศ. 2561 ผตู้ รวจการพเิ ศษแหง่ สหประชาชาตดิ า้ นสทิ ธเิ สรภี าพในการแสดงความคดิ เหน็
และการแสดงออกได้เน้นยำ�้ ประเด็นน้ีในรายงานประจำ�ปี โดยเร่งรัดให้ผู้ให้บริการอินเทอร์เน็ต
เรียนรู้การกำ�กับดูแลตนเองจากองค์กรข่าว และให้ปฏิบัติตามมาตรฐานของสหประชาชาติใน
ประเดน็ สิทธใิ นการเปดิ เผย แสวงหา และรบั ขอ้ มลู ข่าวสาร3 ในระบบนเิ วศของมาตรการตา่ ง ๆ
ของภาครฐั และบรษิ ัทเอกชนทมี่ กี ารพัฒนาอยา่ งรวดเร็ว ผู้ส่อื ข่าวและองคก์ รขา่ วยังคงมบี ทบาท
ทส่ี ำ�คัญอยา่ งยง่ิ ยวด ซง่ึ เป็นที่มาของการจดั ทำ�คู่มอื เล่มน้ี

2 Manjoo, F. (2018). What Stays on Facebook and What Goes? The Social Network Cannot Answer. The New York
Times, 19 July, 2018. https://www.nytimes.com/2018/07/19/technology/facebook-misinformation.html
[เข้าถงึ เม่อื 20/07/2018]; https://www.rt.com/usa/432604youtube-invests-reputable-news/ [เขา้ ถงึ เมื่อ 15/07/2018];
https://youtube.googleblog.com/ [เข้าถึงเมื่อ 15/07/2018]; https://sputniknews.com/asia/201807111066253096-
whatsapp-seeks-help-fake-news/ [เขา้ ถงึ เม่อื 15/07/2018].

3 Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and
expression. UN Human Rights Council 6 April 2018. A/HRC/38/35. https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/
G18/096/72/PDF/G1809672.pdf?OpenElement [เข้าถึงเมอ่ื 20/07/2018].

-7-

การแยกแยะความแตกต่าง

ข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลที่ผิดน้ันแตกต่างจากงานข่าว (ที่มีคุณภาพ) ท่ีเป็นไปตามมาตรฐาน
และจริยธรรมวิชาชีพ ขณะเดียวกันก็ไม่เหมือนกับงานข่าวท่ีอ่อนแอและไม่เป็นไปตามค�ำ มั่น
สัญญาท่ีให้ไว้ ตัวอย่างงานข่าวที่เป็นปัญหาได้แก่ ข้อผิดพลาดต่าง  ๆ ท่ีพบเห็นได้ในปัจจุบัน
(และไมไ่ ดร้ บั การแกไ้ ข) อนั เกดิ จากการขาดการคน้ ควา้ หาขอ้ มลู หรอื ความหละหลวมในการพสิ จู น์
ข้อเท็จจริง ตลอดจนการกระตุ้นอารมณ์ความรู้สึกด้วยการใช้ถ้อยคำ�เกินจริงเพ่ือสร้างกระแส
รวมทั้งความเอนเอยี งในการเลอื กนำ�เสนอขอ้ เทจ็ จริงจนขาดความเป็นธรรม
ท้ังน้ี มิได้หมายความว่าหลักวารสารศาสตร์ในอุดมคติต้องอยู่เหนือกว่าการเล่าเร่ืองและมุมมอง
ที่แฝงอยใู่ นเนอ้ื ขา่ ว และข่าวที่ดอ้ ยมาตรฐานต้องถูกเดยี ดฉันท์เพราะอุดมการณ์ แต่ต้องการชใ้ี ห้
เหน็ วา่ ทกุ อยา่ งประกอบไปดว้ ยการเลา่ เรอ่ื ง และปญั หาของการท�ำ ขา่ วทด่ี อ้ ยมาตรฐานไมใ่ ชเ่ พราะ
การเลา่ เรอื่ ง แตเ่ ปน็ เพราะขาดความเปน็ มอื อาชพี ซง่ึ เปน็ เหตผุ ลทท่ี �ำ ใหก้ ารขา่ วทอี่ อ่ นแอแตกตา่ ง
จากข้อมลู บดิ เบือนหรอื ข้อมูลท่ผี ดิ
อย่างไรก็ตาม บางคร้ังงานข่าวท่ีด้อยคุณภาพก็อาจเป็นจุดเริ่มต้นหรือการร่ัวไหลของข้อมูล
บิดเบือนและขอ้ มูลทผี่ ิดในระบบการท�ำ ข่าวทีแ่ ทจ้ ริงได้ แตส่ าเหตุและการเยียวยางานข่าวทีด่ อ้ ย
คณุ ภาพแตกต่างจากกรณีของขอ้ มลู บิดเบอื นและขอ้ มลู ที่ผดิ
ในขณะเดียวกัน เห็นได้ชัดว่าวารสารศาสตร์ท่ีมีจริยธรรมเข้มแข็งน้ันมีความจำ�เป็นในฐานะ
ทางเลือก รวมท้ังการกำ�จัดการปนเป้ือนในสิ่งแวดล้อมของข้อมูลข่าวสารและการกระจาย
ความแปดเปอื้ นไปสูว่ งการขา่ วโดยรวม
ปัจจุบันนักข่าวไม่ได้เป็นเพียงผู้พบเห็นการโหมกระหน่ำ�ของข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลท่ีผิด
แตเ่ ป็นผูต้ กอยู่ในสถานการณ์น้ันเสียเองดว้ ย4 ซึง่ หมายความวา่

Z วงการข่าวก�ำ ลังเผชญิ กับความเสย่ี งที่จะถกู กลนื ไปกบั ความขดั แยง้
Z นักข่าวมีความเส่ียงที่จะถูกบงการโดยผู้ละเมิดจรรยาบรรณของการประชาสัมพันธ์

ดว้ ยการพยายามชักจูงหรือติดสินบนนักขา่ วใหเ้ ผยแพรข่ ้อมูลท่ีเป็นเทจ็ 5

4 แม้จะมีการคุกคาม แตจ่ ากการวิจัยพบว่าสถานีขา่ วของประเทศหน่ึงไมม่ ีระบบ งบประมาณ และพนกั งานท่ีผ่านการฝึกอบรมเพอ่ื การรบั มอื
กบั ขอ้ มูลบดิ เบอื นโดยเฉพาะ ดู Penplusbytes. 2018. Media Perspectives on Fake News in Ghana.
http://penplusbytes.org/publications/4535/ [เขา้ ถงึ เมอื่ 12/06/2018].

5 Butler, P. 2018. How journalists can avoid being manipulated by trolls seeking to spread disinformation.
http://ijnet.org/en/blog/howjournalists-can-avoid-being-manipulated-trolls-seeking-spread-disinformation. See also
Module Three of this handbook.

-8-

Z นกั ขา่ วในฐานะนกั สอ่ื สารทที่ �ำ งานรบั ใชค้ วามจรงิ ซงึ่ รวมถงึ ‘ความจรงิ ทไ่ี มม่ ใี ครอยากรบั รู้
(inconvenient truth)’ อาจตกเป็นเป้าหมายของการโกหก ข่าวลือ และข่าวลวง
ที่ถูกออกแบบมาเพ่ือข่มขู่หรือทำ�ลายความน่เช่ือถือของนักข่าวและงานข่าว โดยเฉพาะ
เม่อื ขา่ วน้ันคุกคามการปิดบังตัวตนของผู้วา่ จ้างหรอื ผเู้ ผยแพรข่ ่าวบิดเบือน6

นอกจากน้ี นักข่าวจำ�เป็นต้องรู้ด้วยว่าแม้พ้ืนท่ีของข้อมูลบิดเบือนส่วนใหญ่อยู่ในส่ือสังคม และ
ทุกวันน้ีผู้เล่นท่ีมีอิทธิพลกำ�ลังใช้ ‘ข่าวลวง’ เป็นเคร่ืองมือสกัดก้ันข่าวที่แท้จริง กฎหมายใหม่
ที่เข้มงวดทำ�ให้สถาบันส่ือกลายเป็นแพะรับบาปประหนึ่งว่าสถาบันส่ือเป็นผู้สร้างข่าวข้ึนมา
เสียเอง หรือไม่ก็ทำ�ให้สถาบันสื่อตกอยู่ภายใต้กฎครอบจักรวาลท่ีกำ�หนดข้ึนมาใหม่เพ่ือจำ�กัด
ช่องทางการสื่อสารท้ังหมดโดยไม่แยกแยะ กฎระเบียบประเภทนี้มักไม่เป็นไปตามหลักเกณฑ์
สากลที่กำ�หนดให้การจำ�กัดเสรีภาพในการแสดงออกนั้นต้องพิสูจน์ได้ว่าเกิดจากความจำ�เป็น
มีความเหมาะสม และด้วยเจตนาที่ถูกต้อง ผลของการจำ�กัดเสรีภาพดังกล่าวคือการทำ�ให้
องคก์ รข่าวท่ีแท้จรงิ สังกัดอยู่ภายใต้ ‘กระทรวงความจรงิ ’ (เปน็ การใชค้ �ำ อปุ มาอปุ ไมยแบบคตู่ รง
ข้ามกับ ‘กระทรวงโฆษณาชวนเชอื่ ’ เพื่อเสียดสีการน�ำ เสนอข่าวลวงเพือ่ เป้าหมายทางการเมือง:
ผแู้ ปล) โดยใชอ้ �ำ นาจในการจ�ำ กดั ขอ้ มลู ขา่ วสารดว้ ยเหตผุ ลทางการเมอื งเพยี งประการเดยี ว แมว้ า่
จะไม่ได้มีเจตนาเชน่ น้นั ตลอดเวลาก็ตาม
ในบริบทปัจจุบันของข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลที่ผิด ส่ิงท่ีอันตรายที่สุดไม่ใช่กฎระเบียบของ
การทำ�ข่าวที่ไม่สมเหตุสมผล แต่เป็นเร่ืองของการที่ประชาชนอาจไม่เชื่อถือเนื้อหาท้ังหมด
ซ่ึงรวมถึงเน้ือหาที่เป็นข่าวสาร ในกรณีเช่นน้ี เป็นไปได้ท่ีคนจะหันไปเช่ือเนื้อหาตามเครือข่าย
ส่ือสังคมของตนที่ตรงกับใจโดยไม่ไตร่ตรองให้ถ่ีถ้วน ซึ่งเราได้เห็นผลกระทบเชิงลบเช่นนี้เป็น
จ�ำ นวนมากในเรอ่ื งเกยี่ วกบั ความเชอื่ ดา้ นสขุ ภาพ วทิ ยาศาสตร์ ความเขา้ ใจระหวา่ งวฒั นธรรม และ
สถานภาพของการเปน็ ผเู้ ช่ียวชาญตัวจรงิ
ผลกระทบต่อประชาชนเช่นนี้น่าเปน็ หว่ งเป็นพิเศษส�ำ หรบั การเลอื กตั้งและแนวคิดประชาธิปไตย
อย่างเรื่องสิทธิมนุษยชน ส่ิงท่ีเป็นเป้าหมายของข้อมูลบิดเบือน โดยเฉพาะในช่วงการสำ�รวจ
ความนยิ ม ไม่ใช่การชักจูงให้เชือ่ ว่าเน้อื หาเป็นความจรงิ เสมอไป แต่ต้องการส่งผลตอ่ การก�ำ หนด
ประเด็น (เร่ืองท่ีคนคิดว่ามีความสำ�คัญ) และเพ่ือกวนนำ�้ ให้ขุ่นเพ่ือลดทอนการใช้เหตุผลใน
การลงคะแนนเสยี ง7 ในท�ำ นองเดยี วกนั ประเดน็ ดา้ นการอพยพ การเปลย่ี นแปลงของสภาวะอากาศ
และอื่น  ๆ ก็อาจได้รับผลกระทบเป็นอย่างมากจากความไม่แน่นอนท่ีเกิดจากข้อมูลบิดเบือน
และข้อมูลทผี่ ิด

6 ดหู น่วยการเรยี นรูท้ ี่ 7
7 Lipson, D (2018). Indonesia’s ‘buzzers’ paid to spread propaganda as political elite wage war ahead of election,

ABC News: http://mobile.abc.net.au/news/2018-08-13/indonesian-buzzers-paid-to-spread-propaganda-ahead-of-
election/9928870?pfmredir=sm [เข้าถงึ เมอ่ื 17/08/2018].

-9-

อันตรายเหล่านี้คือเหตุผลท่ีการเผชิญหน้ากับการเพิ่มขึ้นของ ‘ข่าวลวง’ เป็นเรื่องจำ�เป็นสำ�ห
รับวงการข่าวและการศึกษาด้านวารสารศาสตร์ ในขณะเดียวกัน ภัยคุกคามเหล่านี้ก็ทำ�ให้เดิม
พนั เรอ่ื งคณุ คา่ ของสอ่ื มสี งู ขน้ึ ดว้ ยการเปดิ โอกาสใหส้ อ่ื เนน้ ย�ำ้ จดุ เดน่ ของวธิ ปี ฏบิ ตั แิ บบมอื อาชพี ใน
การนำ�เสนอขอ้ มูลท่ีตรวจสอบไดแ้ ละความคิดเห็นที่ผ่านการไตรต่ รองเปน็ อยา่ งดี เพื่อประโยชน์
สาธารณะ8

สิ่งท่ีวงการข่าวต้องทำ�

ด้วยสภาวะแวดล้อมเช่นน้ี ถึงเวลาแล้วท่ีส่ือจะปฏิบัติตามมาตรฐานและจริยธรรมวิชาชีพให้มาก
ข้ึน เพ่อื หลกี เลยี่ งการเผยแพรข่ ้อมูลข่าวสารโดยไมไ่ ดต้ รวจสอบ และถอยหา่ งจากขอ้ มลู ข่าวสาร
ท่อี ย่ใู นความสนใจของคนบางส่วน แต่ไมไ่ ด้เป็นประโยชนต์ ่อสาธารณะ
คู่มือเล่มนี้จึงตีพิมพ์ออกมาในช่วงเวลาที่พอเหมาะพอดี เพื่อยำ�้ เตือนว่าสถาบันสื่อและนักข่าว
ไม่ว่าจะมีจุดยืนทางการเมืองในทิศทางใด ควรหลีกเล่ียงการเผยแพร่ข้อมูลท่ีเป็นเท็จและข้อมูล
ท่ีผิด ท้ังโดยความผิดพลาดและโดยปราศจากวิจารณญาณ การลดตำ�แหน่งพนักงานที่มีหน้าท่ี
ตรวจสอบข้อเท็จจริงภายในองค์กรข่าวปัจจุบัน ทำ�ให้หน้าที่น้ีตกเป็นของ ‘ฐานันดรท่ีห้า (fifth
estate)’ อยา่ งบลอ็ กเกอรแ์ ละบคุ คลภายนอกทค่ี อยจบั ตาดคู วามผดิ พลาดของนักข่าว แมว้ ่าจะ
เปน็ การตรวจสอบหลงั จากการเผยแพรข่ ้อมูลแล้วก็ตาม
ปรากฏการณ์นี้อาจได้รับการตอบรับจากส่ือ เพราะเป็นการช่วยให้สังคมสนใจข้อมูลข่าวสาร
ที่พิสูจน์ได้มากย่ิงข้ึน นักข่าวจึงควรเผยแพร่ผลงานของกลุ่มตรวจสอบความจริงอิสระเหล่าน้ี
แต่พึงระลึกไว้ว่าเมื่อใดก็ตามที่คนภายนอกแสดงให้เห็นว่าองค์กรส่ือแห่งใดมีความล้มเหลว
เชงิ ระบบ ความคลางแคลงใจกย็ อ่ มเกดิ ขนึ้ อยา่ งนอ้ ยกต็ อ่ ภาพลกั ษณข์ ององคก์ รแหง่ นน้ั ในฐานะ
แหล่งข่าวอาชีพ สื่อจึงควรระมัดระวังไม่ให้การแก้ไขข้อผิดพลาดหลังจากการเผยแพร่ไปแล้ว
โดยบุคคลภายนอกเข้ามาแทนท่ีกระบวนการควบคุมคุณภาพภายใน เพราะนักข่าวต้องทำ�ให้
ดกี วา่ และ ‘ท�ำ ใหถ้ ูกต้อง’ ตั้งแต่แรก ไม่เชน่ นน้ั กจ็ ะกลายเปน็ การลดิ รอนโอกาสท่สี ังคมจะมีสอ่ื ที่
เชื่อถือได้
กลา่ วโดยสรปุ กค็ อื เกมไลต่ รวจแกข้ อ้ ผดิ พลาดโดยสนุ ขั เฝา้ บา้ นภายนอกนนั้ ไมใ่ ชเ่ กมทว่ี งการขา่ ว
เป็นผู้ชนะ นักข่าวจะปล่อยให้หน่วยงานตรวจสอบข้อเท็จจริงมาทำ�หน้าท่ีของนักข่าวใน
การตรวจสอบข้อความน่าสงสัยที่แหล่งข่าวกล่าวไว้ไม่ได้ (ไม่ว่าส่ือจะเป็นผู้รายงานข้อความนั้น
หรือปรากฏให้เหน็ ตาม

8 ดูเพ่มิ เตมิ : Nordic Council of Ministers. 2018. Fighting Fakes - the Nordic Way. Copenhagen: Nordic Council of
Ministers. http://www.nordicom.gu.se/en/latest/news/fighting-fakes-nordic-way [เขา้ ถึงเมื่อ 12/06/2018].

- 10 -

ส่ือสังคมโดยไม่ผ่านกระบวนการทางวารสารศาสตร์ก็ตาม) โดยต้องมีการพัฒนาความสามารถ
ของคนข่าวให้เป็นมากกว่าการทำ�ข่าวแบบ ‘เขากล่าว เธอกล่าว’ และการสืบหาความจริงของ
ขอ้ ความท่ีปรากฏในขา่ ว
วงการข่าวยังจำ�เป็นต้องเฝ้าจับตาและเปิดโปงประเด็นและรูปแบบของข้อมูลบิดเบือนใหม่  ๆ
อย่างเป็นนิจ ภารกิจนี้มีความสำ�คัญอย่างย่ิงยวดต่อส่ือ และเป็นวิธีการกำ�กับดูแล ‘ข่าวลวง’
ได้อีกทางหน่ึง เพราะนอกจากเป็นการตอบโต้ประเด็นร้อนท่ีก่อให้เกิดความเสียหายอย่าง
ทันท่วงทีแล้ว ยังทำ�หน้าท่ีเติมเต็มและสร้างความแข็งแกร่งให้กับกลยุทธ์ระยะกลาง เช่น
การรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศ ซ่ึงสร้างความเข้มแข็งให้กับผู้ใช้สื่อในการแยกแยะว่าอะไร
เปน็ ขา่ ว อะไรเปน็ ขอ้ มลู บดิ เบอื น และอะไรเปน็ ขอ้ มลู ทผี่ ดิ ทง้ั นี้ ขอ้ มลู บดิ เบอื นเปน็ เรอ่ื งทสี่ �ำ คญั และ
การนำ�เสนอข่าวเก่ียวกับข้อมูลบิดเบือนอย่างจริงจังก็จะช่วยให้การทำ�ข่าวตอบโจทย์การรับใช้
สงั คมได้ดยี ิ่งข้ึน
คมู่ อื เลม่ นจ้ี งึ เปน็ การเรยี กรอ้ งใหเ้ กดิ การลงมอื ปฏบิ ตั ิ และยงั เปน็ การสง่ เสรมิ ใหน้ กั ขา่ วมสี ว่ นรว่ ม
กบั บทสนทนาในสงั คม เพอื่ จะไดร้ วู้ า่ ประชาชนสว่ นใหญม่ คี วามเหน็ อยา่ งไรตอ่ ความนา่ เชอื่ ถอื และ
เพราะเหตใุ ดคนบางสว่ นจงึ เผยแพรข่ อ้ มลู ทไ่ี มไ่ ดต้ รวจสอบ นเี่ ปน็ โอกาสส�ำ คญั ส�ำ หรบั สถานศกึ ษา
และผู้เรียนวารสารศาสตร์ ตลอดจนผู้ให้การอบรมและผู้เข้าร่วมการอบรมด้านสื่อ เช่นเดียวกับ
องค์กรสื่อ ในการมีส่วนร่วมอย่างจริงจังกับประชาชนท่ัวไป ตัวอย่างเช่น ‘การระดมความเห็น’
(crowd-sourcing) มคี วามสำ�คัญอยา่ งมาก หากสอ่ื ตอ้ งการเปดิ โปงและรายงานข้อมลู บดิ เบือน
ที่เลด็ ลอดจากการตรวจพบซึ่งแพรก่ ระจายอยตู่ ามสื่อสงั คมหรอื อเี มล

บทบาทของยูเนสโก

ด้วยทุนสนับสนุนจากโครงการนานาชาติเพื่อการพัฒนาการสื่อสารของยูเนสโก หรือ IPDC
(International Programme for the Development of Communication) คู่มือเล่มน้ี
จึงเป็นแหล่งข้อมูลแบบองค์รวมและมีเอกลักษณ์เก่ียวกับเร่ืองราวที่เป็นข้อมูลบิดเบือนใน
แง่มุมต่าง  ๆ ร่วมกับการเพ่ิมพูนทักษะเชิงปฏิบัติเพื่อเสริมสร้างความรู้และความเข้าใจในเนื้อหา
ให้สมบูรณ์ย่ิงขึ้น9 คู่มือเล่มน้ีเป็นส่วนหน่ึงของเอกสารของยูเนสโกในการส่งเสริมการทำ�งาน
อยา่ งมปี ระสทิ ธภิ าพสงู สดุ และการก�ำ กบั ดแู ลตนเองของนกั ขา่ ว เพอื่ เปน็ ทางเลอื กในการหลกี เลย่ี ง
ความเสยี่ งจากการถกู แทรกแซงของภาครฐั ในการจดั การกบั ปญั หา ซง่ึ อยใู่ นขอบเขตของเสรภี าพ
ในการแสดงออก

9 การประชุมครง้ั ท่ี 61 ของโครงการ IPDC Bureau ในปี พ.ศ. 2560 มีมตใิ หก้ ารสนับสนุนโครงการเพ่อื ความเปน็ เลิศทางด้านการศึกษา
วารสารศาสตรโ์ ลกดว้ ยการจดั สรรงบประมาณพเิ ศษเพอ่ื พัฒนาหลกั สตู รใหมส่ ำ�หรับวารสารศาสตร์ โดยมีการรายงานความคืบหนา้ ใน
การประชมุ IPDC ครง้ั ท่ี 62 ในปี พ.ศ. 2561 ซ่งึ มีมตใิ ห้จดั สรรงบประมาณเพิ่มเตมิ เพือ่ สนับสนนุ หลกั สตู รน้ี

- 11 -

คมู่ อื เลม่ นเ้ี ปน็ ผลงานตอ่ เนอ่ื งจากงานสองเลม่ แรกของยเู นสโก อนั ไดแ้ ก่ “Teaching Journalism
for Sustainable Development: New Syllabi”10 ตพี ิมพ์ในปี พ.ศ. 2556 และ “Model
Curriculum for Journalism Education: A Compendium of New Syllabi” ตพี มิ พใ์ นปี พ.ศ.
2556 ซึ่งทั้งหมดน้ีเปน็ ผลสบื เนื่องจากผลงานชิน้ ส�ำ คญั ของยูเนสโกเรอ่ื ง “Model Curriculum
on Journalism Education”11 ทีต่ พี ิมพ์ในปี พ.ศ. 2550 ใน 9 ภาษา
เอกสารอน่ื  ๆ ทที่ รงคณุ คา่ และเปน็ สงิ่ พมิ พข์ องยเู นสโกทเ่ี กย่ี วขอ้ งกบั การศกึ ษาและการฝกึ อบรม
ด้านวารสารศาสตร์ ไดแ้ ก่

Zหลักสตู รตน้ แบบเกยี่ วกับความปลอดภยั ของนักขา่ ว (พ.ศ. 2560)12
Zการก่อการร้ายและสอื่ : คูม่ อื สำ�หรับนักข่าว (พ.ศ. 2560)13
Z การเปลย่ี นแปลงสภาวะอากาศในแอฟรกิ า: คมู่ ือส�ำ หรบั นักขา่ ว (พ.ศ. 2556)14
Zกรณศี ึกษาทั่วโลกในการท�ำ ขา่ วเชิงสบื สวน (พ.ศ. 2555)15
Z การสืบสวนจากเรอ่ื งเลา่ : คมู่ อื ส�ำ หรบั นกั ขา่ วเชิงสบื สวน (พ.ศ. 2552)16
Zการรายงานขา่ วอ่อนไหวตอ่ ความขัดแย้ง: ศาสตร์แหง่ ศลิ ป์; หลกั สตู รสำ�หรบั นักข่าวและ

ผสู้ อนดา้ นวารสารศาสตร์ (พ.ศ. 2552)17
หนังสือแต่ละเล่มเหล่าน้ีได้รับการพิสูจน์คุณค่าจากนานาประเทศทั่วโลก ผู้ให้การศึกษาและ
การอบรมดา้ นวารสารศาสตร์ ตลอดจนนกั ศกึ ษาและนกั ข่าวอาชีพ มีการน�ำ ไปปรับใช้เพอื่ พฒั นา
การทำ�งานในหลากหลายแนวทาง บางแห่งมีการดัดแปลงหลักสูตรต่อเน่ืองทั้งหมดให้สอดคล้
องกับความรู้และแรงบันดาลใจใหม่  ๆ ขณะท่ีบางแห่งใช้วิธีการบูรณาการองค์ประกอบต่าง  ๆ
จากแหล่งข้อมลู ของยูเนสโกเข้ากับหลกั สูตรเดิมทีม่ ีอยู่ ท้งั นี้ เช่ือวา่ คุณภาพและความสอดคลอ้ ง
ของคมู่ อื เล่มน้จี ะสามารถสร้างคณุ คา่ ต่อผู้อ่านไดเ้ ฉกเชน่ เดยี วกนั

10 http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-
materials/publications/full-list/teaching-journalism-for-sustainable-development/ [เขา้ ถึงเม่อื 12/06/2018].

11 http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-
materials/publications/full-list/model-curricula-for-journalism-education/ [เข้าถึงเมื่อ 12/06/2018].

12 https://en.unesco.org/news/unesco-releases-model-course-safety-journalists [เข้าถงึ เมอ่ื 12/06/2018].
13 https://en.unesco.org/news/terrorism-and-media-handbook-journalists [เข้าถงึ เมื่อ 12/06/2018].
14 http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-

materials/publications/full-list/climate-change-in-africa-a-guidebook-for-journalists/ [เข้าถงึ เมือ่ 12/06/2018].
15 http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-

materials/publications/full-list/the-global-investigative-journalism-casebook/ [เขา้ ถงึ เมอ่ื 12/06/2018].
16 http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001930/193078e.pdf [เข้าถงึ เม่ือ 12/06/2018].
17 http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-

materials/publications/full-list/conflict-sensitive-reporting-state-of-the-art-a-course-for-journalists-and-journalism-
educators/ [เข้าถงึ เมอ่ื 12/06/2018].

- 12 -

เนื่องจากยูเนสโกเป็นองค์การระหว่างประเทศระดับรัฐบาล จึงไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใดในความขัดแย้ง
ด้านสารสนเทศเชิงภูมิรัฐศาสตร์ เป็นท่ีทราบกันดีว่ามีคำ�ยืนยันและการโต้ตอบคำ�ยืนยันท่ี
หลากหลายเก่ียวกับข้อมูลบิดเบือน ซึ่งความเข้าใจนี้จะมีส่วนช่วยในการอ่านคู่มือเล่มน้ี และ
เป็นแรงบนั ดาลใจใหผ้ ูอ้ า่ นช่วยกนั คน้ หาหลกั ฐานเพ่มิ เติมเก่ียวกบั ประเดน็ ต่าง ๆ

ในขณะเดียวกัน เพื่อหลีกเล่ียงแนวคิดแบบสัมพัทธนิยม คู่มือเล่มน้ีจึงปลูกฝังชุดทักษะต่อไปนี้
ไว้ในทุก ๆ หน้า เพื่อวางรากฐานท่มี นั่ คงสำ�หรับการประเมนิ และการปฏบิ ัติ ดงั นี้

1. ความรู้ท่ีว่าข่าวซ่ึงผลิตโดยผู้ท่ีมีความโปร่งใสและพิสูจน์ความจริงได้นั้นเป็นสิ่งที่จำ�เป็น
อยา่ งยงิ่ ยวดตอ่ ระบอบประชาธปิ ไตย การพฒั นา วทิ ยาศาสตร์ สขุ ภาพ และความกา้ วหนา้
ของมวลมนุษย์

2. การตระหนกั วา่ ขอ้ มลู บดิ เบอื นไมใ่ ชเ่ รอ่ื งเลก็ และการตอ่ สกู้ บั ขอ้ มลู เหลา่ นน้ั ถอื เปน็ ภารกจิ
ทสี่ ำ�คญั ย่งิ ของสอ่ื

3. การยึดมั่นกับการยกระดับทักษะความสามารถของวิชาชีพวารสารศาสตร์เป็นส่ิงสำ�คัญ
หากตอ้ งการใหก้ ารเสนอขา่ วทค่ี รอบคลมุ และแมน่ ย�ำ เปน็ ตวั เลอื กทเ่ี ชอื่ ถอื ได้ เพอ่ื แขง่ ขนั
กับเน้ือหาทถ่ี ูกอุปโลกน์ข้นึ มา

คู่มือเล่มน้ียังรวบรวมการรอบรู้เท่าทันในด้านอ่ืน  ๆ ท่ีมีประสิทธิภาพและจำ�เป็นสำ�หรับนักข่าว
และสื่อทนี่ �ำ เสนอข่าวผ่านช่องทางตา่ ง ๆ ไดแ้ ก่

1. ความรแู้ ละทกั ษะในการสรา้ งระบบหอ้ งขา่ วเพอื่ การเฝา้ ระวงั การสบื สวน และการรายงาน
การบดิ เบอื นขอ้ มูลขา่ วสารอย่างเปน็ ระบบ

2. ความรู้เกี่ยวกับคุณค่าของการเป็นพันธมิตรระหว่างสถาบันสื่อ สถานศึกษาด้าน
วารสารศาสตร์ องค์กรไม่แสวงหาผลกำ�ไร ผู้ตรวจสอบข้อเท็จจริง ชุมชน ผู้ให้บริการ
อินเทอร์เนต็ และหน่วยงานกำ�กบั ดูแล เพือ่ จัดการกบั มลพิษดา้ นข้อมลู ข่าวสาร

3. ความรู้เกี่ยวกับความจำ�เป็นในการทำ�ให้ประชาชนรับรู้และเข้าใจความสำ�คัญของ
การดูแลและปกป้องวงการข่าวจากการถูกปกลุมโดยข้อมูลบิดเบือน หรือตกเป็น
เป้าหมายของผู้ไม่ประสงค์ดีที่สร้างขบวนการแพร่กระจายข้อมูลบิดเบือนเพ่ือทำ�ลาย
นกั ขา่ ว

ในภาพรวม คู่มือเล่มนี้น่าจะช่วยให้สังคมรับรู้มากข้ึนว่ามีการโต้ตอบทางสังคมต่อปัญหาข้อมูล
บิดเบือนอย่างไรบ้าง ทั้งจากภาครัฐบาล องค์การระหว่างประเทศ กลุ่มปกป้องสิทธิมนุษยชน
กลุ่มผู้ให้บริการอินเทอร์เน็ต และผู้ที่ทำ�งานด้านการส่งเสริมการรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศ
โดยเน้นไปทสี่ ิ่งทน่ี ักข่าวและผใู้ หก้ ารศึกษาและฝกึ อบรมด้านวารสารศาสตรค์ วรท�ำ

- 13 -

เราหวังว่าอย่างน้อยที่สุด คู่มือเล่มน้ีจะช่วยเน้นยำ�้ ความสำ�คัญของบทบาทของวารสารศาสตร์
ตอ่ สงั คม และเปา้ หมายการพฒั นาทย่ี งั่ ยนื ซงึ่ ระบถุ งึ การ “เขา้ ถงึ ขอ้ มลู ขา่ วสารของประชาชนและ
เสรภี าพขัน้ พน้ื ฐาน” ยูเนสโกขอขอบคณุ ทีมบรรณาธิการและผมู้ สี ว่ นร่วมในการจัดทำ�คมู่ ือเล่มนี้
และขอมอบคู่มือเล่มนแ้ี ด่ผ้อู ่านทุกท่าน และเรายนิ ดีน้อมรบั เสยี งสะท้อนจากท่าน
กาย เบอรเ์ กอร์
ผ้อู �ำ นวยการดา้ นเสรีภาพในการแสดงความคิดเหน็ และการพัฒนาสอ่ื ยูเนสโก
เลขาธกิ ารโครงการนานาชาตเิ พอ่ื การพฒั นาการส่ือสาร (IPDC)

- 14 -

บทน�ำ

โดยเชอรลิ นิ ไอร์ตนั และ จูลี โพเซ็ตต1ิ

เพื่อให้คู่มือเล่มน้ีเป็นหลักสูตรต้นแบบ จึงออกแบบมาเพ่ือเป็นกรอบการทำ�งานและบทเรียน
สำ�หรับผู้สอนและผู้ให้การฝึกอบรมด้านวารสารศาสตร์ รวมถึงผู้เรียนวารสารศาสตร์
ในการศึกษาประเด็นต่าง  ๆ ที่เกี่ยวข้องกับ ‘ข่าวลวง’ และเรายังหวังให้เป็นหนังสือแนะแนวท่ี
เปน็ ประโยชนส์ �ำ หรับนกั ข่าวอาชพี ดว้ ย
คู่มือเล่มนี้เขยี นโดยผูส้ อนวารสารศาสตร์ นักวจิ ยั และนกั คดิ ระดบั แนวหนา้ จากนานาประเทศท่ี
ร่วมกันพัฒนาปฏิบัติการด้านการทำ�ข่าวให้ทันยุคสมัยเพ่ือรับมือกับปัญหาข้อมูลที่ผิดและข้อมูล
บิดเบือน บทเรียนในค่มู ือเลม่ น้อี ิงกบั บริบทและทฤษฎี และใชง้ านได้จริง โดยเฉพาะในกรณีของ
การพสิ จู นเ์ นอื้ หาออนไลน์ บทเรยี นทกุ บท ไมว่ า่ จะสอนรวมกนั เปน็ หลกั สตู รหรอื สอนแยกรายบท
จะชว่ ยปรบั ปรุงหลกั สูตรการเรียนการสอนเดมิ หรือสร้างบทเรียนใหมไ่ ด้เปน็ อยา่ งดี โดยสามารถ
ศึกษาขอ้ แนะนำ� “การใชค้ ่มู อื เล่มน้เี ป็นหลักสตู รตน้ แบบ” ได้ในหัวข้อถดั ไป
การใชค้ �ำ วา่ ‘ขา่ วลวง’ ในชอื่ คมู่ อื และในบทเรยี นท�ำ ใหเ้ กดิ ขอ้ ถกเถยี ง เพราะปจั จบุ นั ค�ำ วา่ ‘ขา่ วลวง’
มคี วามหมายมากกวา่ การตตี ราขอ้ มลู ทไ่ี มถ่ กู ตอ้ งและท�ำ ใหเ้ กดิ ความเขา้ ใจผดิ รวมทงั้ การอ�ำ พราง
และเผยแพรอ่ อกไปในรปู แบบของขา่ ว กลายเปน็ ค�ำ ทใ่ี ชเ้ ปน็ อาวธุ ในการสรา้ งอารมณเ์ พอื่ สกดั กน้ั
และบอ่ นทำ�ลายความน่าเชื่อถือของวงการขา่ ว ด้วยเหตุนจ้ี งึ ใช้ค�ำ ว่า ขอ้ มูลท่ีผดิ ขอ้ มลู บดิ เบือน
และ ‘ความผิดปกติของข้อมูลข่าวสาร’ (information disorder) ดังที่วอร์เดิลและ
เดรัคห์ชาน2 เสนอไว้ แต่ไม่ใช่คำ�ศัพทบ์ ัญญตั 3ิ 4

‘ ’ปฏิญญาร่วมว่าด้วยหลักเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น และ ข่าวลวง ข้อมูลบิดเบือน

และโฆษณาชวนเชื่อ

คู่มือเล่มน้ีเกิดขึ้นจากความกังวลในระดับนานาชาติต่อกรณี ‘สงครามข้อมูลบิดเบือน’ ที่มี
เป้าหมายหลักคือวงการข่าวและนักข่าว ในช่วงต้นปี พ.ศ. 2560 ยูเนสโกจัดให้มีโครงการน้ีขึ้น

1 อลิซ แมตทิวส์ จากบรรษัทกระจายเสียงแหง่ ประเทศออสเตรเลีย และทอม ลอว์ จากเครอื ขา่ ยจริยธรรมนักข่าว สนบั สนนุ ขอ้ มลู จากงาน
วิจัย แนวคดิ และทรัพยากรสำ�หรับบทนำ�น้ี

2 หนว่ ยการเรยี นรูท้ ี่ 2
3 นกั เขยี นจำ�นวนมากและนกั ข่าวเองมีขอ้ โต้แย้งเก่ียวกับการใชค้ �ำ ว่า ‘ขา่ วลวง’ รวมถงึ Basson, A. (2016) If it’s fake, it’s not

news. https://www.news24.com/Columnists/AdriaanBasson/lets-stop-talking-about-fake-news-20170706 [เขา้ ถงึ เมอื่
12/06/2018].
4 Wardle, C et al. (2018). “Information Disorder: the essential glossary”. Shorenstein Center, Harvard University.
Available at: https://firstdraftnews.org/wp-content/uploads/2018/07/infoDisorder_glossary.pdf?x25702 [เข้าถงึ เมื่อ
21/07/2018].

- 15 -

และประกาศปฏิญญาร่วมกันระหว่างผู้ตรวจการพิเศษแห่งสหประชาชาติด้านเสรีภาพ
การแสดงออก ตัวแทนด้านเสรีภาพของสื่อจากองค์การว่าด้วยความมั่นคงและความร่วมมือ
ในยุโรป (OSCE) ผู้ตรวจการพิเศษด้านเสรีภาพส่ือจากองค์การนานารัฐอเมริกัน และ
ผู้ ต ร ว จ ก า ร พิ เ ศ ษ ด้ า น เ ส รี ภ า พ ใ น ก า ร แ ส ด ง อ อ ก ข อ ง ส่ื อ แ ล ะ ก า ร เ ข้ า ถึ ง ส า ร ส น เ ท ศ
แห่งคณะกรรมาธิการว่าด้วยสิทธิมนุษยชนและสิทธิประชาชนแห่งแอฟริกา โดยปฏิญญา
ฉบับน้ีแสดงความกังวลต่อการแพร่กระจายของข้อมูลบิดเบือนและโฆษณาชวนเช่ือ รวมทั้ง
การโจมตีสื่อที่นำ�เสนอข่าวว่าเป็น ‘ข่าวลวง’ ซ่ึงผู้รายงานพิเศษและตัวแทนได้แสดงการยอมรับ
ผลกระทบทีเ่ กิดข้ึนกับนักข่าวและวงการวารสารศาสตร์ ดงั น้ี

“(พวกเรา) ไม่สบายใจต่อกรณีท่ีภาครัฐกล่าวหา คุกคาม และข่มขู่สื่อ รวมถึงกล่าวว่า
สอื่ เปน็ ‘ฝา่ ยตรงขา้ ม’ หรอื ‘โกหก’ และมเี จตนาทางการเมอื งแอบแฝง ซงึ่ เปน็ การท�ำ ให้
นักข่าวมีความเสี่ยงต่อภัยคุกคามและความรุนแรงเพิ่มมากข้ึน อีกทั้งยังเป็นการทำ�ลาย
ความเช่ือถือและความม่ันใจที่ประชาชนมีต่อวงการข่าวในฐานะสุนัขเฝ้าบ้าน และอาจ
ชักนำ�ให้ประชาชนเข้าใจผิด ด้วยการนำ�ข้อมูลบิดเบือนเข้ามาปะปนกับผลผลิตของสื่อที่
เปน็ ขอ้ เท็จจรงิ ท่สี ามารถพสิ จู น์ได้อย่างเป็นอสิ ระ”5

ข้อมูลบิดเบือนคือเร่ืองเก่าที่ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยีใหม่

การขับเคล่ือนและการดัดแปลงข้อมูลเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์มาช้านาน ตั้งแต่ก่อน
การหนังสือพิมพ์สมัยใหม่จะกำ�หนดคำ�นิยามของข่าวว่าเป็นรูปแบบท่ีมีพื้นฐานบนกฎแห่ง
ความชอบธรรม หลักฐานยุคต้นถูกค้นพบในสมัยจักรวรรดิโรมันโบราณ6 เม่ือแอนโทนีได้พบกับ
พระนางคลโี อพตั รา และถกู ออ็ กตาเวยี นผเู้ ปน็ ศตั รทู างการเมอื งรณรงคต์ อ่ ตา้ นดว้ ย “สโลแกนสน้ั  ๆ
และเฉยี บคมทส่ี ลกั ไวบ้ นเหรยี ญกษาปณด์ จุ ขอ้ ความทวตี แหง่ ยคุ โบราณ”7 จนผรู้ า้ ยกลบั กลายเปน็
จกั รพรรดโิ รมนั องคแ์ รก และ“ขา่ วลวงท�ำ ใหอ้ อ็ กตาเวยี นเจาะระบบ (hack) สาธารณรฐั ไดใ้ นทสี่ ดุ ”8
ทว่าในศตวรรษท่ี 21 การใช้ข้อมูลข่าวสารเป็นอาวุธเกิดขึ้นในระดับที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน
เทคโนโลยีใหม่อันทรงอานุภาพทำ�ให้การดัดแปลงและการสร้างเน้ือหาทำ�ได้โดยง่าย ในขณะท่ี

5 UN/OSCE/OAS/ACHPR (2017). Joint Declaration on Freedom of Expression and “Fake News”, Disinformation,
Propaganda: https://www.osce.org/fom/302796?download=true [เข้าถงึ เมื่อ 29/03/2017]. See also: Kaye, D (2017)
Statement to the UN General Assembly on October 24th, 2017: https://www.ohchr.org/en/NewsEvents/Pages/
DisplayNews.aspx?NewsID=22300&LangID=E [เข้าถึงเม่อื : 20/8/18].

6 ดูลำ�ดบั เหตุการณก์ ารปรากฏตัวของ ‘ความปนั่ ป่วนทางขอ้ มลู ขา่ วสาร’ ตั้งแต่ยคุ คลีโอพตั ราถงึ ปัจจบุ นั ในคู่มอื ทีจ่ ัดพิมพโ์ ดย
ศนู ย์นักข่าวนานาชาติ (ICFJ) Posetti, J & Matthews, A (2018): https://www.icfj.org/news/short-guide-history-fake-news-
anddisinformation-new-icfj-learning-module [เขา้ ถึงเม่ือ 23/07/2018].

7 Kaminska, I. (2017). A lesson in fake news from the info-wars of ancient Rome. Financial Times.
https://www.ft.com/content/aaf2bb08-dca211e6-86ac-f253db7791c6 [เขา้ ถึงเมือ่ 28/03/2018].

8 เรือ่ งเดยี วกนั

- 16 -

เครือข่ายสังคมเป็นตัวกระจายข้อความเท็จที่รัฐบาล นักการเมืองสายประชานิยม และองค์กร
ธุรกิจท่ีฉ้อฉลเป็นผู้ให้การสนับสนุน ผ่านการส่งต่อของกลุ่มเป้าหมายที่ขาดวิจารณญาณ
ส่ือเครือข่ายสังคมกลายเป็นผืนดินอันอุดมสมบูรณ์สำ�หรับโฆษณาชวนเชื่อทางคอมพิวเตอร์9
เกรียนอินเทอร์เน็ต (trolling)10 และกองทัพโทรลล์ (troll army)11 เครือข่ายซ็อก-พัพเพ็ต
(sock-puppet network)12 และสปูฟเฟอร์ (spoofers)13 ตลอดจนกลุ่มแสวงหากำ�ไรท่ีทำ�กัน
เป็นเครอื ขา่ ยท่ีเรียกว่า ‘ฟารม์ โทรลล์’ (troll farm) ซง่ึ ออกปฏิบตั กิ ารในชว่ งการเลอื กตงั้ 14
แม้จะต่างห้วงเวลาและเทคโนโลยี แต่ประวัติศาสตร์ช่วยให้เราเข้าใจอย่างลึกซ้ึงถึงสาเหตุและ
ผลที่เกิดจากปรากฏการณ์ ‘ความผิดปกติของข้อมูลข่าวสาร’ ในยุคปัจจุบันท่ีกล่าวถึงในคู่มือ
เล่มนี้ เพื่อให้มั่นใจว่าการรายงานวิกฤตการณ์น้ีจะเป็นไปในทางเดียวกัน นักข่าว ผู้สอนและ
ผ้ฝู ึกอบรมดา้ นวารสารศาสตร์ (รว่ มกับผู้เรยี น) จึงควรศึกษาเรอื่ งขอ้ มูลบดิ เบอื น โฆษณาชวนเชื่อ
เร่ืองหลอกลวง และเรื่องเสียดสี ในฐานะองค์ประกอบเชิงประวัติศาสตร์ของระบบนิเวศ
การส่ือสาร15
ด้วยเหตนุ ี้ การพฒั นากลยุทธท์ างการขา่ วเพ่อื ต่อสู้กับข้อมลู บิดเบือนจงึ ควรยอมรบั ข้อมลู ความรู้
ท่ีว่าการดัดแปลงข้อมูลข่าวสารน้ันมีมาช้านานนับศตวรรษ ในขณะที่วิชาชีพการหนังสือพิมพ์
เพงิ่ จะเกดิ ขนึ้ เมอ่ื ไมน่ านมานเ้ี อง16 เมอ่ื การหนงั สอื พมิ พพ์ ฒั นาจนมบี ทบาทในเชงิ เปน็ บรรทดั ฐาน
ของสังคมปัจจุบัน ส่ือท่ีนำ�เสนอข่าวส่วนใหญ่สามารถแยกตัวออกจากโลกของการสร้างข่าวและ
การลอบโจมตีได้ โดยอาศัยหลักวารสารศาสตร์ซ่ึงมีเป้าหมายอยู่ท่ีมาตรฐานวิชาชีพเรื่อง
การนำ�เสนอความจริง กระบวนการพิสูจน์ข้อเท็จจริง และจริยธรรมเพื่อประโยชน์สาธารณะ
วงการขา่ วผา่ นขน้ั ตอนและการตอกย�ำ้ มามากมายหลายครง้ั เพอื่ แยกตวั ออกมา ทกุ วนั นี้ แมว้ า่ จะมี
‘การขา่ ว’ หลายรปู แบบ แตก่ ย็ งั คงเปน็ ไปไดท้ จี่ ะจ�ำ แนกแยกแยะความหลากหลายของเรอื่ งเลา่ ใน
รายงานขา่ วทแี่ ทจ้ รงิ ในฐานะสว่ นหนง่ึ ของงานดา้ นการสอ่ื สารทม่ี จี รรยาบรรณแนช่ ดั และตอ้ งการ
เป็นอิสระทางด้านเน้ือหาจากการเมืองและผลประโยชน์ทางการค้า ซึ่งก่อนหน้าการพัฒนา

9 ดูโครงการโฆษณาชวนเชือ่ ทางอินเทอรเ์ นต็ ของสถาบนั อินเทอรเ์ นต็ แหง่ ออกซฟอรด์ http://comprop.oii.ox.ac.uk/ [เขา้ ถงึ เมอ่ื
20/07/2018].

10 ดูหนว่ ยการเรียนรู้ท่ี 7 ของคมู่ ือเล่มนส้ี ำ�หรับกรณศี กึ ษาทแ่ี สดงถงึ ภัยคกุ คามเหลา่ น้ี
11 Rappler.com (2018) Fake News in the Philippines: Dissecting the Propaganda Machine https://www.rappler.com/

newsbreak/richmedia/199895-fake-news-documentary-philippines-propaganda-machine [เข้าถึงเมอ่ื 20/07/2018].
12 Gent, E. (2017). Sock puppet accounts unmasked by the way they write and post. https://www.newscientist.com/

article/2127107-sockpuppet-accounts-unmasked-by-the-way-they-write-and-post/ [เขา้ ถึงเม่ือ 19/07/2018].
13 Le Roux, J. (2017). Hidden hand drives social media smears. https://mg.co.za/article/2017-01-27-00-hidden-hand-

drives-social-media-smears [เข้าถงึ เม่อื 19/07/2018].
14 Silverman, C et al (2018) American Conservatives Played a Role in the Macedonian Fake News Boom of 2016

Buzzfeed https://www. buzzfeednews.com/article/craigsilverman/american-conservatives-fake-news-macedonia-
paris-wade-libert [เข้าถึงเมอื่ 20/07/2018].
15 Posetti, J and Matthews, A (2018) A short guide to the history of ‘fake news’: A learning module for journalists and
journalism educators ICFJ https://www.icfj.org/news/short-guide-history-fake-news-and-disinformation-new-icfj-
learning-module [เข้าถึงเมือ่ 23/07/2018].
16 ดหู น่วยการเรียนรทู้ ่ี 3 ในคูม่ อื เลม่ น้ี

- 17 -

มาตรฐานเหล่าน้ี กฎระเบียบเกี่ยวกับความถูกต้องเชื่อถือได้ของข้อมูลข่าวสารท่ีเผยแพร่สู่
มวลชนนน้ั มอี ยู่นอ้ ยมาก
การแพร่หลายของเคร่ืองพิมพ์กูเทนเบิร์กต้ังแต่ช่วงกลางศตวรรษที่ 15 เป็นต้นมามีความสำ�คัญ
เปน็ อยา่ งยงิ่ ตอ่ การถอื ก�ำ เนดิ ของอาชพี นกั หนงั สอื พมิ พ์ แตเ่ ทคโนโลยกี ท็ �ำ ใหก้ ารแพรร่ ะบาดของ
การโฆษณาชวนเช่อื และข่าวหลอกลวงท่บี างคร้งั ทำ�ให้คนเข้าใจว่าสถาบันส่อื เป็นตัวการ17เป็นไป
ไดอ้ ย่างสะดวกง่ายดายยิ่งข้ึน การเกิดขึ้นของการกระจายเสียงวิทยุและโทรทัศน์ทำ�ให้การแพร่
กระจายของโฆษณาชวนเชื่อ เรื่องลวงโลก และเรื่องเสียดสีพัฒนาขึ้นไปอีกข้ัน ดังท่ีปรากฏ
ในละครวทิ ยเุ รอื่ ง War of the Worlds เมือ่ ปี พ.ศ. 248118 การกระจายเสียงวิทยุและโทรทัศน์
ข้ามประเทศยังเป็นช่องทางให้ข้อมูลข่าวสารถูกใช้เป็นเครื่องมือเกินกว่าขอบเขตของความเป็น
มืออาชีพและความเป็นอสิ ระ แมว้ า่ เรือ่ งที่ ‘ประดิษฐ’์ ขนึ้ มาลว้ น ๆ และการจงใจดัดแปลงขา่ ว
โดยท่ัวไปเปน็ ขอ้ ยกเวน้ มากกวา่ เปน็ กฎระเบียบของเรอื่ งเล่าโดยฝ่ายตา่ ง ๆ
เราเรียนรู้อะไรบางอย่างได้เช่นกันจากประวัติศาสตร์อันยาวนานของคนที่ถูกหลอกด้วยมุก
‘วนั เมษาหน้าโง’่ (April Fool’s) ทบ่ี างคร้งั นกั ข่าวเองกย็ ังถกู หลอกไปดว้ ย19 แมแ้ ต่ทุกวนั นีก้ ็ยงั มี
ตวั อยา่ งใหเ้ หน็ อยบู่ อ่ ย ๆ วา่ ขา่ วเสยี ดสี ซง่ึ มบี ทบาทส�ำ คญั ตอ่ การท�ำ งานขา่ วทม่ี คี วามรบั ผดิ ชอบ20
ยงั ท�ำ ใหผ้ ใู้ ชส้ อ่ื สงั คมเขา้ ใจผดิ และสง่ ตอ่ ประหนงึ่ วา่ เปน็ ขา่ วจรงิ 2122 ในบางกรณที เ่ี คยเกดิ ขนึ้ มาแลว้
ในอดตี มคี วามซบั ซอ้ นหลายชน้ั อยา่ งทเ่ี วบ็ ไซตซ์ ง่ึ อา้ งตวั วา่ เปน็ เวบ็ เสยี ดสี กลบั กลายเปน็ สว่ นหนง่ึ
ของเครือข่ายท่ีออกแบบมาเพ่ือกอบโกยผลกำ�ไรจากโฆษณาทางอินเทอร์เน็ตจากผู้บริโภคที่คลิก
และส่งต่อโดยไม่รู้ ซึ่งไม่เพียงส่งผลกระทบต่อเนื้อหาท่ี ‘สวมรอย’ มา แต่ยังส่งผลกระทบต่อ
ความน่าเชื่อถือของข่าวด้วย23 นี่จึงตอกยำ�้ เหตุผลที่นักข่าวต้องมุ่งม่ันทำ�ให้รายงานข่าวมี
ความเที่ยงตรงตั้งแต่แรก และยังเป็นเหตุผลท่ีสังคมควรติดตั้งชุดทักษะการรู้เท่าทันสื่อและ

17 ตวั อยา่ งเช่น ข่าวหลอกลวงครงั้ ใหญค่ รัง้ แรกคอื อะไร นนั่ ก็คือ ‘ขา่ วลวงเรอื่ งดวงจันทร์ครงั้ ใหญ่’ ในปี พ.ศ. 2378. รายละเอียดอ่านไดใ้ น
Thornton, B. (2000). The Moon Hoax: Debates About Ethics in 1835 New York Newspapers, Journal of Mass
Media Ethics 15(2), pp. 89-100. http://www.tandfonline. com/doi/abs/10.1207/S15327728JMME1502_3 [เข้าถงึ เม่อื
28/03/2018].

18 Schwartz, A.B. (2015). The Infamous “War of The Worlds” Radio Broadcast Was a Magnificent Fluke,
The Smithsonian. http://www.smithsonianmag.com/history/infamous-war-worlds-radio-broadcast-was-magnificent-
fluke-180955180/#h2FAexeJmuCHJfSt.99 [เข้าถงึ เมือ่ 28/03/2018].

19 Laskowski, A. (2009). How a BU Prof April-Fooled the Country: When the joke was on the Associated Press,
BU Today. https://www.bu.edu/ today/2009/how-a-bu-prof-april-fooled-the-country/ [เขา้ ถงึ เมื่อ 01/04/2018].

20 Baym, G (2006) The Daily Show: Discursive Integration and the Reinvention of Political Journalism in Political
Communication Taylor and Francis Volume 22, 2005 - Issue 3 pp. 259-276 https://www.tandfonline.com/doi/
abs/10.1080/10584600591006492 [เข้าถึงเมอื่ 20/07/2018].

21 Woolf, N. (2016) As fake news takes over Facebook feeds, many are taking satire as fact, The Guardian. https://
www.theguardian.com/media/2016/nov/17/facebook-fake-news-satire [เขา้ ถงึ เมือ่ 01/04/2018].

22 Abad-Santos, A. (2012). The Onion Convinces Actual Chinese Communists that Kim Jong-Un is Actually the Sexiest
Man Alive, The Atlantic. https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/11/onion-convinces-actual-
chinese-communists-kim-jong-un-actually-sexiest-manalive/321126/ [เข้าถงึ เมื่อ 28/03/2018].

23 ดหู นว่ ยการเรียนร้ทู ่ี 3 ในค่มู ือเล่มน้สี ำ�หรบั ค�ำ อธบิ ายเพมิ่ เติมเกีย่ วกบั แนวคิดนี้

- 18 -

สารสนเทศให้แก่ผู้รับข่าวสาร24 เพ่ือให้เข้าใจเนื้อหาสาระนานารูปแบบ ตลอดจนธรรมเนียม
ปฏบิ ตั ขิ ององคก์ รขา่ ว โฆษณา การบนั เทงิ และสอ่ื สงั คม ไดอ้ ยา่ งชดั เจนถอ่ งแทแ้ ละมวี จิ ารณญาณ
ประวัติศาสตร์ยังสอนเราอีกด้วยว่าอิทธิพลท่ีอยู่เบ้ืองหลังข้อมูลบิดเบือนน้ันไม่จำ�เป็นต้องมุ่งหวัง
ให้นักข่าวหรือคนท่ัวไปเช่ือว่าข้อความเท็จเหล่านั้นเป็นความจริงเสมอไป แต่ยังต้องการสร้าง
ความคลางแคลงใจในข้อมูลที่ตรวจสอบได้ของผู้ผลิตข่าวอาชีพ เพราะเมื่อเกิดความสับสน
ผู้บริโภคข่าวจำ�นวนมากก็จะเกิดความรู้สึกว่าต้องเลือกหรือสร้าง ‘ความจริง’ ของตัวเองขึ้นมา
มากขน้ึ เรอ่ื ย ๆ บางครง้ั กด็ ว้ ยความชว่ ยเหลอื จากบรรดานกั การเมอื งทต่ี อ้ งการปกปอ้ งตนเองจาก
เสยี งวิพากษ์วิจารณท์ ่ีเป็นเหตุเปน็ ผล
ขา้ มมาทป่ี ี พ.ศ. 2561 กับความรงุ่ เรอื งของเทคโนโลยีใหม ่ ๆ ร่วมด้วยคุณลักษณะของส่อื สงั คม
และช่องทางการรับส่งข้อความต่าง  ๆ ที่ยังมีข้อจำ�กัดในด้านมาตรฐานการควบคุมคุณภาพ
สำ�หรับใช้กำ�หนดว่าข่าวมีองค์ประกอบอะไรบ้าง ทำ�ให้การปลอมแปลงและการลอกเลียนข่าว
ของแท้น้ันทำ�ได้ง่ายดาย และมีความเป็นไปได้มากขึ้นท่ีจะดัดแปลงภาพและเสียงที่เกินกว่า
การตดั ต่อภาพข่าว เพ่ือใหด้ เู หมือนว่าบคุ คลในภาพนั้นกล่าวหรอื ท�ำ ส่ิงใด ณ สถานที่ใด ๆ และ
นำ�ไปเผยแพร่ว่าเป็นเร่อื งจริง25 จนกลายเป็นไวรัลในโลกของการสื่อสารในสังคม
ทุกวันนี้สื่อสังคมมีอิทธิพลมากข้ึนด้วยเนื้อหาหลากประเภท ต้ังแต่เร่ืองส่วนบุคคลไปจนถึง
เรื่องการเมือง หลายเร่ืองสั่งการแบบเปิดเผยหรือแบบลับโดยรัฐบาลและ/หรือบริษัทใน
อตุ สาหกรรมการประชาสมั พนั ธท์ ร่ี บั งานจากรฐั บาลหรอื ภาคธรุ กจิ ดว้ ยเหตนุ ี้ บลอ็ กเกอร์ ผนู้ �ำ ทาง
ความคดิ ในอนิ สตาแกรม และบคุ คลผมู้ ชี อื่ เสยี งจากยทู บู นบั ไมถ่ ว้ นตา่ งกพ็ ากนั โปรโมตสนิ คา้ และ
นกั การเมอื งโดยไมเ่ ปดิ เผยวา่ ตนไดร้ บั คา่ ตอบแทน นอกจากนยี้ งั มกี ารแอบจา่ ยเงนิ ใหก้ บั นกั วจิ ารณ์
(ซึ่งมักใช้ชื่อปลอม) เพ่ือช่วยยืนยันข่าว ทำ�ลายความน่าเช่ือถือ หรือข่มขู่ในเวทีออนไลน์อีกด้วย
สิ่งตา่ ง ๆ เหล่านี้ท�ำ ใหว้ งการขา่ วเสียหลัก และกลายเปน็ ทมี่ าของเสยี งวิจารณ์ทซี่ ื่อสัตยเ์ ปน็ ธรรม
เชน่ เดียวกบั การตกเป็นเป้าหมายของเสยี งโจมตี
ปัจจุบัน ส่ิงท่ีเป็นอันตรายคือการพัฒนา ‘การแข่งขันด้านอาวุธ’ ของข้อมูลบิดเบือนในระดับ
ชาตแิ ละนานาชาตทิ เี่ ผยแพรผ่ า่ นองคก์ ร ‘ขา่ ว’ ทเ่ี ลอื กขา้ งและชอ่ งทางสอื่ สงั คมตา่ ง ๆ กลายเปน็
มลภาวะในส่ิงแวดล้อมของข้อมูลข่าวสารสำ�หรับทุกฝ่ายท่ีอาจย้อนกลับมาทำ�ร้ายตัวผู้สร้างข่าว
เอง26 เพราะเมื่อใดก็ตามที่ขบวนการแพร่กระจายข้อมูลบิดเบือนถูกเปิดโปง ผลที่เกิดข้ึนย่อม

24 ดหู นว่ ยการเรียนรูท้ ี่ 4
25 Solon, O (2017) The future of fake news: Don’t believe everything you see, hear or read in The Guardian:

https://www.theguardian.com/technology/2017/jul/26/fake-news-obama-video-trump-face2face-doctored-content
[เขา้ ถงึ เมอ่ื 20/07/2018].
26 Winseck, D (2008). Information Operations ‘Blowback’: Communication, Propaganda and Surveillance in the Global
War on Terrorism. International Communication Gazette 70 (6), 419-441

- 19 -

สรา้ งความเสยี หายใหก้ บั ทกุ ฝา่ ยทเ่ี กย่ี วขอ้ ง ไมว่ า่ จะเปน็ ผเู้ ลน่ ทเ่ี ปน็ ผดู้ �ำ เนนิ การและลกู คา้ จากฝงั่
การเมอื ง (ดกู รณศี กึ ษาเบลล์-พอ็ ตทงิ เกอร2์ 7282930 และเคมบริดจ์อนาไลตกิ า3132 ทเี่ พงิ่ เกิดเมื่อไม่
นานมาน)ี้
จากท่กี ล่าวมาขา้ งต้น สิ่งท่เี กดิ ขน้ึ ตามมาก็คือ ในบริบทของการแบง่ ขว้ั ทางการเมืองเช่นนี้ ข้อมูล
บิดเบือนที่มีเทคโนโลยีดิจิทัลเกื้อหนุนมีโอกาสที่จะบดบังบทบาทของการทำ�งานข่าว ย่ิงไปกว่า
น้ี การเสนอขา่ วทีต่ รวจสอบได้และเป็นประโยชนต์ อ่ สาธารณะ (เปน็ ความสำ�เรจ็ ลา่ สุดท่ีบนั ทกึ ไว้
ในประวัติศาสตร์ แต่ก็ไม่ได้เป็นหลักประกันใด  ๆ) อาจถูกทำ�ลายความน่าเชื่อถือ หากไม่มี
มาตรการปอ้ งกนั เพอ่ื หลกี เลยี่ งการถกู แกไ้ ขดดั แปลง เมอ่ื การท�ำ ขา่ วกลายเปน็ ชอ่ งทางส�ำ หรบั ขอ้ มลู
บดิ เบือน กย็ งิ่ ท�ำ ใหค้ วามไว้วางใจของสาธารณะลดลง และส่งเสริมความคดิ ถากถางท่ีวา่ ข้อความ
ท่ีอยู่ในข่าวและในข้อมูลบิดเบือนไม่มีความแตกต่างกันอย่างชัดเจน น่ีจึงเป็นเหตุผลว่าทำ�ไม
การใช้เนื้อหาที่เป็นปัญหาในอดีตและรูปแบบท่ีหลากหลายของเนื้อหาเหล่าน้จี ึงเป็นบทเรียน
สอนเรา การใหค้ วามส�ำ คญั กบั ววิ ฒั นาการของ ‘ความผดิ ปกตขิ องขอ้ มลู ขา่ วสาร’ ในแงม่ มุ ตา่ ง  ๆ
ในศตวรรษท่ี 21 นา่ จะชว่ ยใหเ้ ขา้ ใจทมี่ าและผลจากภยั คกุ คามระดบั โลกทไี่ มม่ ใี ครคาดคดิ มากอ่ น
นไ้ี ดด้ ยี ง่ิ ขน้ึ ตงั้ แตก่ ารใหร้ า้ ยนกั ขา่ วโดยกองทพั โทรลลท์ รี่ ฐั เปน็ ผจู้ ดั จา้ งเพอื่ ควบคมุ ผลการเลอื กตง้ั
การสร้างความเสียหายให้กับการสาธารณสุข และความล้มเหลวในการตระหนักถึงอันตรายของ
การเปล่ียนแปลงสภาพภมู อิ ากาศ

คู่มือสำ�หรับรับมือกับวิกฤติข้อมูลบิดเบือน

เม่ือนำ�ไปใช้ในหลักสูตรการเรียนการสอน คู่มือเล่มนี้แบ่งออกเป็นสองส่วนคือ สามหน่วย
การเรียนรู้แรกเป็นกรอบโครงของปัญหาและบริบท ขณะท่ีอีกส่ีหน่วยการเรียนรู้เป็นการตอบโต้
‘ความผิดปกตขิ องข้อมูลขา่ วสาร’ และผลของมนั

27 The African Network of Centers for Investigative Journalism, (2017). The Guptas, Bell Pottinger and the fake news
propaganda machine, TimeLive. https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2017-09-04-the-guptas-bell-
pottinger-and-the-fake-news-propaganda-machine/ [เขา้ ถงึ เมือ่ 29/03/2018].

28 Cameron, J. (2017) Dummy’s guide: Bell Pottinger – Gupta London agency, creator of WMC, BizNews
https://www.biznews.com/globalcitizen/2017/08/07/dummys-guide-bell-pottinger-gupta-wmc [เขา้ ถึงเมื่อ 29/03/2018]
and Segal, D. (2018) How Bell Pottinger, P.R. Firm for Despots and Rogues, Met Its End in South Africa. New York
Times, 4 Feb 2018. https://www.nytimes.com/2018/02/04/business/bell-pottingerguptas-zuma-south-africa.html
[เข้าถงึ เมอ่ื 29/03/2018].

29 Haffajee, F. (2017). Ferial Haffajee: The Gupta fake news factory and me. HuffPost South Africa. [online] Available
at: https://www.huffingtonpost.co.za/2017/06/05/ferial-haffajee-the-gupta-fake-news-factory-and-me_a_22126282/
[เขา้ ถงึ เมอื่ 06/04/2018].

30 ดหู น่วยการเรียนรูท้ ี่ 7
31 Lee, G. (2018). Q&A on Cambridge Analytica: The allegations so far, explained, FactCheck, Channel 4 News.

https://www.channel4.com/news/factcheck/cambridge-analytica-the-allegations-so-far [เข้าถงึ เม่ือ 29/03/2018].
32 Cassidy, J. (2018). Cambridge Analytica Whistleblower claims that cheating swung the Brexit vote, The New Yorker.

https://www.newyorker.com/news/our-columnists/a-cambridge-analytica-whistleblower-claims-that-cheating-swung-
the-brexit-vote [เข้าถึงเมอื่ 29/03/18].

- 20 -

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 1 เหตุใดความจริง ความเช่ือถือ และการเสนอข่าว จึงสำ�คัญ33 ส่งเสริมให้
คดิ อยา่ งรอบดา้ นถงึ ความส�ำ คญั และผลทเ่ี กดิ จากขอ้ มลู บดิ เบอื นและขอ้ มลู ทผี่ ดิ และขอ้ มลู เหลา่ นี้
หลอ่ เลี้ยงวกิ ฤตคิ วามเชอ่ื ม่ันต่อการเสนอขา่ วอย่างไร
หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี 2 การพจิ ารณาเรอ่ื ง ‘ความผดิ ปกตขิ องขอ้ มลู ขา่ วสาร’: รปู แบบของขอ้ มลู ทผ่ี ดิ
ขอ้ มูลบดิ เบอื น และ ข้อมูลที่แฝงเจตนาร้าย34 เปิดประเดน็ ปญั หาและให้กรอบการทำ�งานเพื่อทำ�
ความเขา้ ใจปญั หาในมติ ติ ่าง ๆ
ในศตวรรษท่ี 21 ความไวเ้ นอื้ เชอ่ื ใจอนั เปราะบางทมี่ ใี หก้ บั สอื่ ในแทบจะทกุ พนื้ ทที่ ว่ั โลกนน้ั ลดนอ้ ย
ถอยลงตั้งแต่ก่อนท่ีสื่อสังคมจะก้าวเข้าสู่สนามข่าว และส่งมอบพ้ืนที่และเคร่ืองมือสำ�หรับ
การส่งต่อข้อมูลข่าวสาร35 ด้วยเหตุผลที่หลากหลายและซับซ้อน โลกออนไลน์ที่ไม่มีวันหยุด
กับความต้องการเสพข่าวสารท่ีไม่มีวันส้ินสุดในช่วงเวลาที่สถานีข่าวลดรายจ่ายทำ�ให้เกิด
การเปลี่ยนแปลงในวงการข่าว ดังท่ีปรากฏในหน่วยการเรียนรู้ที่ 3 การเปล่ียนแปลงใน
อุตสาหกรรมข่าว: เทคโนโลยีดิจิทัล สื่อสังคม และการแพร่กระจายของข้อมูลท่ีผิดและข้อมูล
บดิ เบอื น36 สง่ิ ทเี่ กดิ ขน้ึ ในขณะนค้ี อื ปรมิ าณอนั มหมึ า การประกอบการ และการแพรก่ ระจายของ
ข่าวหลอกลวงในโลกออนไลน์สู่คนจำ�นวนมาก ทำ�ให้เกิดวิกฤติครั้งใหม่ในวงการวารสารศาสตร์
ท่ีเกยี่ วขอ้ งกับทัง้ นักขา่ ว สือ่ และสงั คม37
ถ้าเช่นนั้น ผู้ท่ีต้องการส่งเสริมวารสารศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นผู้ให้การศึกษา ผู้อยู่ในวิชาชีพ
และผู้วางนโยบายสื่อ ควรทำ�อย่างไร การต่อสู้กับข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลท่ีผิด ด้วยการรู้
เทา่ ทนั สื่อและสารสนเทศ38 จึงเปน็ หัวขอ้ ของหน่วยการเรยี นรู้ที่ 4
ในท้ายทส่ี ุด การตรวจสอบขอ้ เท็จจรงิ คือสงิ่ ท่แี บง่ แยกระหว่างนกั ข่าวอาชีพกับคนอน่ื 39 และนี่คอื
หัวใจของหน่วยการเรียนรู้ที่ 5 การตรวจสอบข้อเท็จจริง 10140 ขณะท่ีหน่วยการเรียนรู้ท่ี 6
การตรวจสอบความจริงในส่ือสังคม: การประเมินแหล่งที่มาและเนื้อหาที่เป็นภาพ41 เน้นเร่ือง
การปฏิบัติ เช่น การจัดการกับปัญหาเรื่องการตรวจสอบข้อเท็จจริงและการทำ�ข่าวบนฐาน
ของข้อมลู หลักฐาน ซ่ึงเปน็ ปญั หาท่มี าพร้อมกบั เทคโนโลยดี ิจิทลั และสอ่ื สงั คม

33 ดูหน่วยการเรียนรู้ที่ 1
34 ดหู น่วยการเรียนรทู้ ี่ 2
35 Edelman. (2017). 2017 Edelman Trust Barometer- Global Results. Available at https://www.edelman.com/global-

results/ [เขา้ ถงึ เม่ือ 03/04/2018].
36 ดหู น่วยการเรยี นรทู้ ี่ 3
37 Viner, K. (2017). A mission for journalism in a time of crisis. [online] The Guardian. Available at

https://www.theguardian.com/news/2017/nov/16/a-mission-for-journalism-in-a-time-of-crisis [เข้าถึงเมอื่ 03/04/2018].
38 ดหู นว่ ยการเรียนรู้ท่ี 4
39 Kovach, B. & Rosenstiel, T. (2014). The elements of journalism: What newspeople should know and the public

should expect. New York: Crown Publishers.
40 ดหู นว่ ยการเรยี นรทู้ ี่ 5
41 ดูหนว่ ยการเรียนรทู้ ี่ 6

- 21 -

การท่ีทุกคนสามารถมีส่วนร่วมในกระบวนการทำ�ข่าว ทำ�ให้เว็บไซต์เครือข่ายสังคมขาดผู้ดูแล
ประตูข่าวสาร (gatekeeper) แบบรวมศูนย์42 วงการข่าวรู้สึกได้ถึงผลกระทบที่เกิดข้ึน แต่
การพลิกผันที่มีเทคโนโลยีเป็นแรงขับ ทำ�ให้การวัดและการประเมินความเสียหาย ตลอดจน
การหาทางแก้ไข เป็นกระบวนการท่ีต้องใช้เวลา ช่วงเวลาของการวิ่งไล่ตามเป็นส่ิงท่ียากจะ
หลีกเลี่ยง กอ่ นท่ีงานวจิ ยั และแนวปฏบิ ัติท่ีดที ี่สดุ จะถอื ก�ำ เนดิ
ขอ้ มลู บดิ เบอื นเปน็ ปญั หาระดบั โลกอยา่ งแทจ้ รงิ มนั ขยายขอบเขตจากการเมอื งออกไปสทู่ กุ แงม่ มุ
ของสารสนเทศ ไมว่ า่ จะเป็นการเปลย่ี นแปลงของสภาพภมู ิอากาศ การบนั เทงิ ฯลฯ อยา่ งไรกด็ ี
กรณีศึกษาท่มี ีการบนั ทึกไวจ้ นถึง ณ วนั น้ี จุดเร่มิ ตน้ ของการแก้ไขปัญหาและการให้เงนิ สนบั สนุน
งานวิจัยรวมทั้งเครื่องมืออย่างทันท่วงที เริ่มต้นขึ้นในสหรัฐอเมริกาซึ่งเป็นศูนย์รวมของบริษัท
ผู้นำ�ด้านเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ระดับโลก และคำ�กล่าวหาของประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ ที่ว่า
องค์กรสื่อและนักข่าวเป็นกระบอกเสียงของ ‘ข่าวลวง’ ก็กระตุ้นให้เกิดการลงมือปฏิบัติและ
การให้ทุนสนบั สนนุ
การดำ�เนินงานระดับโลกในภาพรวมเกิดขึ้นทุกวัน โดยเฉพาะการตอบรับจากรัฐบาลของแต่ละ
ประเทศ หลายประเทศอยูใ่ นระหวา่ งการพจิ ารณามาตรการทางกฎหมายและการก�ำ กบั ดแู ลเพอ่ื
แก้ไขปัญหานี้ ขณะเดียวกัน บริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ก็เร่งเพ่ิมมาตรการก�ำ จัดข้อมูลบิดเบือน
และข้อมูลที่ผิดออกจากชอ่ งทางของตน
ในระหว่างการจัดทำ�คู่มือเล่มน้ี คณะกรรมาธิการยุโรปได้จัดทำ�รายงาน43 ผลการสำ�รวจ44
ท่ามกลางความวิตกกังวลว่าข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลที่ผิดจะเป็นภัยต่อสังคมส่วนรวม45 ส่วน
นักการเมืองและหน่วยงานด้านนโยบายสาธารณะในแต่ละประเทศ ตั้งแต่ออสเตรเลียไปจนถึง
ฟิลิปปินส์ แคนาดา ฝรั่งเศส สหราชอาณาจักร บราซิล อินเดีย และอินโดนีเซีย ต่างก็อยู่ใน
ระหว่างการพิจารณาหามาตรการแก้ไขปัญหา46 ในส่วนของการออกกฎหมาย เยอรมนีเป็น
ประเทศแรกทอ่ี อกกฎหมายเพอ่ื ลงโทษปรบั สอ่ื ดจิ ทิ ลั อยา่ งหนกั หากไมล่ บ ‘เนอื้ หาทผี่ ดิ กฎหมาย’

42 Colón, A. (2017). You are the new gatekeeper of the news. [online] The Conversation. Available at
https://theconversation.com/you-are-thenew-gatekeeper-of-the-news-71862 [เขา้ ถึงเมอ่ื 03/04/2018].

43 European Commission (2018). Final report of the High-Level Expert Group on Fake News and Online Disinformation.
http://ec.europa.eu/newsroom/dae/document.cfm?doc_id=50271 [เขา้ ถงึ เม่ือ 03/04/2018].

44 European Commission (2017). Next steps against fake news: Commission sets up High-Level Expert Group and
launches public consultation. [online] Available at http://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-4481_en.htm
[เขา้ ถึงเม่อื 03/04/2018].

45 Ansip, A. (2017). Hate speech, populism and fake news on social media – towards an EU response. Available at
https://ec.europa.eu/commission/commissioners/2014-2019/ansip/announcements/statement-vice-president-ansip-
european-parliament-strasbourg-plenarydebate-hate-speech-populism_en [เข้าถึงเมือ่ 03/04/2018].

46 Malloy, D. (2017). How the world’s governments are fighting fake news. [online] ozy.com. Available at http://www.
ozy.com/politics-andpower/how-the-worlds-governments-are-fighting-fake-news/80671 [เขา้ ถงึ เม่อื 03/04/2018].

- 22 -

ซง่ึ รวมถงึ ‘ขา่ วลวง’ และค�ำ พดู ทส่ี รา้ งความเกลยี ดชงั ภายใน 24 ชวั่ โมงหลงั จากไดร้ บั แจง้ 47 ขณะท่ี
รัฐสภาของมาเลเซยี ก็ผา่ นกฎหมายต่อต้านข่าวลวง (Anti-Fake News Bill) เม่อื เดอื นเมษายน
พ.ศ. 2561 แต่ยกเลิกในเดือนสิงหาคมปีเดียวกัน48 สำ�หรับรายชื่อรัฐบาลที่จัดการกับข่าวลวง
นั้นรวบรวมไว้โดยสถาบนั Poynter49
กลุ่มผู้สนับสนุนเสรีภาพในการแสดงออกวิตกว่าการออกกฎหมายจะเป็นการทำ�ลาย
ความเป็นประชาธิปไตยของข้อมูลข่าวสารและการแสดงความคิดเห็นซึ่งเทคโนโลยีใหม่เอ้ือให้
เกดิ ขนึ้ ได้ เนอ่ื งจากในบางประเทศ กฎหมายถกู ใชเ้ ปน็ เครอื่ งมอื ในการปดิ ปากสอื่ ทวี่ พิ ากษว์ จิ ารณ์
การท�ำ งานของรัฐบาล50
สำ�หรับนักข่าวจำ�นวนมากท่ีเช่ือม่ันในเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นและมองตนเองเป็น
หัวเร่ียวหัวแรงในการสนับสนุนสังคมประชาธิปไตย51 การจัดการกับ ‘ความผิดปกติของ
ข้อมลู ขา่ วสาร’ เป็นปญั หาทซ่ี บั ซอ้ น อกี ท้งั ยังเปน็ เรอ่ื งส่วนบคุ คลดว้ ย เชน่ การโจมตีนกั ขา่ วผ่าน
สอื่ ออนไลนซ์ ง่ึ พบเหน็ ไดท้ วั่ ไป โดยเฉพาะกบั นกั ขา่ วทเ่ี ปน็ ผหู้ ญงิ และในหลายกรณกี เ็ ปน็ การโจมตี
ทั้งร่างกายและจิตใจ ซึ่งทำ�ให้วงการข่าวหวาดหว่ันไปด้วยในเวลาเดียวกัน ดูรายละเอียดของ
เร่อื งนีไ้ ด้ในหนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 7 การตอ่ สูก้ ับการล่วงละเมิดในช่องทางออนไลน์: เมือ่ นกั ขา่ วและ
แหลง่ ขา่ วตกเปน็ เปา้ หมาย52
ข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลที่ผิดเป็นมากกว่าปัญหาเร่ืองช่ือเสียงและความปลอดภัยของนักข่าว
เพราะมนั ท�ำ ใหเ้ กดิ ขอ้ กงั ขาในเจตนาและความมปี ระสทิ ธภิ าพของการท�ำ งาน รวมถงึ ท�ำ ใหว้ งการ
ข่าวตกเป็นฝ่ายเสียเปรียบในวาทกรรมทางสังคมอย่างไม่รู้จบ ดังนั้น การพัฒนามาตรฐาน
และความสัมพันธ์กับสังคมจึงเป็นเรื่องที่นักวารสารศาสตร์ในอนาคตทุกคนและสังคมโดยรวม
ควรให้ความสนใจ ค่มู ือเล่มน้ีจะชว่ ยกระตุ้นใหน้ กั วจิ ัย นกั ศึกษา และผ้ปู ระกอบวชิ าชพี พิจารณา
ถกเถียงว่าการทำ�ข่าวควรมีบทบาทหน้าที่อย่างไรในสังคมเปิดและสังคมประชาธิปไตยในบริบท
ใหม่ เนอ่ื งจาก

47 Federal Ministry of Justice and Consumer Protection. (2017). Act to Improve Enforcement of the Law in Social
Networks (Network Enforcement Act, netzdg). [online]. Available at: http://www.bmjv.de/DE/Themen/fokusthemen/
netzdg/_documents/netzdg_englisch.html [เข้าถึงเมื่อ 03/04/2018].

48 Malaysia scraps ‘fake news’ law used to stifle free speech. The Guardian. https://www.theguardian.com/
world/2018/aug/17/malaysia-scrapsfake-news-law-used-to-stifle-free-speech [เขา้ ถึงเมอ่ื 18/08/2018].

49 Funke, D. (2018). A guide to anti-misinformation actions around the world (Poynter). Available at
https://www.poynter.org/news/guide-antimisinformation-actions-around-world [เข้าถึงเมอ่ื 13/07/2018].

50 Nossel, S. (2017). FAKING NEWS: Fraudulent News and the Fight for Truth. [ebook] PEN America Available at
https://pen.org/wp-content/uploads/2017/10/PEN-America_Faking-News-Report_10-17.pdf [เขา้ ถึงเมือ่ 03/04/2018].

51 McNair, B. (2009). Journalism and Democracy. In: K. Wahl-Jorgensen and T. Hanitzsch, ed., Handbook of Journalism Studies, 6th ed.
[online] New York: Routledge

52 ดูหน่วยการเรียนร้ทู ่ี 7

- 23 -

“หนังสือพิมพ์และประชาธิปไตยที่ทำ�ตามหน้าท่ีของตนต้องมีการวิพากษ์วิจารณ์
ความโปร่งใส และยอมรับผลท่ีเกิดจากความผิดพลาดทางการข่าว เราทุกคนจำ�เป็น
ต้องแยกแยะข่าวออกจากการโกหกหลอกลวงให้ได้ มิเช่นนั้นแล้ว....ข้อมูลข่าวสาร
ท่ีแท้จริงก็จะถูกป้ายสีให้เป็นความเท็จ และเรื่องที่ถูกกุขึ้นมา (ขยะ) จะถูกนำ�เสนอใน
ฐานะเป็นข้อเท็จจริง” เครก ซิลเวอรแ์ มน53

หมายเหตุเร่ืองจริยธรรมและการกำ�กับดูแลตนเอง

มาตรฐานจริยธรรมวิชาชีพและความรับผิดชอบในการเสนอข่าวเป็นเกราะกำ�บังสำ�คัญสำ�หรับ
การปอ้ งกนั ขอ้ มลู บดิ เบอื นและขอ้ มลู ทผ่ี ดิ บรรทดั ฐานและคา่ นยิ มทเ่ี ปน็ แนวทางใหก้ บั คนท�ำ ขา่ ว
มีการพัฒนามานานหลายปี เพื่อให้การหนังสือพิมพ์มีภารกิจและรูปแบบการทำ�งานท่ีชัดเจน
ผลก็คือการยึดมั่นในข้อมูลข่าวสารที่ตรวจสอบได้และความคิดเห็นท่ีผ่านการศึกษาข้อมูลมาเป็น
อย่างดีถูกเผยแพร่ออกไปเพื่อประโยชน์สาธารณะ นี่คือปัจจัยท่ีคำ�้ จุนความน่าเช่ือถือของ
วงการขา่ ว ซึง่ ถูกเรียงร้อยไวใ้ นทกุ อณูของคูม่ อื เล่มนี้
ในบรบิ ทน้ี เหน็ ควรอา้ งค�ำ กลา่ วสรปุ ของศาสตราจารย์ ชารล์ ี เบกเกตต์ จากวทิ ยาลยั เศรษฐศาสตร์
และรัฐศาสตร์แห่งลอนดอน ถึงส่ิงท่ีน่าจะถือได้ว่าเป็นข้อดีของวิกฤติ ‘ข่าวลวง’ สำ�หรับวงการ
ขา่ ว ดังนี้

“…ข่าวลวงเป็นสิง่ ท่ดี ีทีส่ ดุ ในรอบหลายสิบปีทีผ่ ่านมา เพราะมนั เปิดโอกาสใหว้ งการข่าว
กระแสหลกั ทมี่ คี ณุ ภาพไดแ้ สดงใหเ้ หน็ วา่ คณุ คา่ ของการท�ำ ขา่ วนนั้ มาจากความเชยี่ วชาญ
จรยิ ธรรม หนา้ ท่ี และประสบการณ์ เปน็ การปลกุ ใหส้ อื่ ท�ำ งานดว้ ยความโปรง่ ใสตรงประเดน็
มากยงิ่ ขนึ้ และเพม่ิ คณุ คา่ ใหก้ บั ชวี ติ ของประชาชน สอื่ อาจจะพฒั นาตน้ แบบทางธรุ กจิ ขนึ้
มาใหมเ่ พอ่ื ตรวจสอบขอ้ เทจ็ จรงิ สยบขา่ วลอื และสรา้ งตวั เองใหเ้ ปน็ ทางเลอื กทดี่ กี วา่ ขา่ ว
ท่ีถกู ปลอมแปลงข้ึนมา”54
แม้จะพยายามเป็น ‘ผู้เล่าความจริง’ แต่นักข่าวก็ไม่อาจรับประกัน ‘ความจริง’ ได้เสมอไป
แม้กระน้ัน การพยายามด้ินรนเพ่ือให้ได้ข้อเท็จจริงที่ถูกต้องและผลิตเนื้อหาท่ีสะท้อน
ขอ้ เทจ็ จริงดว้ ยความเทีย่ งตรงก็ยังคงเป็นหลกั การพ้นื ฐานของวารสารศาสตร์ ทวา่ การท�ำ ข่าว
ทีม่ จี ริยธรรมในยุคดจิ ทิ ัลน้นั มีหน้าตาเปน็ อยา่ งไร

53 Silverman, C. (2018). I Helped Popularize The Term “Fake News” And Now I Cringe Every Time I Hear It. BuzzFeed.
Available at https://www. buzzfeed.com/craigsilverman/i-helped-popularize-the-term-fake-news-and-now-i-cringe
[เข้าถงึ เมอ่ื 03/04/2018].

54 Beckett, C. (2017). ‘Fake news’: The best thing that’s happened to Journalism at Polis.
http://blogs.lse.ac.uk/polis/2017/03/11/fake-news-thebest-thing-thats-happened-to-journalism/ [เขา้ ถึงเมื่อ
04/03/2018].

- 24 -

จริยธรรมทางวารสารศาสตร์ที่ให้คุณค่ากับการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความโปร่งใสและมี
ความรับผิดชอบ คือช้ินส่วนท่ีสำ�คัญยิ่งของอาวุธสำ�หรับสมรภูมิแห่งการปกป้องข้อเท็จจริง
และความจรงิ ในยคุ ของ ‘ความผดิ ปกตขิ องขอ้ มลู ขา่ วสาร’ นกั ขา่ วตอ้ งเปน็ เสยี งทมี่ คี วามเปน็ อสิ ระ
หมายถึงต้องไม่เป็นตัวแทนของผลประโยชน์ใดเป็นการเฉพาะ ไม่ว่าจะเป็นทางการหรือไม่
เป็นทางการ และยังหมายรวมถึงการยอมรับและประกาศให้ทราบโดยทั่วกันหากมีสิ่งใดท่ีอาจ
นำ�ไปสูก่ ารขดั กนั ของผลประโยชน์ ซึ่งเป็นหวั ใจของความโปรง่ ใส ดังท่ีศาสตราจารย์ เอมิลี เบลล์
จากศูนย์ Tow Center for Digital Journalism แห่งมหาวิทยาลัยโคลัมเบีย อธิบายไว้ว่า
คุณคา่ ของวิชาชีพนกั ข่าวเปน็ เรือ่ งของ

“การทำ�ให้แน่ใจวา่ ข่าวมีความถูกต้อง การแสดงความรับผิดชอบเม่ือเกิดความผิดพลาด
การมคี วามโปรง่ ใสในเรอื่ งแหลง่ ขา่ วและแหลง่ ขอ้ มลู การเผชญิ หนา้ กบั รฐั บาล กลมุ่ กดดนั
ทางการเมือง ผลประโยชน์ทางการค้า ตำ�รวจ เม่ือพวกเขาข่มขู่หรือเซ็นเซอร์คุณ
การปกป้องแหล่งข่าวจากการถูกจับกุมและการถูกเปิดเผย รู้ว่าเมื่อใดท่ีต้องละเมิด
กฎหมายเพอ่ื ปกปอ้ งประโยชนข์ องสาธารณะ และเตรยี มพรอ้ มทจ่ี ะเขา้ คกุ เพอ่ื ปกปอ้ งขา่ ว
และแหลง่ ขา่ วของคณุ รวู้ า่ เมอ่ื ใดทก่ี ารตพี มิ พเ์ รอื่ งบางเรอื่ งเปน็ การละเมดิ จรยิ ธรรม และ
หาสมดลุ ระหว่างสทิ ธิความเปน็ สว่ นตัวของบคุ คลกับสทิ ธขิ องประชาชนโดยรวม”55

ทา่ มกลางการทจุ รติ ทางการเมอื ง วกิ ฤติ ‘ความปน่ั ปว่ นทางขอ้ มลู ขา่ วสาร’ การแสดงความเกลยี ดชงั
ในโลกออนไลน์ การเฟอ่ื งฟขู อง ‘การตลาดเนอื้ หา’ (content marketing) โฆษณา และการปนั่
กระแสเพื่อการประชาสัมพันธ์ส่วนตัว องค์กรข่าวและนักข่าวยังคงต้องยึดถือจริยธรรมของ
การท�ำ ขา่ วเปน็ เสาหลกั ในการปฏบิ ตั หิ นา้ ที่ แมจ้ ะประสบภาวะทางการเงนิ และวกิ ฤตคิ วามไวว้ างใจ
ประชาธปิ ไตยเองกเ็ ชน่ กนั ควรมบี ทบาทในการยนื หยดั เพอื่ วงการขา่ ว และปกปอ้ งการท�ำ ขา่ วและ
แหล่งข่าวเพอ่ื ผลประโยชนข์ องสาธารณะ

จรรยาบรรณ56 ซง่ึ มไี วเ้ พอื่ รองรบั กระบวนการหาขอ้ มลู และการตรวจสอบความจรงิ เพอื่ ประโยชน์
สาธารณะ เป็นสิ่งท่ีทำ�ให้การเสนอข่าวตามหลักวารสารศาสตร์ โดยเฉพาะในด้านการรายงาน
ข่าว แตกต่างจากการส่ือสารประเภทอื่น สิ่งน้ียิ่งมีความสำ�คัญมากขึ้นในยุคดิจิทัลท่ีไม่เพียง
ทำ�ให้เกิดประชาธิปไตยในการส่ือสาร แต่ยังทำ�ให้เกิดการไหลเวียนอย่างต่อเน่ืองของข้อมูล
บดิ เบือน ข้อมลู ทผี่ ิด การโกหก และการล่วงละเมดิ สิทธอิ กี ดว้ ย ในบรบิ ทดังกล่าว จริยธรรมใน
การเสนอข่าวยิ่งมีความสำ�คัญมากขึ้น ในฐานะท่ีเป็นกรอบการทำ�งานสำ�หรับการสร้างต้นแบบ
การเสนอข่าวท่ีเน้นความเชื่อถือและการแสดงความรับผิดชอบในการสร้างความสัมพันธ์ท่ี
แนน่ แฟน้ กับผรู้ ับข่าวสาร

55 Bell, E. (2015). Hugh Cudlipp Lecture (Full text), The Guardian https://www.theguardian.com/media/2015/jan/28/
emily-bells-2015-hughcudlipp-lecture-full-text [เข้าถึงเมอื่ 01/04/2018].

56 ตัวอยา่ งเชน่ ดู ‘จรรยาบรรณนกั ขา่ ว’ ของสหพนั ธ์สอื่ การบนั เทิง และศิลปะแห่งออสเตรเลยี ไดท้ ี่ https://www.meaa.org/meaa-
media/code-of-ethics/ [เข้าถงึ เมือ่ 04/03/2018].

- 25 -

ความเช่ือถือในการรายงานท่ีเท่ียงตรงแม่นยำ� การแสดงความรับผิดชอบ และความเป็นอิสระ
คือกุญแจสำ�คัญของการชนะใจคนและการสร้างพ้ืนท่ีสาธารณะร่วมสำ�หรับการอภิปรายโดยใช้
ข้อเท็จจริงชุดเดียวกัน ดังน้ัน ผู้อ่านที่มีข้อมูลซึ่งเข้าไปมีส่วนร่วมและส่งต่อเน้ือหาท่ีเชื่อถือได้
จึงเปน็ ยาต้านการแพรก่ ระจายของข้อมูลบิดเบอื นและข้อมลู ทีผ่ ดิ
เพื่อปลูกฝังและสร้างความแข็งแกร่งให้กับค่านิยมหลักเหล่านี้ท่ามกลางความเปล่ียนแปลงของ
สิ่งแวดล้อมส่ือ สถานีข่าวและองค์กรส่ือจึงใช้และประยุกต์หลักจรรยาบรรณ และสร้างกลไก
เพื่อแสดงความรับผิดชอบต่อสาธารณะ ไม่ว่าจะเป็นสภาการหนังสือพิมพ์ ผู้ตรวจข่าวภายใน
นโยบายด้านการบรรณาธิการ และผู้ตรวจสอบภายใน ซึ่งต่างก็เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้าง
การกำ�กับดูแลตนเองที่ช่วยช้ีข้อผิดพลาดในลักษณะของการตรวจสอบโดยผู้ร่วมวิชาชีพ มันเอื้อ
ต่อการยอมรับผิดต่อสาธารณะและการแก้ไขข้อผิดพลาด รวมท้ังสร้างเสริมบรรทัดฐานทาง
วชิ าชพี ในด้านมาตรฐานการเผยแพร่ขา่ วสารทีเ่ ปน็ ทส่ี นใจของประชาชน แม้นักวจิ ารณ์ทีช่ ื่นชอบ
การก�ำ กับดแู ลสอ่ื ด้วยองค์กรภายนอกมกั จะดูแคลนวา่ เป็น ‘เสือท่ีไร้เขยี้ วเล็บ’ แตโ่ ครงสรา้ งเชน่
นม้ี ปี ระโยชนก์ บั จดุ มงุ่ หมายส�ำ คญั ในทา่ มกลางวกิ ฤตขิ อ้ มลู บดิ เบอื น กลา่ วคอื มนั ท�ำ ใหก้ ารแสดง
ความรับผิดชอบของวิชาชีพมีความโปร่งใสและมีพลังมากข้ึน ซึ่งจะช่วยหนุนเสริมความเชื่อมั่น
ของชุมชนท่ีมีต่อการเสนอข่าว อีกท้ังยังเป็นการเน้นให้เห็นคุณลักษณะที่โดดเด่นของการเสนอ
ข่าวที่ปฏิบัติตามระเบียบของการตรวจสอบความจริงเพ่ือให้เกิดความเท่ียงตรงและเชื่อถือได้
ซงึ่ แตกตา่ งจากขอ้ มูลบิดเบือน โฆษณาชวนเชอื่ การโฆษณา และการประชาสัมพนั ธ์

จาก ‘นักข่าว’ สู่การทำ�ข่าว
ช่วงเวลาท่ีจริยธรรมส่ือถูกจำ�กัดกรอบโดยเหตุผลทางด้านธุรกิจ (ถึงแม้จะไม่ได้ก้มหน้ายินยอม
เสมอไป) หรืออาชีพ/วิชาชีพกลายเป็นเรื่องราวในอดีต เร่ืองน้ีเป็นที่รับรู้กันอย่างกว้างขวาง
รวมท้ังสหประชาชาติ ดังท่ีปรากฏในรายงานของเลขาธิการสหประชาชาติ ฉบับปี พ.ศ. 2560
เรื่องความปลอดภยั ของนกั ขา่ ว เลขท่ี A/72/29057 ความวา่

“คำ�ว่า ‘นักข่าว’ หมายถึงนักข่าวและผู้ที่ทำ�งานด้านสื่ออ่ืน  ๆ คำ�นิยามของ
คำ�ว่า การทำ�ข่าว ในเอกสารเลขท่ี CCPR/C/GC/34 ย่อหน้าที่ 44 คือ ‘หน้าท่ีร่วม
กันระหว่างผู้เก่ียวข้องจำ�นวนมาก รวมถึงผู้สื่อข่าวและนักวิเคราะห์มืออาชีพท่ี
ทำ�งานเต็มเวลา เช่นเดียวกับบล็อกเกอร์และคนอ่ืน  ๆ ที่เผยแพร่ผลงานรูปแบบต่าง  ๆ
ดว้ ยตนเองทางส่ือสิง่ พมิ พ์ อนิ เทอร์เน็ต หรืออ่นื  ๆ”58

57 เขา้ ถึงได้ทาง https://digitallibrary.un.org/record/1304392?ln=en [เขา้ ถึงเมอื่ 16/06/2018].
58 ดูเพ่ิมเตมิ ในเอกสารของยูเอน็ เลขที่ A/HRC/20/17 ย่อหน้า 3-5, A/HRC/20/22 และ Corr.1 ยอ่ หน้า 26, A/HRC/24/23 ยอ่ หนา้ 9,

A/HRC/27/35 ยอ่ หน้า 9, A/69/268 ย่อหน้า 4 และ A/HRC/16/44 และ Corr.1 ยอ่ หน้า 47.

- 26 -

ในท�ำ นองเดยี วกนั การประชมุ ใหญ่สามญั ของยเู นสโกให้ความหมายไวว้ ่า “นักขา่ วคอื ผู้ท่ีท�ำ งาน
ด้านสื่อและผู้ผลิตส่ือสังคมที่ทำ�ให้เกิดงานด้านการข่าวจำ�นวนหนึ่ง ทั้งออนไลน์และออฟไลน”์
(มติทปี่ ระชมุ สามญั ครัง้ ท่ี 39, พฤศจิกายน พ.ศ. 2560)59 ท้งั น้ี แผนปฏบิ ัตกิ ารของสหประชาชาติ
เกี่ยวกับความปลอดภัยของนักข่าวและการไม่ต้องรับโทษ (UN Plan of Action on the
Safety of Journalists and the Issue of Impunity) ทีร่ ับรองโดยคณะกรรมการบรหิ าร
แห่งสหประชาชาตใิ นปี พ.ศ. 2555 มขี ้อความวา่ “การคุม้ ครองนกั ข่าวไมค่ วรจ�ำ กัดเพียงบุคคล
ท่ีรับรู้กันอย่างเป็นทางการว่าเป็นนักข่าว แต่ควรครอบคลุมถึงบุคคลอื่นอันประกอบไปด้วยผู้ที่
ทำ�งานด้านส่ือ นักข่าวพลเมือง และบุคคลอื่นที่อาจใช้ส่ือใหม่เป็นช่องทางในการส่งข่าวสารถึง
กลุม่ เป้าหมาย”60
การทำ�ข่าวในมิตินี้อาจมองได้ว่าเป็นกิจกรรมท่ีเป็นไปตามมาตรฐานจริยธรรมของการตรวจสอบ
ความจริงของข้อมูลท่ีเผยแพร่เพื่อประโยชน์สาธารณะ ดังน้ัน ผู้ที่เรียกตนว่าเป็นผู้ปฏิบัติงาน
ด้านการข่าวอาจมีขอบเขตกว้างขวางกว่าการเป็นนักข่าวอาชีพ ขณะท่ีผู้ที่รับจ้างหรือถูกระบุว่า
เป็นนกั ขา่ วอาจไมไ่ ด้ผลติ เน้อื หาข่าวทถี่ กู ต้องแม่นยำ� ยุตธิ รรม เปน็ มืออาชพี และเปน็ อิสระเพื่อ
ประโยชนส์ าธารณะกไ็ ด้ สง่ิ สำ�คัญไมใ่ ชส่ ถานภาพอย่างเป็นทางการหรือตามทกี่ ลา่ วอา้ ง หากแต่
เปน็ คณุ ลกั ษณะของเนื้อหาทีผ่ ลิตขึ้นมา
ขณะที่การทำ�ข่าวเป็นเร่ืองของการใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออกซึ่งเป็นสิทธิของทุกคน แต่ก็
เป็นปฏิบัติการเฉพาะทางท่ีกำ�หนดให้ต้องยึดมั่นกับเกณฑ์บางอย่างเพื่อให้แตกต่างจาก
การแสดงออกในรปู แบบอนื่ (เช่น บทกวี การประชาสัมพันธ์ การโฆษณา ขอ้ มลู บดิ เบือน ฯลฯ)
เกณฑ์เหล่านม้ี คี วามเก่ียวโยงอย่างใกลช้ ดิ กับจริยธรรมของการปฏบิ ัติงานในวชิ าชพี ข่าว

ความโปร่งใสคือความเป็นกลางยุคใหม่ใช่หรือไม่

ความเปน็ กลาง มไี ดห้ ลายความหมาย ในแงม่ มุ ของการหา่ งไกลจากความเอนเอยี ง ความเปน็ กลาง
คือแนวคิดท่ีเป็นท่ีถกเถียงในแวดวงวิชาชีพข่าว เราอาจบรรลุถึงความเป็นกลาง แต่มันก็เกิดขึ้น
ไม่บ่อยคร้ัง และอาจไม่ใช่ส่ิงที่พึงประสงค์เสมอไปในกรณีของความโหดร้ายทารุณหรือ
มนุษยธรรม (ตัวอยา่ งเชน่ การรายงานทย่ี ุติธรรมและเป็นอิสระน้นั ไม่อาจสร้างความน่าเช่ือถือให้
กับถ้อยคำ�ของคนท่ีมีความผิดฐานก่ออาชญากรรมสงครามได้แบบเดียวกับถ้อยคำ�ของคนท่ีรอด
ชีวิตจากอาชญากรรมสงคราม แม้ว่ากระท่ังผู้รอดชีวิตก็ไม่ควรอยู่เหนือการไต่สวนความจริง)

59 Records of the General Conference. 39th session. Paris, 30 October – 14 November 2017.
http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002608/260889e.pdf [เข้าถึงเม่ือ 02/07/2018].

60 UN Plan of Action on the Safety of Journalists and the Issue of Impunity. 1CI-12/CONF.202/6
https://en.unesco.org/sites/default/files/un-planon-safety-journalists_en.pdf [เขา้ ถงึ เม่อื 03/11/2017].

- 27 -

แต่ความยุติธรรม ความเป็นอิสระ ความถูกต้องแม่นยำ� การให้บริบท ความโปร่งใส
การปกป้องแหล่งข่าว และการใช้สติปัญญา61 ในการรายงานข่าว คือการสร้างความไว้ใจ
ความเช่อื ถอื และความม่นั ใจ
ในปี พ.ศ. 2552 ดร.เดวิด ไวน์เบอร์เกอร์ นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ประกาศว่า
“ความโปร่งใสคือความเป็นกลางยุคใหม่”62 ในปีเดียวกัน ริชาร์ด แซมบรูก อดีตผู้อำ�นวยการ
ฝ่ายข่าวตา่ งประเทศของส�ำ นักข่าวบบี ซี ี อธบิ ายว่าความโปร่งใสตา่ งหากทท่ี ำ�ใหเ้ กิดความเชอ่ื ถอื
ใน ‘ยคุ สื่อใหม’่ ไมใ่ ชค่ วามเป็นกลาง

“...ข่าวทุกวนั นีย้ งั คงมคี วามถกู ต้องและยุตธิ รรม แต่การทผี่ ูอ้ า่ น ผู้ฟงั และผชู้ ม เข้าใจวา่
ขา่ วถกู ผลติ ขน้ึ มาไดอ้ ยา่ งไร ขอ้ มลู มาจากทใี่ ด และท�ำ ใหเ้ กดิ ผลเชน่ ใด กม็ คี วามส�ำ คญั เชน่
กนั การเกดิ ขน้ึ ของขา่ วนั้นมคี วามสำ�คญั พอ ๆ กับการน�ำ เสนอขา่ ว”63

ส่ิงท่ีแตกต่าง

องค์ประกอบหลักของการปฏิบัติงานในวิชาชีพข่าวข้างต้นไม่ได้หมายความว่าการเสนอข่าว
ทำ�ได้เพียงรูปแบบเดียว การบรรลุเป้าหมายของการเสนอข่าวมีรูปแบบและวิธีการเล่าเรื่อง
ได้หลากหลาย แต่ละวิธีก็ประกอบไปด้วยข้อความท่ีมาจากค่านิยมและมุมมองเก่ียวกับ
ความยุติธรรม บริบท ข้อเท็จจริงที่เก่ียวข้อง ฯลฯ ที่แตกต่างกัน ตัวอย่างเช่น ส่ือแต่ละสำ�นัก
อาจมมี มุ มองทแ่ี ตกตา่ งกนั ในประเดน็ ขา่ วหนงึ่ (บางรายอาจมองขา้ มดว้ ยซ�ำ้ ) โดยไมไ่ ดก้ า้ วออกจาก
‘ธุรกิจข้อมูลข่าวสาร’ ไปสู่อาณาจักรของข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลท่ีผิด (ดูบทต่อไป เรื่อง
การใชค้ มู่ อื เลม่ นเ้ี ปน็ หลกั สตู รตน้ แบบ และหนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี 1 2 และ 3) แตเ่ มอ่ื ใดกต็ ามทเ่ี นอ้ื หา
ก้าวข้ามหลักวารสารศาสตร์ในตัวของมันเอง และโดยเฉพาะเม่ือเนื้อหาน้ันยังคงถูกนำ�เสนอใน
รูปแบบของข่าว น่ันหมายความว่าเนื้อหาน้ันมิใช่การเสนอข่าวตามหลักวารสารศาสตร์อีกต่อไป
หากแตเ่ ป็นข้อมลู บดิ เบือนรปู แบบหนึ่ง
บทน�ำ ช้ินนีช้ ้ีให้เห็นประเดน็ ส�ำ คญั ที่เกิดจากข้อถกเถยี งเก่ียวกับ ‘ขา่ วลวง’ และให้บรบิ ทสำ�หรับ
การทำ�ความเขา้ ใจ การวิเคราะห์ และการเรยี นรู้หนว่ ยการเรียนรใู้ นคู่มอื เลม่ นี้

61 ดู ‘หลกั วารสารศาสตร’์ ในบทถดั ไป
62 Weinberger, D. (2009). Transparency is the new objectivity.

http://www.hyperorg.com/blogger/2009/07/19/transparency-is-the-newobjectivity/ [เขา้ ถึงเมอื่ 28/03/2018].
63 Bunz, M. (2009). How Social Networking is Changing Journalism. https://www.theguardian.com/media/pda/2009/

sep/18/oxford-social-mediaconvention-2009-journalism-blogs [เขา้ ถึงเมอื่ 28/03/2018].

- 28 -

การใช้ค่มู อื นเี้ ป็นหลักสูตรตน้ แบบ

โดยจูลู ีี โพเซ็็ตติิ

หลักสูตรนี้ใช้วิธีการเรียนการสอนด้วยการเรียนรู้จากประสบการณ์1 อันหมายถึงการส่งเสริมให้
ผู้ใช้คู่มือนำ�ประสบการณ์ส่วนตนเข้ามาใช้ในกระบวนการเรียนการสอนด้วย แต่ละบทเรียนไม่มี
ข้อกำ�หนดตายตัว การปรับให้เหมาะสมกับบริบทของการเรียนการสอนในแต่ละประเทศ
วัฒนธรรม สถาบนั และอตุ สาหกรรม เปน็ ส่งิ ทีส่ ามารถทำ�ได้ และควรจะท�ำ อย่างไรกต็ าม แม้จะ
พยายามทำ�ให้หลักสูตรมีความน่าสนใจสำ�หรับทั่วโลก แต่ก็ยังมีข้อจำ�กัดอยู่บ้าง คณะผู้เขียนจึง
ขอแนะน�ำ ให้ผูใ้ หก้ ารศกึ ษา ผู้บรรยาย และผู้เขา้ รว่ มหลกั สูตร เพ่ิมเติมกรณศี ึกษา ตัวอย่าง และ
แหลง่ ข้อมลู ที่สะท้อนประสบการณ์ในท้องทีแ่ ละภาษาของตนรว่ มดว้ ย

ดว้ ยเหตนุ ี้จงึ เสนอวธิ ีนำ�คู่มือเล่มนไ้ี ปใช้งาน ดงั นี้
Zใช้เป็นรายวิชา/หัวข้อแบบเร่งรัด สำ�หรับหลักสูตร/วิชาเอกด้านวารสารศาสตร์
นิเทศศาสตร์ สื่อดิจิทัลหรือสื่อศึกษา สำ�หรับระดับอุดมศึกษาที่มีอยู่แล้ว หรืออาจใช้
เป็นวิชาเลือกของหลักสูตรการเมืองและสังคมศาสตร์ท่ีเกี่ยวข้องกับประเด็นส่ือและ
การส่ือสาร
Z ใชเ้ ปน็ แหลง่ ขอ้ มลู เพอื่ เสรมิ หลกั สตู ร/รายวชิ าทม่ี อี ยู่ (เชน่ ประวตั ศิ าสตรส์ อื่ จรยิ ธรรมสอื่
การหาแหล่งข่าวและการตรวจสอบขา่ ว การวิจารณส์ ่อื การใชส้ อ่ื ดจิ ิทัล วารสารศาสตร์
เพอื่ สงั คม โดยอาจน�ำ กรณศี กึ ษา เอกสารประกอบการบรรยาย และเอกสารส�ำ หรบั อ่าน
เพม่ิ เตมิ มาบรู ณาการเขา้ กบั หลกั สตู ร/รายวชิ าทมี่ อี ยู่ เพอื่ ใชเ้ ปน็ แนวทางในการปรบั ปรงุ
เนอื้ หาใหท้ ันสมยั ส�ำ หรับจดั การกบั วกิ ฤตขิ ้อมลู บดิ เบือนท่ีเกดิ ขึ้นอย่างรวดเร็ว
Zใช้เป็นรายวิชาหรือหลักสูตรเร่งรัดสำ�หรับนักข่าว กลุ่มปกป้องสิทธิมนุษยชน และ
ผู้ปฏิบัติงานด้านข่าว ขององค์กรส่ือ หน่วยงานในอุตสาหกรรมข่าว หรือหน่วยงาน
พฒั นาดา้ นส่อื
Z ใช้เป็นคู่มือการอบรม โดยผู้เข้าร่วมการอบรมด้านการทำ�ข่าวอาจนำ�หน่วยการเรียนรู้
เหลา่ นไ้ี ปประยกุ ตใ์ ชก้ บั ตนเอง โดยอาศยั รายการเอกสารทแี่ นะน�ำ ใหอ้ า่ นและกรณศี กึ ษา
ร่วมกบั แหล่งขอ้ มูลเฉพาะทางชดุ อื่นส�ำ หรับนกั ขา่ วโดยเฉพาะ
Zใช้เปน็ แรงบันดาลใจในการเขยี นบลอ็ กขององคก์ รในอุตสาหกรรมขา่ ว ช่องทางส่ือต่าง ๆ
หรือหน่วยงานเพ่ือการพัฒนาสอ่ื สำ�หรบั กิจกรรมแบง่ ปันความรู้

1 Banda, F (Ed) 2015 Teaching Journalism for Sustainable Development: New Syllabi (UNESCO, Paris
http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002338/233878e.pdf) [เข้าถงึ เมือ่ 28/03/2018].

- 29 -

Zใช้เป็นแหล่งการอ่านสำ�หรับนักข่าวอาชีพเพ่ือเพ่ิมพูนความรู้และการพัฒนาทางวิชาชีพ
ตัวอย่างเช่น เทคนิคหลายอย่างท่ีกล่าวถึงในคู่มือ อาจนำ�มาใช้ในการรายงานข่าวด้วย
‘การเรียนรู้ด้วยตนเอง’ บางกรณีศึกษาอาจช่วยสร้างแรงบันดาลใจสำ�หรับการรายงาน
ข่าวทล่ี ึกซึ้งยิง่ ขน้ึ โดยศกึ ษาหัวข้อข่าวในท้องถ่ินในบรบิ ททีซ่ บั ซอ้ นขนึ้ (เชน่ ขา่ วเกี่ยวกับ
เรื่องลวงโลกที่หลอกนักข่าวท้องถิ่นจนหลงเช่ือ อาจนำ�มารายงานในบริบทของ
ประวัติศาสตร์เรื่องลวงโลกระดับนานาชาติ โดยเน้นพัฒนาการล่าสุดของการแพร่
กระจายแบบไวรลั ของข้อมลู บดิ เบอื นและขอ้ มลู ท่ผี ิดทางสอ่ื สงั คม)

Z ใช้เป็นพ้ืนฐานสำ�หรับการอ่าน แหล่งข้อมูล และเคร่ืองมือที่ออกแบบมาให้ใช้ต่อยอดได้
ในขณะทกี่ ารวจิ ัยและการปฏบิ ัตงิ านในสาขานี้ขยายตัว

หลักวารสารศาสตร์

ด้วยการใช้กระบวนการเพื่อความโปร่งใสและการมีมาตรฐานจริยธรรมท่ีชัดเจน ทำ�ให้บทบาท
ท่ีเด่นชัดของการเสนอข่าวในปัจจุบันอยู่ท่ีความสามารถในการให้ความกระจ่างและการสร้าง
ความเช่ือถือในเน้ือหาท่ีตรวจสอบได้ หลักวารสารศาสตร์เจ็ดประการด้านล่างซึ่งมีระดับของ
จริยธรรมท่ีแตกต่างกัน สามารถใช้เป็นแนวทางการเรียนการสอนและแบบฝึกปฏิบัติ ตลอดจน
การอภปิ รายและการประเมินผลได2้

Z ความถูกต้อง: นักข่าวไม่สามารถรับประกัน ‘ความจริง’ ได้เสมอไป แต่การให้ข้อมูลที่
ถกู ต้องแมน่ ยำ�ยังคงเปน็ หลักการทสี่ ำ�คญั ทีส่ ุดของวารสารศาสตร์

Z ความเป็นอิสระ: นักข่าวต้องเป็นเสียงที่เป็นอิสระ หมายความว่าต้องไม่เป็นตัวแทน
ของผลประโยชนไ์ มว่ า่ จะเปน็ ทางการหรอื ไมเ่ ปน็ ทางการ และไมก่ ลา่ วสงิ่ ใดทอ่ี าจกอ่ ใหเ้ กดิ
การขัดกนั ของผลประโยชน์ เพอ่ื ความโปรง่ ใส

Zความยุติธรรม: การรายงานข้อมูล เหตุการณ์ แหล่งข่าวและคำ�ให้การของแหล่งข่าว
ด้วยความยุติธรรมประกอบด้วยการกลั่นกรอง การชั่งนำ�้ หนัก และการประเมินค่าของ
ขอ้ มลู ดว้ ยการเปดิ ใจกวา้ งและไตรต่ รองดว้ ยสตปิ ญั ญา การใหบ้ รบิ ททม่ี าทไ่ี ปและน�ำ เสนอ
มมุ มองท่แี ตกต่างเปน็ สิง่ ที่ช่วยสรา้ งความเชอื่ ถอื และความม่นั ใจให้กบั การรายงาน

2 ข้อสงั เกต: หลกั การหา้ ในเจด็ ขอ้ น้นี ำ�มาจาก ‘หลกั วารสารศาสตรห์ า้ ขอ้ ’ ของเครือขา่ ยจริยธรรมวารสารศาสตร์
http://ethicaljournalismnetwork.org/who-we-are/5-principles-of-journalism [เขา้ ถงึ เม่ือ 22/4/2018] อยา่ งไรก็ตาม ในท่นี ้ี
‘(oคbวาjeมcยtุตivธิ itรyร)มแ’ลถะกู มเักลถอื กูกเใขช้าแ้ ใทจผนิดควำ�า่วต่าอ้ ‘งคมวกีาามรเปชัง่็นนก้�ำ ลหานง’ักแเนหอื่ ลง่งจขาา่ กวคแำ�ลวะ่าขคอ้ วเาทมจ็ เจปรน็ ิงกอลยาา่ งงเ(ทim่าเpทaียrมtiกalันitทy้งั)หมมักดปะนป่ีจนงึ เกปับ็นคแ�ำ นวว่าคกิดาทร่มีไมีปม่ ัญีอหคาติ
ด้วยเหตุผลเดยี วกนั กับการท่ี ‘ความไมม่ อี คต’ิ เปน็ แนวคดิ ท่ีถกู ตัง้ ค�ำ ถามในปัจจุบัน

- 30 -

Z การรักษาความลับ: หลักการพ้ืนฐานประการหน่ึงของการทำ�ข่าวเชิงสืบสวนคือ
การปกป้องแหล่งข่าว(ด้วยข้อยกเว้นที่น้อยที่สุด) ซึ่งมีความสำ�คัญต่อการรักษา
ความไว้ใจของแหล่งข่าว (รวมถึงผู้ที่นำ�ข้อมูลลับที่เก่ียวกับการกระทำ�มิชอบขององค์กร
เผยแพรส่ สู่ าธารณะ และในบางกรณีก็เปน็ การรกั ษาความปลอดภัยของแหล่งขา่ วดว้ ย3

Zมนุษยธรรม: ส่ิงท่ีนักข่าวเผยแพร่หรือออกอากาศน้ันสร้างความเจ็บปวดได้ (เช่น
ความอับอายท่ีนักการเมืองทุจริตต้องเผชิญเม่ือถูกเปิดโปงจากการทำ�ข่าวเชิงสืบสวน)
ทว่าก็ต้องคำ�นึงถึงผลของการเสนอข่าวท่ีเกิดข้ึนกับชีวิตของผู้อ่ืนอีกมากมายด้วยเช่นกัน
ซง่ึ ในกรณนี สี้ ามารถน�ำ หลกั การเพอื่ ประโยชนข์ องสว่ นรวมมาใชเ้ ปน็ แนวทางได4้ นอกจากนี้
มนษุ ยธรรมยงั หมายถงึ การพจิ ารณาปัญหาของกลมุ่ ทเ่ี ป็นฝ่ายเสยี เปรียบดว้ ย แม้วา่ อาจ
ไมจ่ �ำ เป็นตอ้ งถึงขนาดใช้การท�ำ ข่าวท่ีเนน้ ความเปน็ ธรรมทางสงั คมเพียงอยา่ งเดียว

ก Z ารแสดงความรับผิดชอบ: คือสัญญาณของความเป็นมืออาชีพและจริยธรรม
วารสารศาสตร5์ ไดแ้ ก่ การแกไ้ ขขอ้ ผิดพลาดอย่างทันทว่ งที ชดั เจน และดว้ ยความจริงใจ
การรบั ฟงั และตอบสนองตอ่ ความวติ กกงั วลของผรู้ บั ขา่ วสาร6 การปฏบิ ตั เิ ชน่ นอ้ี าจก�ำ หนด
ไว้ในบันทึกแนวทางปฏิบัติขององค์กรข่าวและหน่วยงานกำ�กับดูแลตนเองท่ีให้แสดง
ความรบั ผดิ ชอบดว้ ยการปฏบิ ตั ติ ามจรรยาบรรณวชิ าชพี โดยสมคั รใจ

Zความโปร่งใส ในทางปฏิบัติเป็นการสนับสนุนการแสดงความรับผิดชอบ และช่วยใน
การพฒั นาและดแู ลรกั ษาความเชื่อถอื ในวงการข่าว7

ในบริบทน้ี ประกอบกับความเป็นอิสระของการทำ�ข่าว ประเด็นปัญหาเก่ียวกับเสรีภาพสื่อ
และความเป็นพหุนิยมก็มีความสำ�คัญเช่นเดียวกัน ความเป็นพหุนิยมของสถาบันและ
ความหลากหลายของพนักงาน แหล่งข่าว และเอกสารค้นคว้ามีความสำ�คัญ หากวงการข่าว
ต้องการมีส่วนร่วมในการส่งเสริมประชาธิปไตยและความยั่งยืนของสังคมเปิด ส่ือที่ส่งเสริม
การมีส่วนร่วม เช่น วิทยุชุมชนและส่ือสังคม ก็มีความสำ�คัญเช่นเดียวกันในการสร้าง
ความม่ันใจว่าเสียงของกลุ่มท่ีไม่ได้รับโอกาสหรือเสียเปรียบจะไม่ถูกละเลยในกระบวนการผลิต
ข่าว พหุนิยมยังหมายถึงการสามารถแยกแยะความถูกต้องของเนื้อข่าวตามหลักจริยธรรม

3 Posetti, J. (2017). Protecting Journalism Sources in the Digital Age (UNESCO)
http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002480/248054E.pdf [เข้าถึงเมื่อ 28/03/2018].

4 ส�ำ หรับแบบจำ�ลองจริยธรรมใหม่ท่ีใชค้ วามเข้าอกเขา้ ใจในยคุ ดิจทิ ัล ดู Shelton, A. G., Pearson, M. & Sugath, S. (2017) Mindful
Journalism and News Ethics in the Digital Era: A Buddhist Approach. Routledge, London. https://www.crcpress.
com/Mindful-Journalism-and-News-Ethics-inthe-Digital-Era-A-Buddhist-Approach/Gunaratne-Pearson-Senarath/p/
book/9781138306066 [เข้าถงึ เมื่อ 01/04/2018].

5 ดู http://ethicaljournalismnetwork.org/what-we-do/accountable-journalism [เขา้ ถงึ เมือ่ 22/4/2018].
6 Locker, K. & Kang, A. (2018). Focused listening can help address journalism’s trust problem, at American Press

Institute. https://www.americanpressinstitute.org/publications/focused-listening-trust/ [เข้าถงึ เมื่อ 28/03/2018].
7 Aronson-Rath, R. (2017). Transparency is the antidote to fake news on NiemanLab, December 2017 http://www.

niemanlab.org/2017/12/transparency-is-the-antidote-to-fake-news/ [เข้าถึงเมือ่ 15/06/2018].

- 31 -

วารสารศาสตร์ ตลอดจนความสามารถในการแยกแยะข้อมูลบิดเบือน โฆษณาชวนเชื่อ และ
เนอ้ื หารปู แบบอนื่ ทอี่ ยนู่ อกเหนอื จากมาตรฐานของความเปน็ วชิ าชพี อกี ดว้ ย (ดหู นว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี
1 2 และ 3)

ค�ำถามเพ่ือพจิ ารณา

การอภิปรายเกี่ยวกับการปฏิบัติตามจริยธรรมวิชาชีพในโลกที่ข้อมูลบิดเบือน ข้อมูลท่ีผิด และ
โฆษณาชวนเชื่อ แพร่กระจายเป็นไวรัลด้วยการเร่ิมจากการพิจารณาคำ�ถามต่อไปนี้ อาจเป็น
ประโยชน์

Z วารสารศาสตร์ในยุคดิจิทัลคืออะไรกันแน่ (คำ�ถามท่ีเริ่มจาก ‘นักข่าวคือใคร’ ไปสู่
ความเขา้ ใจท่ลี กึ ซง้ึ ขน้ึ เก่ยี วกบั การทำ�ข่าวในปัจจุบนั )

Zการท�ำ ขา่ วตามหลกั วารสารศาสตรแ์ ตกตา่ งจากการผลติ และการตพี มิ พเ์ นอ้ื หาในขอบเขต
ที่กว้างขึ้น (ไม่ว่าจะเป็นโฆษณา การตลาด การประชาสัมพันธ์ ข้อมูลบิดเบือน และ
ขอ้ มูลทผี่ ิด) อยา่ งไร ท้ังทางออนไลนแ์ ละออฟไลน์

Z ผู้ประกอบวิชาชพี ข่าวควรทำ�เพอ่ื ผลประโยชน์ของใคร
Zผู้ประกอบวิชาชีพข่าวสมควรแสดงความรับผิดชอบต่อเน้ือหาที่ผลิตหรือตีพิมพ์หรือไม่

หากควร เป็นเพราะเหตุใด และโดยใคร หากไมค่ วร เพราะเหตใุ ดจงึ ไมค่ วร
Zผู้ประกอบวิชาชีพข่าวต้องปฏิบัติตามหลักจริยธรรมใดบ้างต่อแหล่งข่าว บุคคลในข่าว

และผู้รบั ขา่ ว
Z ในบริบทของ ‘ความผิดปกติของข้อมูลข่าวสาร’ ผู้ประกอบวิชาชีพข่าวต้องพิจารณา

ทางเลอื กทางจริยธรรมใดบา้ ง

เกณฑก์ ารประเมนิ ผล

วัตถุประสงค์หลักของคู่มือเล่มนี้คือการเพิ่มความสามารถในการคิดอย่างมีวิจารณญาณให้ลึกซ้ึง
ยิ่งขึ้น และสร้างเกราะที่แข็งแกร่งให้กับนักเรียนวารสารศาสตร์ นักข่าวอาชีพ และบุคคลอื่น  ๆ
ท่ี ‘ทำ�งานด้านขา่ ว’ ดงั น้นั จงึ ควรใชเ้ กณฑค์ วามถูกต้องและมาตรฐานในการตรวจสอบ ตลอดจน
การยึดหลักค่านิยมด้านจริยธรรม การค้นคว้าเชิงลึก และการวิเคราะห์อย่างมีวิจารณญาณ
เปน็ หลกั ในการประเมินผล

- 32 -

ขอ้ เสนอแนะเกณฑ์การพจิ ารณาประเมนิ ผลส�ำ หรบั งานมอบหมายเชงิ ทฤษฎี
Z ความถูกต้องและการตรวจสอบความจริง (เช่น การอ้างอิงแหล่งที่มาของข้อมูลถูกต้อง
หรือไม่ มกี ารใช้วธิ กี ารตรวจสอบความจรงิ ที่เหมาะสมหรอื ไม่ เปน็ ตน้ )
Zความเข้มข้นของการค้นคว้า (เช่น ผู้เรียนใช้ความพยายามมากน้อยเพียงใดในการหา
ข้อมูล/แหล่งข้อมูลที่แน่นพอและมีความเกี่ยวข้อง เพื่อสนับสนุนมุมมอง/ข้อค้นพบของ
ตน)
Z คุณภาพของการเสนอมุมมองและการวิเคราะห์ (มุมมองและการวิเคราะห์ที่นำ�เสนอมี
ความแปลกใหมแ่ ละความลึกซ้ึงเพียงใด)
Zการแสดงออกผา่ นการเขยี น (ตัวสะกด ไวยากรณ์ การเว้นวรรค โครงสร้างประโยค)
Zบทความ/รายงานแสดงถึงผลการเรียนรู้ของแต่ละหน่วยการเรียนรู้อย่างมีประสิทธิภาพ
มากน้อยเพยี งใด

ขอ้ เสนอแนะเกณฑ์การพจิ ารณาประเมินผลส�ำ หรับงานมอบหมายเชิงปฏิบตั ิ/เชิงขา่ ว
Z ความถูกต้องและการตรวจสอบความจริง (เช่น การอ้างอิงแหล่งท่ีมาของข้อมูลถูกต้อง
หรือไม่ มีการใช้วธิ กี ารตรวจสอบความจรงิ ท่ีเหมาะสมหรือไม่ เปน็ ตน้ )
Zความเข้มข้นของการค้นคว้า (เช่น ผู้เรียนใช้ความพยายามมากน้อยเพียงใดในการหา
ข้อมูล/แหล่งข้อมูลที่แน่นพอและมีความเก่ียวข้อง เพ่ือสนับสนุนมุมมอง/ข้อค้นพบของ
ตน)
ก Z ารวิเคราะห์อย่างมีวิจารณญาณ (เช่น ผู้เรียนมีความรอบคอบเพียงใดสำ�หรับ
การตัง้ ค�ำ ถามในประเดน็ สำ�คัญกบั ผู้อ่าน)
Zความแปลกใหม/่ ความคิดสรา้ งสรรค์
Zความแขง็ แรงของเน้อื หา (เรือ่ ง/ผลงานการผลิต มีผลตอ่ ผู้อา่ น/ผู้ชม/ผู้ฟงั เพียงใด)
Z คุณคา่ ด้านการผลิต (ศักยภาพในการตดั ตอ่ เสยี ง/ภาพ และองคป์ ระกอบมัลติมเี ดีย)
Z การแสดงออกผ่านการเขียน (ตวั สะกด ไวยากรณ์ การเวน้ วรรค โครงสร้างประโยค)
Zการยดึ มน่ั ในคณุ คา่ ของหลักจรยิ ธรรมตามแนวปฏิบัติของวิชาชีพ

- 33 -

วิธีการสอน

หน่วยการเรียนรเู้ หล่านี้ใช้สอนไดท้ งั้ ในห้องเรยี นและช่องทางออนไลน์ ผู้เรียนจะไดป้ ระโยชน์จาก
การเรยี นรจู้ ากการท�ำ งานรว่ มกนั จากหลาย ๆ บทเรยี นในนี้ ทงั้ ออนไลน์ (ผา่ นแหลง่ เรยี นรอู้ อนไลน์
อย่าง Moodle หรือการใช้กลุ่มเฟซบกุ๊ ) และการเรียนในหอ้ งเรียน
บทเรยี นสว่ นใหญ่แบง่ ออกเป็นสองสว่ น ได้แกก่ ารเรยี นรู้ในเชิงทฤษฎี (เช่น การสัมมนา การอา่ น
หรอื การบรรยาย) เสรมิ ดว้ ยแบบฝกึ ปฏบิ ตั ทิ น่ี �ำ ไปใชง้ านไดจ้ รงิ (เชน่ กลมุ่ ท�ำ งานในแบบฝกึ ปฏบิ ตั ิ
เร่อื งการตรวจสอบความจรงิ ) โดยท่ัวไปใช้เวลา 60-90 นาที ส�ำ หรบั ภาคทฤษฎี และ 90 นาที
ถึง 2 ชัว่ โมง สำ�หรบั ภาคปฏิบตั หิ รือการเรียนการสอนแบบเร่งรัด ซึ่งสามารถขยายหรอื ลดเวลา
หรือแบง่ เปน็ ส่วน ๆ ในแต่ละวนั ได้ตามกรอบการสอน/การเรียนของสถาบนั และมขี ้อเสนอแนะ
ส�ำ หรบั งานท่คี วรมอบหมายผเู้ รยี นในแตล่ ะหน่วยการเรยี นรดู้ ้วย
หากเป็นไปได้ ผู้บรรยายและผู้สอนควรเชิญนักวิชาชีพและผู้เชี่ยวชาญเข้าร่วมในการบรรยาย
แบบมีส่วนร่วมในชั้นเรียนและการอภิปราย และควรรวมกรณีศึกษายุคปัจจุบัน ประเด็นปัญหา
และขอ้ ถกเถียงไว้ในการเรียนการสอนด้วย
นอกจากนี้ ผู้ออกแบบหลักสูตรยงั สนับสนนุ ใหผ้ ูบ้ รรยาย/ผู้สอนใช้เอกสารประกอบการสอนและ
ตัวอยา่ งท่เี กีย่ วข้องกบั ท้องถน่ิ /ภูมภิ าค ท้งั ในเชิงภาษาและในเชงิ วฒั นธรรม ในการเรียนการสอน

เอกสารประกอบและแหล่งข้อมลู

ผู้สอนและผู้เรียนจำ�เป็นต้องใช้การเช่ือมต่ออินเทอร์เน็ต และจะได้ประโยชน์จากการเข้าถึง
ฐานข้อมลู ทางวิชาการและ/หรือเวบ็ ไซต์กูเกลิ สกอลาร์
เว็บไซต์สำ�คัญสำ�หรับแหล่งข้อมูลการเรียนการสอนเพ่ิมเติมท่ีเกี่ยวข้องกับการผลการเรียนรู้
โดยรวมที่ใชไ้ ดใ้ นภาคปฏบิ ัติ คือเว็บขา่ ว First Draft News8
โปรดสงั เกต: ควรมกี ารอา้ งองิ บรรณาธิการหลักสตู รและผ้เู ขยี นอยา่ งเหมาะสมเม่ือน�ำ เน้อื หาและ
แหล่งข้อมูลตา่ ง ๆ ในคมู่ อื ฉบบั น้ไี ปใชง้ าน

8 https://firstdraftnews.com/ [เข้าถึงเมือ่ 28/03/2018].

- 34 -

เทคนคิ การเรียนการสอน

หลักสูตรต้นแบบเฉพาะด้านเล่มนี้เป็นไปตามหลักสูตรต้นแบบสำ�หรับการศึกษาวารสารศาสตร์
หลายหลักสูตร9 ท่ีพัฒนาขึ้นโดยยูเนสโก โดยเร่ิมทำ�มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2550 ส่วนเทคนิค
การเรียนการสอนนำ�มาจากหลักสูตรการรู้เท่าทันส่ือและสารสนเทศสำ�หรับผู้สอน10 และ
รายวิชาต้นแบบเร่ืองความปลอดภัยของนักข่าว11 ของยูเนสโก ซึ่งเสนอแนะให้ผู้สอนใช้เทคนิค
การสอนดงั ต่อไปน้ี

Z วิธกี ารเรยี นรู้โดยการสบื หา
Zวธิ ีการเรยี นรโู้ ดยใชป้ ัญหาเปน็ ฐาน (Problem-based Learning)
Zการเรยี นรู้โดยวิธที างวิทยาศาสตร์
Zกรณีศกึ ษา
Z การเรยี นรู้โดยการทำ�งานร่วมกัน
Z การวิเคราะห์ตัวบท
Z การวเิ คราะหบ์ ริบท
Zการแปล
Z การจ�ำ ลองเหตกุ ารณ์
Zการผลิต
นอกจากน้ี ผู้สอนที่ใช้หลักสูตรน้ีควรศึกษาแนวคิด ‘การเรียนรู้โดยใช้โครงงานเป็นฐาน’
(project -based learning) ส�ำ หรบั งานวารสารศาสตร1์ 2 เพมิ่ เตมิ วธิ นี เี้ ปน็ การพฒั นาผลการเรยี นรู้
ดว้ ยการทดลองใชแ้ ละฝกึ ฝนทกั ษะดา้ นการผลติ เนอ้ื หาทางวารสารศาสตร์ โดยผเู้ รยี นควรค�ำ นงึ ถงึ
การผลติ เนอื้ หาดว้ ยความรวดเรว็ ฉบั ไวและแพรก่ ระจายไดอ้ ยา่ งรวดเรว็ เพอ่ื ตอบโตข้ อ้ มลู บดิ เบอื น
และโอกาสในการทดลองฝกึ ปฏิบตั ิจริง13

9 UNESCO’s Model Curricula for Journalism Education (2007). http://unesdoc.unesco.org/
images/0015/001512/151209E.pdf [เข้าถงึ เมือ่ 28/03/2018]. ดเู พม่ิ เติม UNESCO’s Model Curricula For Journalism
Education: a compendium of new syllabi (2013). [เข้าถึงเมอื่ 28/03/2018: http://unesdoc.unesco.org/
images/0022/002211/221199E.pdf; and Teaching Journalism for Sustainable Development: new syllabi (2015).
http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002338/233878e.pdf [เขา้ ถึงเม่ือ 28/03/2018].

10 Wilson, C., Grizzle, A., Tuazon, R., Akyempong, K. and Cheung, C. (2011). Media and Information Literacy Curriculum
for Teachers. [ebook] Paris: UNESCO. http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001929/192971e.pdf [เข้าถงึ เมอ่ื
28/03/2018].

11 UNESCO (2017) Model Course on Safety of Journalists: A guide for journalism teachers in the Arab States.:
http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002482/248297e.pdf [เขา้ ถงึ เมอื่ 28/03/2018].

12 Posetti, J & McHugh, S (2017) Transforming legacy print journalism into a successful podcast format:
An ethnographic study of The Age’s Phoebe’s Fall. Peer reviewed conference paper presented at the International
Association of Media and Communications Researchers conference in Cartagena, Colombia 18/07/2017

13 ตัวอยา่ งทน่ี า่ สนใจคือคลปิ จากเพจ hashtag our stories https://www.facebook.com/hashtagoursa/
videos/679504652440492/ [เข้าถึงเมอ่ื 15/06/2018].

- 35 -

เหตุุใดความจริงิ ความเชื่่�อถืือ
และการเสนอข่่าวจึึงสำำ�คััญ

โดยเชอริลิน ไอร์ตัน

หน่่วยการเรีียนรู้้�ที่่� 1

- 37 -

สาระสำ� คัญ

ความเช่ือถือในส่ือและการเสนอข่าวในหลายประเทศทั่วโลกมีความเปราะบางและเส่ือมถอยลง
ก่อนท่ีสื่อสังคมจะถือกำ�เนิดข้ึนเสียอีก1 แนวโน้มน้ีเป็นเรื่องเดียวกันกับความเช่ือถือท่ีลดน้อยลง
ตอ่ สถาบนั ต่าง ๆ ซึ่งพบได้ในหลายสงั คม อยา่ งไรกต็ าม ปรมิ าณอันมหาศาลและการเขา้ ถึงข้อมลู
บิดเบือนและข้อมูลท่ีผิดซึ่งสวมรอยมาในรูปแบบของข่าวและเผยแพร่ผ่านสื่อสังคมน้ัน
แพร่ระบาดจนกลายเป็นภัยคุกคามต่อภาพลักษณ์ของวงการข่าวมากย่ิงขึ้น โดยเก่ียวพันกับ
ทง้ั นักขา่ ว สอื่ ทน่ี ำ�เสนอข่าว ประชาชน และสงั คมเปดิ 2

ในสื่อสังคมและอินเทอร์เน็ตท่ีข้อมูลเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและเข้าถึงได้ง่าย ทำ�ให้ใคร  ๆ
ก็ผลิตสื่อได้ ซึง่ ผลท่ตี ามมาคือประชาชนตอ้ งพยายามแยกใหอ้ อกว่าอะไรเปน็ ความจรงิ และอะไร
ท่ีไม่จริง ในบรรยากาศของความหวาดระแวงและความไม่ไว้วางใจ มุมมองความคิดแบบสุดข้ัว
ทฤษฎีสมคบคิด และประชานิยมน้ันเติบโตงอกงาม ขณะท่ีสถาบันและความจริงซ่ึงเคยเป็นท่ี
ยอมรับกลับถูกต้ังข้อสงสัย ในโลกใบน้ี ห้องข่าวต้องดิ้นรนต่อสู้เพื่อประกาศและแสดงบทบาท
ดงั้ เดมิ ในฐานะผดู้ แู ลประตขู า่ วสาร3 อนั เปน็ ภาระหนา้ ทท่ี ชี่ ว่ ยกอ่ รา่ งสรา้ งความจรงิ ขณะเดยี วกนั
การเตบิ โตของตลาด ‘การส่อื สารเชิงกลยุทธ์’ และ ‘ปฏิบัตกิ ารด้านสารสนเทศ’ ซงึ่ รวมถงึ ขอ้ มลู
บิดเบือนและข้อมูลท่ีแฝงเจตนาร้ายท่ีทำ�หน้าท่ีอย่างแข็งขัน ก็กลายเป็นปัจจัยสำ�คัญใน
ระบบนเิ วศของข้อมูลขา่ วสาร4

เมื่อระดับความรุนแรงและผลกระทบของ ‘ความผิดปกติของข้อมูลข่าวสาร’ ต่อสังคม
เริ่มชัดเจนมากขึ้น แม้แต่สถาปนิกผู้สร้างส่ือสังคมก็ยังวิตกกังวล สามิธ จักราบาร์ติ
ผู้จัดการผลิตภัณฑ์เพ่ือการสร้างการมีส่วนร่วมทางสังคมของเฟซบุ๊ก กล่าวไว้ว่า “ถ้าจะ
มีความจริงอะไรสักอย่างเกี่ยวกับผลกระทบของส่ือสังคมต่อประชาธิปไตย ส่ิงนั้นก็คือ
การขยายเจตนาของมนุษย์ ท้ังในด้านดีและไม่ดี ในด้านดีคือมันทำ�ให้เราได้แสดงออก
และลงมือปฏิบัติ ในด้านไม่ดีคือมันอนุญาตให้ผู้คนเผยแพร่ข้อมูลผิดและบ่อนทำ�ลาย
ประชาธปิ ไตย”5

1 Edelman. (2017). Edelman Trust Barometer - Global Results. [online]. Available at:
https://www.edelman.com/global-results/ [เขา้ ถึงเมอ่ื 03/04/2018].
2 Viner, K. (2017). A mission for journalism in a time of crisis. [online] the Guardian. Available at:
https://www.theguardian.com/news/2017/nov/16/a-mission-for-journalism-in-a-time-of-crisis [เข้าถงึ เมื่อ 03/04/2018].
3 Singer, J. (2013). User-generated visibility: Secondary gatekeeping in a shared media space.
New Media & Society, [online] 16(1), pp.55-73. Available at: https://pdfs.semanticscholar.
org/0d59/6a002c26a74cd45e15fbc20e64173cf2f912.pdf [เข้าถึงเมอื่ 03/04/2018].
4 ดตู ัวอย่างกรณีศกึ ษาที่อธิบายไวใ้ น Gu, L; Kropotov, V and Yarochkin, F. (nd). The Fake News Machine How Propagandists
Abuse the Internet and Manipulate the Public. https://documents.trendmicro.com/assets/white_papers/wp-fake-
news-machine-how-propagandistsabuse-the-internet.pdf [เขา้ ถึงเมอื่ 16/06/2018]. Another study is published by the
Data & Society Research Institute, New York (2017) Media Manipulation and Disinformation Online,
https://datasociety.net/output/media-manipulation-and-disinfo-online/ [เขา้ ถงึ เมอ่ื 15/06/2018].
5 Chakrabarti, S. (2018). Hard Questions: What Effect Does Social Media Have on Democracy? Facebook Newsroom.
[online] Newsroom. fb.com. Available at: https://newsroom.fb.com/news/2018/01/effect-social-media-democracy/
[เขา้ ถงึ เม่ือ 03/04/2018].
- 38 -

เห็นได้ชัดว่าการจัดการกับปัญหานี้จำ�เป็นต้องมีการแทรกแซงทั้งในระดับใหญ่และระดับย่อย หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 1: เหตใุ ดความจรงิ ความเช่อื ถอื และการเสนอขา่ วจึงส�ำ คญั
วิธีท่ีน่าสนใจวิธีหนึ่งคือการพยายามแก้ปัญหาด้วยการกำ�กับดูแล และหลายประเทศก็เลือกเดิน
เสน้ ทางน6้ี แตก่ ลมุ่ ผสู้ นบั สนนุ เสรภี าพในการแสดงออกเตอื นวา่ วธิ นี อี้ าจสง่ ผลเสยี ตอ่ การเปดิ กวา้ ง
และการมีส่วนร่วมท่ีเทคโนโลยีสมยั ใหม่สร้างใหเ้ กดิ ขนึ้ 7
โดยเฉพาะหากเป็นผู้นำ�ท่ีมีความคิดแบบอำ�นาจนิยม พวกเขาก็จะมีอาวุธที่ทรงพลังและถูกต้อง
ตามกฎหมายในการใชต้ ัดสนิ วา่ อะไรเปน็ เรอื่ ง ‘เทจ็ ’ ในรายงานขา่ วทีว่ พิ ากษว์ จิ ารณก์ ารทำ�งาน
ของพวกเขา
อกี ทางเลอื กหนงึ่ ทเี่ สนอโดยภาคประชาสงั คมและการรเิ รม่ิ ของภาคธรุ กจิ ไดเ้ นน้ ทก่ี ารท�ำ ใหผ้ รู้ บั สอ่ื
รเู้ ท่าทันสอื่ มากขน้ึ ดว้ ยการสง่ มอบเครอื่ งมือสำ�หรบั ตีความและประเมินขอ้ มลู ข่าวสารท่พี วกเขา
ได้รับ โดยมีตัวอย่างต้ังแต่แอฟริกาใต้8 ไปจนถึงเม็กซิโก9 ขณะที่องค์กรตรวจสอบข้อเท็จจริงก็
เพิ่มจำ�นวนขนึ้ อย่างรวดเร็ว ดงั ที่อธิบายไว้ในคมู่ ือเล่มนี้
ภายใต้บริบทดังกล่าว นักข่าวและนักศึกษาด้านวารสารศาสตร์จึงจำ�เป็นต้องรู้จักโครงการริเร่ิม
เหลา่ น้ี ตลอดจนบทบาทหนา้ ท่ีของตนในปจั จบุ นั ซึง่ เป็นท่ีมาของคมู่ ือเลม่ น้ี
สำ�หรับนักข่าวท่ีถือว่าตนเองเป็นผู้สนับสนุนคนสำ�คัญสำ�หรับสังคมเปิดและเป็นประชาธิปไตย
ข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลท่ีผิดไม่เพียงส่งผลกระทบต่อสถานะของพวกเขา ‘ความผิดปกติของ
ขอ้ มลู ขา่ วสาร’ ยงั สรา้ งความกงั ขาตอ่ เจตนารมณแ์ ละความมปี ระสทิ ธภิ าพของสอ่ื มวลชน รวมทงั้
ตอกย�ำ้ ถงึ ความจ�ำ เปน็ พนื้ ฐานของการเปน็ อสิ ระและมาตรฐานวชิ าชพี อนั สงู สง่ ของสอื่ มวลชนดว้ ย
อยา่ งไรก็ดี ไมไ่ ด้หมายความวา่ งานขา่ วจะปลอดจากอุดมการณ์ หรอื อคตทิ างเพศ เชื้อชาติ ภาษา
ชนชนั้ ฯลฯ หรอื ภมู หิ ลงั ของผผู้ ลติ ขา่ วสาร และไมไ่ ดล้ ะเลยประเดน็ เรอ่ื งอทิ ธพิ ลตอ่ สถาบนั สอ่ื ใน
บรบิ ทของเจา้ ของกิจการ การประกอบธุรกจิ ความสนใจของผรู้ ับสอื่ ‘รา่ งแห’ ของข่าวสารจาก
แหลง่ ข่าวราชการและการประชาสัมพนั ธ์ท่ีรู้กนั ดี ฯลฯ แตเ่ ปน็ เรื่องของการยึดมัน่ ในความสำ�คัญ
ของจริยธรรมสือ่ ในฐานะแนวทางของการรายงานข่าวสาร และเพ่อื ใหน้ ักข่าวได้สะทอ้ นโลกทัศน์
และบริบทของตน มันคือการส่งสัญญาณว่าการเสนอข่าวไม่ใช่ ‘ทัศนะที่ไร้ท่ีมาท่ีไป’ แต่เป็นวิถี

6 Funke, D. (2018) A guide to anti-misinformation actions around the world Poynter
https://www.poynter.org/news/guide-anti-misinformationactions-around-world [เขา้ ถึงเม่อื 22/05/2018].

7 Nossel, S. (2017). Faking News: Fraudulent News and the Fight for Truth. [ebook] PEN America. Available at:
https://pen.org/wp-content/uploads/2017/10/PEN-America_Faking-News-Report_10-17.pdf [เข้าถงึ เมือ่ 03/04/2018].

8 #KnowNews คือสว่ นขยายในเว็บเบราวเ์ ซอรท์ พ่ี ัฒนาโดยองค์กรณ์เฝา้ ระวังสอ่ื ในประเทศแอฟรกิ าใต้ ซ่งึ เป็นองคก์ รพฒั นาเอกชนทม่ี ี
เป้าหมายเพ่ือช่วยใหผ้ ู้รบั ขา่ วสารรู้ว่าเน้ือหาขา่ วในเวบ็ ไซตท์ กี่ ำ�ลังดอู ยนู่ ั้นเชอ่ื ถอื ไดห้ รอื ไม่ https://chrome.google.com/webstore/
search/KnowNews [เข้าถงึ เมอ่ื 15/06/2018].

9 ดเู ว็บไซต์ https://verificado.mx/ ซ่ึงเป็นตัวอยา่ งการร่วมมือเป็นพนั ธมติ รระหวา่ งสอื่ ภาคประชาสงั คม และมหาวิทยาลัย 60 แหง่
โดยมงุ่ เน้นการพิสจู นข์ ้อเท็จจรงิ ของเนื้อหาข่าวท่ีนา่ สงสัยในชว่ งการเลอื กต้งั ปี พ.ศ. 2561 ของประเทศเมก็ ซิโก [เข้าถึงเม่อื 15/06/2018];
https://knightcenter.utexas.edu/blog/00-19906-media-collaboration-and-citizen-input-fueled-verificado-2018-fact-
checking-mexican-ele [เข้าถึงเม่ือ 04/07/2018].

- 39 -

ปฏิบัติท่ีต้องมีความโปร่งใส หากจะให้ประชาชนเชื่อถือว่ามีการปฏิบัติตามมาตรฐานของ
การตรวจสอบข้อเท็จจริงและเพื่อประโยชน์สาธารณะ ไม่ว่าประเด็นและมุมมองของ
การนำ�เสนอจะเป็นเช่นใด10
ในบทเรียนน้ี ผู้สอนควรส่งเสริมให้ผู้เรียนครุ่นคิดอย่างจริงจังว่าวงการข่าวสารจะรับใช้สังคม
และระบอบประชาธิปไตยได้อย่างไร ‘ความผิดปกติของข้อมูลข่าวสาร’ ส่งผลกระทบ และ
มีความเสี่ยงที่จะส่งผลยิ่งกว่านั้น ต่อสังคมเปิดและเป็นประชาธิปไตยอย่างไร วงการข่าวสารจะ
พฒั นาและกอบกคู้ วามเชอื่ มนั่ กลบั คนื มาดว้ ยการแสดงใหเ้ หน็ ถงึ วธิ กี ารและมาตรฐานอนั โดดเดน่
ในการน�ำ เสนอขอ้ มลู ขา่ วสารทตี่ รวจสอบไดแ้ ละเปน็ ประโยชนต์ อ่ สาธารณะไดอ้ ยา่ งไร เรอื่ งนไี้ มใ่ ช่
การบอกให้ปิดหูปิดตาเช่ือผู้ผลิตข่าว แต่หมายถึงการตระหนักถึงคุณลักษณะและลักษณะ
เฉพาะ รวมถึงเป้าหมายของการทำ�งานที่เป็นไปตามกระบวนการและมาตรฐานของข้อมูลที่
ตรวจสอบได้เพื่อประโยชน์ต่อสาธารณะ และประเมินคุณค่าของข่าวสารได้อย่างเหมาะสม
นี่คือการบ่งบอกถึงการยอมรับในคุณค่าของความช่างสงสัย ซ่ึงตรงกันข้ามกับความหวาดระแวง
และความสามารถของประชาชนในการแยกแยะระหว่างคนที่แอบอ้างเป็นนักข่าวกับผู้ท่ีมุ่งมั่น
ท�ำ งานข่าวอยา่ งแทจ้ รงิ (และผทู้ แ่ี สดงถงึ ความโปร่งใส ความรับผิดชอบในการก�ำ กับดูแลตนเอง
และชื่อเสียงในด้านคุณภาพ) สำ�หรับนักข่าวและนักศึกษาวารสารศาสตร์ มันหมายถึงการทำ�
ความเขา้ ใจการเปลยี่ นแปลงสภาพแวดล้อมของขอ้ มลู และวิธกี ารรบั มอื กบั ความทา้ ทายต่าง ๆ

เค้าโครงเน้อื หา

เพ่ือทำ�ความเข้าใจผลกระทบของ ‘ความผิดปกติของข้อมูลข่าวสาร’ ผู้เรียนจำ�เป็นต้องคำ�นึงถึง
การเปลย่ี นแปลงขนานใหญใ่ นแวดวงการขา่ วและสอื่ สารมวลชนแบบดง้ั เดมิ ทง้ั ในระดบั โครงสรา้ ง
วัฒนธรรม และธรรมเนียมปฏิบัติ ซึ่งเปล่ียนไปตามความก้าวหน้าอย่างรวดเร็วของเทคโนโลยี
ดจิ ทิ ัลและอปุ กรณ์สว่ นบคุ คลทีเ่ ชื่อมตอ่ กบั อนิ เทอร์เน็ต โดยเฉพาะอย่างยิ่งความสัมพนั ธ์ระหว่าง
ปญั หาท่ีเพิ่มมากขึ้นเร่อื งความน่าเช่ือถอื ของข้อมูลขา่ วสารกบั การใช้สือ่ สงั คม11
การกล่าวโทษว่าปัญหาทุกอย่างของการทำ�ข่าวเกิดขึ้นเพราะส่ือสังคมน้ันไม่ถูกต้องเสียทีเดียว
ความเชอื่ ถอื นนั้ เกย่ี วพนั โดยตรงกบั ความสามารถในเชงิ วารสารศาสตร์ ขณะเดยี วกนั กข็ อ้ งเกยี่ วกบั
ความไว้วางใจที่ลดน้อยลงในรัฐบาล ภาคธรุ กจิ และสถาบันต่าง ๆ ในหลายพ้นื ทที่ ว่ั โลก12

10 ดู Rosen, J. (2010). The View from Nowhere: Questions and Answers. PressThink.
http://pressthink.org/2010/11/the-view-from-nowherequestions-and-answers/ [เขา้ ถงึ เมือ่ 15/06/2018].

11 ดู หน่วยการเรยี นรทู้ ่ี 3
12 Edelman. (2017) op cit

- 40 -

การเปลยี่ นแปลงโครงสรา้ งของการรวบรวมขอ้ มลู และการเผยแพรข่ า่ วสาร ตลอดจนการลม่ สลาย หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 1: เหตใุ ดความจรงิ ความเช่อื ถอื และการเสนอขา่ วจึงส�ำ คญั
ของธุรกิจส่ือยุคดั้งเดิม คือการกัดกร่อนศักยภาพทางด้านวารสารศาสตร์ของอุตสาหกรรมข่าว
และส่งผลต่อความลุ่มลึก ความหลากหลาย และคุณภาพของการนำ�เสนอข่าวสาร13 ขณะที่เงิน
กองทุนสำ�หรับสื่อสาธารณะท่ีลดน้อยลงและการควบคุมจากภาครัฐที่ยังคงอยู่ ก็ย่ิงทำ�ให้
การน�ำ เสนอขา่ วออ่ นแอมากข้นึ

ขณะเดียวกัน การเปลย่ี นแปลงของเทคโนโลยีดจิ ิทลั ก็ทำ�ให้เกิดวธิ กี ารเล่าเร่อื งใหม ่ ๆ และทำ�ให้
ผรู้ บั สารมสี ว่ นรว่ มในกระบวนการขา่ วเพม่ิ ขนึ้ อยา่ งมาก แตม่ นั กน็ �ำ มาซง่ึ ความทา้ ทายอนั ใหญห่ ลวง
สำ�หรับผู้ผลิตข่าวสารยุคเก่าท่ีอยู่ในสภาพยำ่�แย่อยู่แล้ว อีกทั้งองค์กรท่ีผลิตข่าวสารดิจิทัลเพียง
อยา่ งเดยี วโดยทวั่ ไปกย็ งั ขาดทกั ษะทางดา้ นวารสารศาสตรใ์ นระดบั ทจ่ี ะชว่ ยหยดุ ยง้ั การเสอื่ มถอย
ของวงการขา่ วสาร14

ในระบบนิเวศท่ีเป็นประชาธปิ ไตยและมขี ้อมลู ท่หี ลากหลายมากขึน้ การป้องกนั ผลกระทบทีเ่ ปน็
อันตรายของข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลที่ผิดไม่ได้เป็นเพียงความท้าทายสำ�หรับผู้ท่ีอยู่ในแวดวง
ข่าวสาร แตเ่ ป็นปัญหาของทุกคนในสงั คม15

ก่อนยุคดิจิทัล วิถีปฏิบัติและวิธีการทางด้านวารสารศาสตร์นั้นหมายรวมถึงมาตรฐานวิชาชีพ
รวมทง้ั ขน้ั ตอนการตรวจสอบและการควบคมุ จากสว่ นกลาง เพอื่ จดั การเรอื่ งความถกู ตอ้ ง คณุ ภาพ
และความยุติธรรมของข่าวสาร ขณะที่ผู้ส่ือข่าวภาคสนามก็ได้รับการสนับสนุนจากทีมงาน
ในห้องข่าวสำ�หรับการตรวจสอบความถูกต้องของเนื้อหาก่อนการตีพิมพ์เผยแพร่ แม่แบบของ
‘ผดู้ ูแลประตูข่าวสาร’ เชน่ นเ้ี องท่ปี ลกู ฝังความรู้สึกของการเปน็ นกั ขา่ วอาชีพ16

ในด้านการนำ�เสนอข่าวสารสาธารณะและปัญหาในชุมชน การสืบหาข้อเท็จจริง การแสดง
ความคิดเห็น และการวิเคราะห์ นักข่าวเคยมีเครื่องมือท่ีมีประสิทธิภาพในการเรียกร้องให้
นักการเมืองและเจ้าหน้าท่ีของรัฐแสดงความรับผิดชอบ พวกเขาช่วยให้ประชาชนเลือกได้ว่าจะ
อยภู่ ายใตก้ ารปกครองและกฎระเบยี บแบบใด แนน่ อนว่าสถาบันสอื่ จ�ำ นวนหน่งึ ไมไ่ ดเ้ ป็นไปตาม
อดุ มคตแิ ละมาตรฐานทางดา้ นวารสารศาสตร์ แตโ่ ดยทวั่ ไปกป็ ระกอบกจิ การโดยมงุ่ เนน้ ขา่ วทเี่ ปน็
เรื่องจริง แม้จะผ่านการคัดสรรและการนำ�เสนอในรูปแบบของเร่ืองราวที่เป็นความสนใจเฉพาะ
ด้าน แต่ก็อยู่ห่างไกลจากข้อเท็จจริงที่สร้างขึ้นด้วยวัตถุประสงค์ทางการเมือง ธุรกิจ หรือ
ความบันเทงิ

13 ดู หน่วยการเรียนรทู้ ี่ 3
14 Greenspon, E. (2017). The Shattered Mirror: News, Democracy and Trust in the Digital Age. [ebook] Ottowa: Public
Policy Forum, Canada. Available at: https://shatteredmirror.ca/download-report/ [เขา้ ถึงเมือ่ 03/04/2018].
15 Ansip, A. (2017). Hate speech, populism and fake news on social media – towards an EU response.
https://ec.europa.eu/commission/commissioners/2014-2019/ansip/announcements/statement-vice-president-ansip-
european-parliament-strasbourg-plenary-debate-hatespeech-populism [เข้าถึงเมอื่ 03/04/2018].
16 Kovach, B. and Rosenstiel, T. (2010). Blur: How To Know What’s True In The Age of Information Overload. 1st ed.
New York: Bloomsbury, pp. 171-184.
- 41 -

ในระดับวัฒนธรรม การที่ภาคส่วนอื่นสามารถเป็นพยานรู้เห็น บันทึก แสดงความคิดเห็น และ
เผยแพร่ข่าวสารผ่านช่องทางสื่อสังคม ไม่เพียงทำ�ให้เกิดการเปล่ียนแปลงในระบบข่าว
แบบรวมศูนย์ แต่ยังส่งผลต่อการอภิปรายในพ้ืนที่สาธารณะ17 ทุกวันนี้ สื่อสังคมกลายเป็น
โครงสร้างพ้ืนฐานที่สำ�คัญของวาทกรรมสาธารณะและวาทกรรมทางการเมือง ซึ่งคนจำ�นวน
หนึ่งเห็นว่าสิ่งน้ีผลักดันให้ระบอบประชาธิปไตยและสังคมเปิดเคลื่อนไปสู่ ‘การขาดดุลทาง
ประชาธปิ ไตย’18

บรษิ ทั เทคโนโลยแี ละสอื่ สงั คมหลกี เลย่ี งภาระหนา้ ทใี่ นความรบั ผดิ ชอบของนกั ขา่ วและผจู้ ดั พมิ พ1์ 9
โดยยนื ยนั วา่ ตนไมใ่ ชส่ �ำ นกั ขา่ ว แตถ่ งึ แมจ้ ะไมไ่ ดใ้ ชน้ กั ขา่ วในการผลติ ขา่ วสาร ทวา่ การรวบรวมและ
การเรียบเรียงข้อมูลก็ทำ�ให้พวกเขาถอยห่างมากขึ้นเร่ือย  ๆ จากการทำ�หน้าที่เป็นเพียงแค่
‘ชอ่ งทาง’ หรอื คนกลาง

สงิ่ ทขี่ บั เคลอื่ นขอ้ มลู บดิ เบอื นและขอ้ มลู ทผี่ ดิ หรอื ทส่ี ถาบนั วทิ ยาการคอมพวิ เตอรแ์ หง่ ออกซฟอรด์
เรียกว่า ‘ข้อมูลขยะ’ คือพื้นท่ีสื่อสังคมและอัลกอริทึมของเคร่ืองมือค้นหา โดยใช้ประโยชน์
จากข้อมูลในหน้าเครือข่ายสังคมออนไลน์ของเพื่อนและครอบครัวของผู้ใช้ ทำ�ให้ข้อมูลบิดเบือน
และขอ้ มลู ทผ่ี ดิ มีตวั ตนและกลายเปน็ ส่งิ ทถี่ กู ต้อง20

ดังน้ัน เนื้อหาที่มีเจตนาทำ�ให้เกิดความเข้าใจผิดที่แพร่กระจายอยู่ในพ้ืนท่ีเหล่าน้ีจึงส่ง
ผลกระทบต่อความเข้าใจเร่ืองความจริงของประชาชน21 และบ่อนทำ�ลายความน่าเชื่อถือ
การพดู คยุ บนฐาน ของขอ้ มลู การรบั รคู้ วามจรงิ รว่ มกนั ความเหน็ พอ้ งตอ้ งกนั และการมสี ว่ นรว่ ม22
สอ่ื สังคมยงั ถูกกล่าว หาวา่ บอ่ นท�ำ ลายประชาธิปไตยในอีกหลายรูปแบบ เชน่

Zสรา้ งห้องกระจายข่าว การแบ่งขวั้ ทางความคดิ และการเลอื กขา้ งแบบสุดโต่ง
Zปลยี่ นความนิยมใหก้ ลายเป็นความชอบธรรม
Z อนญุ าตใหเ้ กิดการบิดเบอื นโดยผู้น�ำ ประชานิยม รัฐบาล และกลมุ่ นอกกระแส
Zส่งเสริมการเก็บข้อมูลส่วนบุคคล และมีเป้าหมายในการแฝงข้อมูลข่าวสารหรือโฆษณา

ทแี่ ยบยล23

17 Nossel, S. (2017). Faking News: Fraudulent News and the Fight for Truth. [ebook] PEN America. Available at:
https://pen.org/wp-content/uploads/2017/10/PEN-America_Faking-News-Report_10-17.pdf [เข้าถงึ เม่อื 03/04/2018].

18 Howard, P. (2017) เหมือนข้างตน้
19 Howard, P. (2017) Ibid. ดู หน่วยการเรยี นรูท้ ี่ 3 ประกอบ
20 Pariser, E. (2011). The filter bubble: what the Internet is hiding from you. London, Viking/Penguin Press.
21 European Commission (2017). Next steps against fake news: Commission sets up High-Level Expert Group and

launches public consultation. [online] Available at: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-4481_en.htm
[เข้าถงึ เม่อื 13/06/2018].
22 Deb, A., Donohue, S. & Glaisyer, T. (2017). Is Social Media A Threat To Democracy? [ebook] Omidyar Group. Available
at: https://www.omidyargroup.com/wp-content/uploads/2017/10/Social-Media-and-Democracy-October-5-2017.pdf
[เขา้ ถึงเม่อื 03/04/2018].
23 Cadwalladr, C. and Graham-Harrison, E. (2018). How Cambridge Analytica turned Facebook ‘likes’ into a lucrative
political tool. The Guardian. [online] Available at: https://www.theguardian.com/technology/2018/mar/17/facebook-
cambridge-analytica-kogan-data-algorithm [เขา้ ถึงเมือ่ 03/04/2018].

- 42 -

Zทำ�ให้เกดิ ความขัดแยง้ ในพ้นื ทีส่ าธารณะ24 หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 1: เหตใุ ดความจรงิ ความเช่อื ถอื และการเสนอขา่ วจึงส�ำ คญั
เร่ืองแบบนีไ้ มจ่ ำ�เป็นตอ้ งเกิดขึน้ เพราะสอ่ื สงั คมสามารถเป็นพน้ื ท่ีหลักให้ผคู้ นในสังคมมสี ่วนรว่ ม
ในการน�ำ เสนอขา่ วสารเพอ่ื สง่ เสรมิ การอภปิ ราย คา่ นยิ มของสงั คม และการมสี ว่ นรว่ มตามระบอบ
ประชาธิปไตย ในสภาพแวดล้อมที่สร้างความแข็งแกร่งให้กับสิทธิมนุษยชน ความหลากหลาย
ทางวัฒนธรรม วิทยาศาสตร์ ความรู้ และการตัดสินใจอย่างมีเหตุผล ด้วยเหตุน้ี การนำ�เสนอ
ขา่ วสาร ไมว่ า่ จะในพนื้ ทใี่ ด ควรน�ำ เสนอประเดน็ ทซี่ บั ซอ้ นตอ่ สาธารณะโดยไมข่ าดตกบกพรอ่ งเรอ่ื ง
ความถกู ตอ้ งเทย่ี งตรง และไมล่ ดทอนบรบิ ทแวดลอ้ ม อนั อาจท�ำ ใหเ้ กดิ ความเขา้ ใจผดิ ความทา้ ทาย
ส�ำ หรบั นกั ขา่ วคอื การตรวจสอบความถกู ตอ้ ง หลกี เลย่ี งการสรา้ งกระแส และระมดั ระวงั การรายงาน
เรอื่ งทอ่ี าจสง่ ผลกระทบในอนาคต รวมทง้ั สามารถน�ำ เสนอทศั นะหรอื ขอ้ คน้ พบทแี่ ตกตา่ งกนั ของ
ผู้เชี่ยวชาญได้อย่างสมดุล โดยเฉพาะในเรื่องการแพทย์ระดับสูง (เช่น การโคลนน่ิง) และ
ความก้าวหนา้ ทางด้านวิทยาศาสตรใ์ หม่ (เชน่ ปัญญาประดษิ ฐ์)

วงการขา่ วสารสามารถตอบโตข้ ้อมลู บดิ เบอื นและข้อมลู ทีผ่ ดิ แบบตรงไปตรงมาได้หลายวธิ ี ต้ังแต่
การต่อต้านการแก้ไขดัดแปลงเนื้อหา ไปจนถึงการสืบสวนและเปิดโปงข้อมูลบิดเบือนโดยตรง
แต่ต้องท�ำ ควบคู่ไปกบั การพยายามพัฒนาวงการข่าวสารโดยรวม (ดดู า้ นล่าง)

ปฏกิ ริ ยิ าของสงั คมตอ่ ‘ความผดิ ปกตขิ องขอ้ มลู ขา่ วสาร’ และความทา้ ทายทม่ี าพรอ้ มกบั สอื่ สงั คม
น้ันมีความหลากหลายและเกิดข้ึนในหลายระดับ วิธีแก้ปัญหาจึงมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง
ซึ่งจำ�นวนหน่ึงก็เกิดข้ึนอย่างรวดเร็ว หลายวิธีมีต้นกำ�เนิดในสหรัฐอเมริกาซึ่งเป็นศูนย์รวมผู้ให้
บรกิ ารสอื่ สงั คม รวมทง้ั กเู กลิ โดยแนวคดิ รเิ รมิ่ ดา้ นเทคโนโลยเี พอื่ แกป้ ญั หาขอ้ มลู ทผ่ี ดิ ซง่ึ ก�ำ ลงั อยู่
ระหว่างการพัฒนา ได้แก่

Zความมุ่งมั่นในการกำ�จัดผลการค้นหาและฟีดข่าวที่ผู้ให้บริการถือเป็นข่าวหลอกลวง
(ซึง่ ยอ่ มมขี ้อโตแ้ ย้ง)25 26 27

Zหยดุ แหล่งข้อมูลบิดเบือนทต่ี ้องการรายไดจ้ ากการคลกิ โฆษณา28
Zใชเ้ ทคโนโลยีในการตรวจสอบความจริงของเนอื้ หาและภาพดจิ ิทัล29

24 Deb, A., Donohue, S. & Glaisyer, T. (2017) Ibid
25 Ling, J. (2017). Eric Schmidt Says Google News Will ‘Engineer’ Russian Propaganda Out of the Feed. Motherboard

Vice.com. [online] Available at: https://motherboard.vice.com/en_us/article/pa39vv/eric-schmidt-says-google-news-
will-delist-rt-sputnik-russia-fake-news?utm_ campaign=buffer&utm_content=buffer41cba&utm_medium=social&utm_
source=facebook.com+Motherboard [เขา้ ถงึ เมอ่ื 03/04/2018]; https://www.rt.com/news/411081-google-russia-answer-rt/
26 Mosseri, A. (2018). Helping ensure news on Facebook is from trusted sources. Facebook.
https://newsroom.fb.com/news/2018/01/trustedsources/ [เขา้ ถึงเม่ือ 03/04/2018].
27 Stamos, A. (2018) Authenticity matters: Why IRA has no place on Facebook. Facebook.
https://newsroom.fb.com/news/2018/04/authenticitymatters/ [เข้าถงึ เม่ือ 03/04/2018].
28 Love, J. & Cooke, C. (2017). Google, Facebook move to restrict ads on fake news sites. Reuters. [online] Available at:
https://www.reuters.com/article/us-alphabet-advertising/google-facebook-move-to-restrict-ads-on-fake-news-sites-
idUSKBN1392MM [เขา้ ถึงเมอื่ 15/06/2018].
29 ดู หน่วยการเรยี นร้ทู ี่ 6. ตวั อยา่ งที่ http://www.truly.media/ [เขา้ ถึงเมอื่ 15/06/2018].

- 43 -

Zให้เงินทุนสนับสนุนแนวคิดริเริ่มในการเสนอข่าวสารที่เป็นจุดร่วมของการศึกษาวิจัย
ดา้ นวารสารศาสตร์ เทคโนโลยี และงานวชิ าการ30

ก Z ารพัฒนาและใช้มาตรฐานด้านเทคนิคหรือสัญญาณที่บ่งบอกความเชื่อถือได้
(trust signals) เพื่อชว่ ยให้ผ้บู ริโภค (และอัลกอริทมึ ) รวู้ า่ ขา่ วนั้นมาจากผใู้ หบ้ รกิ ารขา่ ว
ทเ่ี ชอื่ ถอื ได3้ 1

ณ วันที่เขียนหน่วยการเรียนรู้น้ีในช่วงต้นปี พ.ศ. 2561 หนึ่งในโครงการท่ีสำ�คัญท่ีสุดเกี่ยวกับ
มาตรฐานทางด้านเทคนิคสำ�หรับองค์กรข่าวคือ เดอะทรัสต์โปรเจกต์ ซึ่งเป็นโครงการร่วม
ระหว่างเว็บเครื่องมือค้นหารายใหญ่ ส่ือสังคม และผู้ประกอบการส่ือมากกว่า 70 แห่งทั่วโลก
พันธกิจของโครงการคือการทำ�ให้สาธารณชนรู้ว่าข่าวใดผลิตอย่าง “ถูกต้อง มีความรับผิดชอบ
และมีจริยธรรม” โดยดูจากสญั ลักษณ์ความน่าเช่อื ถือ มาตรฐานทางเทคนิคเบ้ืองต้น 8 ประการ32
ทผี่ ใู้ หบ้ รกิ ารขา่ วสารควรปฏบิ ตั ติ าม และท�ำ ใหม้ องเหน็ ไดง้ า่ ยในพนื้ ทอี่ อนไลนข์ องตน เพอื่ ใหไ้ ดร้ บั
การยอมรับว่าเป็นผู้ให้บริการข่าวสารที่เช่ือถือได้ ตัวบ่งช้ีความไว้ใจได้ของเดอะทรัสต์โปรเจกต3์ 3
มีดังน้ี

Zแนวทางปฏบิ ัติท่ดี ี:
> เกณฑม์ าตรฐานของคณุ คอื อะไร
> ใครเปน็ ผู้ใหเ้ งนิ สนับสนนุ ช่องทางการเผยแพร่ข่าว
> พันธกิจของช่องทางเผยแพร่ข่าวคอื อะไร
> ยดึ มน่ั ในจรยิ ธรรม ความเหน็ ทหี่ ลากหลาย ความถกู ตอ้ ง แกไ้ ขใหถ้ กู ตอ้ ง และมาตรฐาน
อ่นื  ๆ

Z ความเชี่ยวชาญของผู้เขียน/ผู้ส่ือข่าว: ใครเป็นผู้รายงานข่าว รายละเอียดเก่ียวกับ
นักข่าว ความเชย่ี วชาญ และเรอ่ื งท่ีเคยรายงาน

Z ประเภทของงาน: เป็นงานประเภทใด แยกความคิดเห็น บทวิเคราะห์ และโฆษณา
(หรือผ้สู นับสนนุ /เน้อื หาทีไ่ ดร้ บั เงนิ สนับสนุน) จากรายงานข่าวอย่างชัดเจน

Zการอา้ งแหลง่ ขา่ วและเอกสารอา้ งองิ : ส�ำ หรบั ขา่ วเชงิ สบื สวนหรอื เชงิ ลกึ มกี ารระบแุ หลง่
ท่ีมาของขอ้ เทจ็ จริงและการยืนยันขอ้ มูล

30 ดู หนว่ ยการเรียนรทู้ ่ี 5
31 The Trust Project (2017). The Trust Project – News with Integrity. [online] Available at:

https://thetrustproject.org/?nr=0 [เข้าถงึ เมอ่ื 03/04/2018].
32 The Trust Project (2017). Ibid
33 The Trust Project (2017). Ibid

- 44 -

Z วิธีการ: สำ�หรับข่าวเชิงลึกเช่นกัน มีข้อมูลท่ีบ่งบอกว่าเพราะเหตุใดนักข่าวจึงเลือก หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 1: เหตใุ ดความจรงิ ความเช่อื ถอื และการเสนอขา่ วจึงส�ำ คญั
ตดิ ตามเร่อื งนี้ และมกี ระบวนการทำ�งานอยา่ งไร (ชว่ ยในเร่ืองความโปรง่ ใส)

แ Z หล่งข้อมูลท้องถ่ิน?: ทำ�ให้รู้ว่าเรื่องน้ีเกิดข้ึนในพ้ืนที่หรือมีความเช่ียวชาญ
เป็นการรายงานข่าวในสถานท่ีเกิดเหตุ โดยใช้ความรู้อย่างลึกซ้ึงเกี่ยวกับสถานการณ์ใน
ทอ้ งท่ีหรือชมุ ชนหรือไม่

Zมมุ มองทห่ี ลากหลาย: หอ้ งขา่ วแสดงความพยายามและความยดึ มนั่ ในการน�ำ เสนอมมุ มอง
ท่ีหลากหลาย (ผู้อ่าน/ผู้ชม/ผู้ฟังย่อมตระหนักเมื่อเสียงของคนบางกลุ่ม บางเชื้อชาติ
หรอื บางแนวคิดทางการเมอื งขาดหายไป)

Zเสียงสะท้อนท่ีนำ�ไปสู่การกระทำ�: ความพยายามของห้องข่าวในการให้ประชาชน
มีส่วนร่วมจัดลำ�ดับความสำ�คัญของข่าว มีส่วนช่วยในกระบวนการรายงานข่าว สร้าง
ความมน่ั ใจเรือ่ งความถกู ต้องแมน่ ย�ำ และอื่น ๆ โดยผู้อ่าน/ผชู้ ม/ผ้ฟู ังต้องการมสี ว่ นร่วม
และสง่ เสยี งสะท้อนทอี่ าจนำ�ไปส่กู ารเปล่ยี นแปลงหรือการขยายเรอื่ งราวของขา่ ว

ความเชอื่ ถอื ไวว้ างใจในงานขา่ วยงั ชว่ ยเพมิ่ ปรมิ าณ ความหลากหลาย และคณุ ภาพของแหลง่ ขอ้ มลู
สำ�หรบั นักข่าว อนั มผี ลกระทบต่อเนอ่ื งไปถึงผูร้ ับข่าวสาร

การตอบสนองจากรฐั บาล ภาคประชาสงั คม และนกั การศกึ ษานน้ั รวมถงึ การใหค้ วามส�ำ คญั อยา่ ง
มากกับการรเู้ ท่าทันส่ือและสารสนเทศ รายละเอยี ดเรื่องน้ีอยู่ในหน่วยการเรียนรูต้ อ่ ไป34

ประเด็นเหล่านี้ถูกหยบิ ยกขึ้นมาในปี พ.ศ. 2560 ในงานประชมุ บรรณาธกิ ารโลก โดยประธานคือ
มารเ์ ซโล เร็ช เสนอวา่ บรรณาธิการทว่ั โลกควรยอมรับหลักการ 5 ขอ้ ตอ่ ไปน3ี้ 5

Z ในโลกทท่ี ว่ มทน้ ดว้ ยขอ้ มลู ความนา่ เชอ่ื ถอื ความเปน็ อสิ ระ ความถกู ตอ้ งแมน่ ย�ำ จรยิ ธรรม
วชิ าชพี ความโปรง่ ใส และพหนุ ยิ ม เปน็ คา่ นยิ มทจ่ี ะชว่ ยกระชบั ความสมั พนั ธท์ ตี่ งั้ อยบู่ น
ความเช่อื ถือกบั สาธารณชน

Z ลำ�ดับต่อไปของการผลิตข่าวสารคือการสร้างความแตกต่างจากเน้ือหาอื่น  ๆ ด้วย
การหมน่ั ตงั้ ค�ำ ถามและการตรวจสอบขอ้ เท็จจรงิ ของเรือ่ งท่สี ่งตอ่ กนั ทางสอื่ สงั คมอย่าง
ระมดั ระวัง โดยยอมรับวา่ ส่ือสังคมเป็นแหลง่ ขอ้ มลู หนง่ึ สำ�หรบั การตรวจสอบขอ้ เท็จจริง
และเป็นพืน้ ทีเ่ พื่อการใช้ประโยชน์จากเน้อื หาทผ่ี ลิตโดยมอื อาชีพ

Z พันธกิจลำ�ดับถัดไปของการผลิตข่าวสารคือการรับใช้สังคมด้วยการนำ�เสนอข้อมูล
ข่าวสารคุณภาพท่ีผ่านการตรวจสอบ และการสร้างอัตลักษณ์ของข่าวสารท่ีได้รับ
การรบั รองวา่ มาจากผูผ้ ลติ เนอ้ื หาท่เี ชอ่ื ถือได้

34 ดู หน่วยการเรียนรูท้ ี่ 4
35 Ireton, C. (2016). World Editors Forum asks editors to embrace 5 principles to build trust https://blog.wan-ifra.

org/2016/06/14/world-editorsforum-asks-editors-to-embrace-5-principles-to-build-trust [เขา้ ถึงเมือ่ 15/06/2018].

- 45 -

Z ขอ้ ก�ำ หนดของกา้ วตอ่ ไปในการผลติ ขา่ วสาร คอื การใหม้ ากกวา่ ขอ้ มลู ทว่ั ไป การสง่ เสรมิ
และทำ�ให้เกิดการวิเคราะห์ การรายงานเชิงบริบทและเชิงสืบสวน และการแสดง
ความคดิ เห็นบนฐานของขอ้ มูล อนั เป็นการพฒั นาจากการเสนอข่าวไปสกู่ ารให้ความรู้

Z ก้าวต่อไปของการทำ�ข่าวควรเป็นไปบนความเชื่อถือและใช้หลักการเพื่อประโยชน์ต่อ
สังคม ผลประโยชน์ทช่ี อบด้วยกฎหมาย และการพูดความจริง

ส�ำ หรบั นกั ข่าวและหอ้ งขา่ ว ตอ้ งให้ความสนใจกับการพัฒนาคุณภาพมากขึ้น ดว้ ยการปรบั ปรงุ

Z การแสดงความรบั ผดิ ชอบ การเสนอขา่ วอยา่ งมจี รยิ ธรรม และการรายงานตามหลกั ฐาน36
ก Z ารตรวจสอบข้อเท็จจริง และการเปิดโปงข้อมูลบิดเบือนและข้อมูลท่ีผิดให้ทราบ

โดยท่วั กัน37
Zการตรวจสอบข้อมลู แหล่งข้อมลู และภาพดจิ ิทลั 38
Zการมีส่วนร่วมกับชุมชนท่ีนักข่าวมีความเก่ียวพัน และสร้างความม่ันใจว่าวาระของข่าว

เปน็ ไปตามความต้องการของสังคม39
ในประเด็นสุดท้ายข้างต้น หลักฐานที่แสดงถึงการขาดการเช่ือมต่อระหว่างส่ือกระแสหลักกับ
ผรู้ บั สอื่ นน้ั เหน็ ไดช้ ดั เจนในชว่ งการลงคะแนนเสยี งในสหราชอาณาจกั รเพอื่ ออกจากสหภาพยโุ รป
(Brexit) และในการเลือกตั้งของสหรัฐอเมริกาในปี พ.ศ. 2559 จุดแข็งของการส่ือสารผ่าน
สื่อสังคมคือการมีส่วนร่วมโดยตรง ผู้สอนจึงควรศึกษาว่าส่ือจะให้บริการท่ีดีข้ึนกับผู้รับสื่อ
อันหมายถึงการสร้างความน่าเช่ือถือและการกระชับความสัมพันธ์ระหว่างกันรวมถึงชุมชนใน
วงกว้างไดอ้ ยา่ งไร

หกหรือเจ็ดประการที่ข่าวสารทำ�ได้เพ่ือประชาธิปไตย ของชัดสัน40 นำ�มาใช้เป็นกรอบสำ�หรับ
การอภิปรายไดเ้ ป็นอย่างดี ได้แก่

1. ข้อมูล: ให้ข้อมูลท่ีครบถ้วนและเป็นธรรม เพ่ือให้ประชาชนตัดสินใจทางการเมือง
ได้อย่างสมเหตุสมผล

36 Wales, J. (2017). What do we mean by evidence-based journalism? Wikitribune. https://medium.com/wikitribune/
what-do-we-mean-byevidence-based-journalism-3fd7113102d3 [เข้าถงึ เมอ่ื 03/04/2018].

37 ดู หนว่ ยการเรียนรทู้ ่ี 5
38 Bell, F. (2018). In an age of data-journalism, verification is all the more complex. For instance, in cases of massive

data troves it is likely that not just inaccurate information exists, but also that it is entirely possible that deliberately
planned disinformation may be included within the records. See also Module Six of this course
39 Batsell, J. (2015). Engaged journalism: connecting with digitally empowered news audiences. New York. Columbia
University Press.
40 Schudson, M. (2008). Why Democracies Need an Unlovable Press. Polity. Chapter Two: Six
or Seven Things News Can Do For Democracy. Available at: https://books.google.co.uk/
frontcover&dq=schduson+michael+6+or+seven+ways&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwju_
ZGI6ozZAhWELsAKHc0vBlUQ6AEIKTAA - v=onepage&q&f=false [เขา้ ถึงเมอ่ื 03/04/2018].

- 46 -

2. การตรวจสอบ: ตรวจสอบแหล่งอำ�นาจรวมศนู ย์ โดยเฉพาะอย่างยงิ่ อ�ำ นาจของรัฐ หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 1: เหตใุ ดความจรงิ ความเช่อื ถอื และการเสนอขา่ วจึงส�ำ คญั
3. การวิเคราะห์: ให้ขอบเขตท่ีแน่ชัดสำ�หรับการตีความ เพื่อช่วยประชาชนทำ�ความเข้าใจ

โลกทซี่ บั ซอ้ น
4. ความใส่ใจต่อสังคม: บอกเล่าเร่ืองราวของผู้คนในสังคมและในโลก เพ่ือให้เกิดการรับรู้

มุมมองความคดิ และชวี ติ ความเป็นอย่ขู องผอู้ น่ื โดยเฉพาะอยา่ งย่ิงผูท้ ่ดี อ้ ยโอกาสกว่า
5. เวทีสาธารณะ: สร้างพื้นที่สำ�หรับการเสวนาของพลเมืองในแต่ละประเด็น โดยใช้วิธีท่ีมี

ลักษณะเป็นพหุนิยมและสหวิทยาการ ในฐานะพ้ืนท่ีเปิดสำ�หรับมุมมองที่แตกต่าง
หลากหลายของกลมุ่ คนแตล่ ะกลุม่ ในสงั คม
6. การขับเคลื่อน: ทำ�หน้าที่ (เม่ือเป็นที่ต้องการ) เป็นผู้สนับสนุนโครงการและจุดยืนทาง
การเมือง และขับเคลื่อนการสนับสนุนโดยไม่ส่งผลกระทบต่อมาตรฐานการตรวจสอบ
ความจริงและประโยชน์สาธารณะ

เปา้ หมายของหนว่ ยการเรยี นรู้

Zส่งเสริมใหผ้ เู้ รียนคิดอยา่ งมีวิจารณญาณเกยี่ วกับการเสนอขา่ วและสื่อสังคม
Zส่งเสริมให้ผู้เรียนประเมินสถานะของตนเองในระบบนิเวศของ ‘ความผิดปกติของข้อมูล

ข่าวสาร’
Zใหผ้ เู้ รยี นคดิ อยา่ งมวี จิ ารณญาณเกยี่ วกบั ผลกระทบของ ‘ความผดิ ปกตขิ องขอ้ มลู ขา่ วสาร’

ทม่ี ีตอ่ สงั คม

ผลการเรียนรู้

เม่ือเรยี นจบหนว่ ยการเรยี นร้นู ี้ ผู้เรยี นควร
1. มีความเข้าใจมากข้ึนว่าวงการข่าวสารสามารถรับใช้ประชาธิปไตยและสังคมเปิดได้
อยา่ งไรในสภาวะแวดลอ้ มทสี่ อื่ ขยายตวั อยา่ งมหาศาล และพษิ ภยั ของ ‘ความผดิ ปกตขิ อง
ข้อมลู ข่าวสาร’ ทีม่ ตี อ่ ประชาธิปไตย
2. เข้าใจปัจจัยที่ขับเคลื่อนความน่าเช่ือถือต่อการเสนอข่าวสาร และรู้ว่าจะรักษาหรือ
กอบกู้ความน่าเชอื่ ถือได้อยา่ งไร
3. อธิบายให้ผู้อื่นเข้าใจได้ว่าทำ�ไมการนำ�เสนอข่าวสารตามหลักวารสารศาสตร์จึงมี
ความส�ำ คัญ

- 47 -

รูปแบบของหน่วยการเรียนรู้

ข้อมูลในเค้าโครงเนื้อหาของหน่วยการเรียนรู้นี้สามารถใช้เป็นเน้ือหาสำ�หรับการบรรยาย
ความยาว 30 นาที ควบคกู่ บั การติวเข้มหรือการอภปิ รายโต๊ะกลมความยาว 30 นาที ในประเดน็
ว่าเพราะเหตุใดวารสารศาสตร์จึงมีความสำ�คัญ และจะรับใช้ประชาชนได้อย่างไร รวมทั้งใช้เป็น
แบบฝึกหัดเชิงปฏิบัติความยาว 90 นาที โดยใช้การสนทนาแบบมีการบริหารจัดการ เพื่อหา
คำ�ตอบว่าจะโน้มน้าวคนท่ีไม่ไว้วางใจในข้อมูลข่าวสารให้เช่ือว่าใช่ว่าข้อมูลข่าวสารท้ังหมดจะ
เช่ือถอื ไมไ่ ดอ้ ยา่ งไร และสื่อมวลชนจะท�ำ อะไรได้บา้ งเพอ่ื สร้างความน่าเชื่อถือ ในสภาพแวดลอ้ ม
ที่สอ่ื สงั คมท�ำ ใหข้ ้อมลู ขา่ วสารดจู ะไมม่ ีอะไรแตกตา่ งกนั

การเชื่อมโยงแผนการเรียนการสอนสู่ผลการเรียนรู้

ก. ภาคทฤษฎี จ�ำ นวนชว่ั โมง ผลการเรียนรู้
30 นาที 1, 2
แผนของหน่วยการเรยี นรู้ 1, 2, 3
การบรรยายและอภปิ รายโต้ตอบเก่ยี วกับ 30 นาที
ความจรงิ และความเชื่อถือ ผลการเรยี นรู้
การอภิปรายเพ่อื หาค�ำ ตอบว่าท�ำ ไม 3
วารสารศาสตรจ์ งึ มคี วามส�ำ คัญ และ
วารสารศาสตรจ์ ะรับใช้ประชาชนได้อย่างไร

ข. ภาคปฏิบัติ จำ�นวนช่ัวโมง
90 นาที
แผนของหน่วยการเรียนรู้
แบบฝกึ หัดภาคปฏบิ ตั ิ

- 48 -

งานมอบหมาย หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 1: เหตใุ ดความจรงิ ความเช่อื ถอื และการเสนอขา่ วจึงส�ำ คญั

งานมอบหมายมสี ามองค์ประกอบ โดยผู้เรียนทำ�งานเปน็ คู่หรอื กลุ่มยอ่ ย
Zใหผ้ เู้ ขา้ เรยี น (ท�ำ งานเป็นกลุ่มยอ่ ยหรอื จับคู่) สมั ภาษณผ์ ู้บรโิ ภคขา่ วสาร โดยขอใหบ้ อก
แหลง่ ทมี่ าของขอ้ มลู ขา่ วสารในระดบั ทอ้ งถน่ิ หรอื ระดบั ประเทศทพ่ี วกเขาเชอ่ื ถอื มากทส่ี ดุ
จากน้ันใช้แบบจำ�ลอง หกหรือเจ็ดประการที่ข่าวสารทำ�ได้เพื่อประชาธิปไตย ของชัดสัน
เปน็ แนวทางในการศกึ ษาสงิ่ พมิ พห์ นง่ึ ฉบบั หรอื ขอ้ เขยี นตา่ ง ๆ ในสอื่ ทก่ี �ำ หนด เพอ่ื ส�ำ รวจ
และวิเคราะห์ว่าข้อมูลเหล่าน้ันรับใช้ชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด ซึ่ง
เทคนิคการวิเคราะห์ตัวบทก็เป็นวิธีหน่ึงท่ีนำ�มาใช้ประโยชน์ได้ องค์ประกอบที่สอง
คือให้ระบุว่าสิ่งที่อ่านนั้นมีตัวบ่งชี้ความเช่ือมั่น 8 ข้อของเดอะทรัสต์โปรเจกต์หรือไม่
หากมีคือตัวใดบ้าง องค์ประกอบท่ีสามคือนำ�ผลการศึกษาที่ได้ไปจัดทำ�เป็นรายงานข่าว
หรือความคิดเห็นในบทบรรณาธิการ โดยทำ�ได้ทั้งในรูปแบบของการเขียน หรือ
ผลิตคลิปวิดีโอส้ัน  ๆ หรือคลิปเสียง เพื่ออธิบายว่าทำ�ไมการเสนอข่าวตามหลัก
วารสารศาสตรจ์ งึ มคี วามส�ำ คัญ

- 49 -

เอกสารสำำ�หรับั อ่า่ นเพิ่่�มเติมิ

Deb, A., Donohue, S. & Glaisyer, T. (2017). Is Social Media A Threat To Democracy?
[ebook] Omidyar Group. Available at: https://www.omidyargroup.com/wp-
content/uploads/2017/10/Social-Media-and-Democracy-October-5-2017.pdf

Edelman. (2017). 2017 Edelman TRUST BAROMETER - Global Results. [online]
Available at: https://www.edelman.com/global-results/

Howard, P. (2017) Is social media killing democracy? Oxford. Available at https://
www. oii.ox.ac.uk/videos/is-social-media-killing-democracy-computational-
propagandaalgorithms-automation-and-public-life/

Nossel, S. (2017). FAKING NEWS: Fraudulent News and the Fight for Truth. [ebook]
PEN America. Available at: https://pen.org/wp-content/uploads/2017/10/PEN-
America_ Faking-News-Report_10-17.pdf

Schudson, M. (2008). Why Democracies Need an Unlovable Press. Polity.
Chapter 5: Six or Seven Things News can do for Democracies, Available
at https://books.google.co.uk/s?id=hmYGMe9ecKUC&printsec=frontcover
&dq=schduson+michael+6+or+seven+ways&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEw
ju_ZGI6ozZAhWELsAKHc0vBlUQ6AEIKTAA - v=onepage&q&f=false

Viner, K. (2017). A mission for journalism in a time of crisis. [online] the Guardian.
Available at: https://www.theguardian.com/news/2017/nov/16/a-mission-for-
journalism-in-a-time-of-crisis

- 50 -

การพิิจารณาเรื่่�อง ‘ความผิดิ ปกติิ หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี 2: การพจิ ารณาเรอ่ื ง ‘ความผดิ ปกตขิ องขอ้ มลู ขา่ วสาร’: รปู แบบของขอ้ มลู ทผ่ี ดิ ขอ้ มลู บดิ เบอื น และขอ้ มลู ทแ่ี ฝงเจตนารา้ ย
ของข้้อมููลข่่าวสาร’: รูปู แบบของ

ข้อ้ มูลู ที่่�ผิดิ ข้้อมูลู บิิดเบืือน
และข้อ้ มููลที่่�แฝงเจตนาร้้าย

โดยเแคลร์ วอร์เดลิ และ โฮสเซน เดรคั ห์ชาน

หน่ว่ ยการเรีียนรู้้�ที่่� 2

- 51 -