Đền Ao Miếu - Di Tích Cấp Quốc Gia

Đền Ao Miếu Được Công Nhận Di Tích Cấp Quốc Gia

( Nơi thờ THẠCH ĐẠI TƯỚNG QUÂN)

Thôn Hạ Lát, xã Tiên Sơn (Việt Yên, Bắc Giang) không chỉ là vùng quê quan họ
nổi tiếng trù phú mà còn có nhiều di tích hàng trăm tuổi như đình Hạ Lát, di tích
Ao Miếu, chùa Vân Sơn, chùa Thạch Long. Những công trình này đều được công
nhận di tích cấp tỉnh, riêng đền Ao Miếu được công nhận di tích cấp quốc gia.

Thôn Hạ Lát nằm giữa trung tâm xã Tiên Sơn (Việt Yên) có 607 hộ với 2.375 nhân
khẩu, đời sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Hạ Lát hôm nay không chỉ là vùng
quê quan họ nổi tiếng trù phú, thấm đượm làn điệu dân ca mà còn là mảnh đất cổ
với những công trình di tích hàng trăm tuổi. Đó là đình Hạ Lát, di tích Ao Miếu,
chùa Vân Sơn, chùa Thạch Long. Những công trình này đều được công nhận di
tích cấp tỉnh. Riêng đền Ao Miếu được công nhận di tích cấp quốc gia vào năm
2012.
Đền được dựng ngay nơi Thạch Tướng đại vương hóa. Ngôi đền rộng khoảng gần
100m2. Bên tả, bên hữu sân đền có 2 chú voi đá đứng chầu. Gian giữa đền thờ

Thạch Tướng đại vương. Hai bên cạnh thờ vợ chồng người có công nuôi Thạch
Tướng. Mỗi năm, đền đón hàng vạn lượt người đến cúng lễ, chiêm bái.

Ao Miếu hay dân gian còn gọi là Đền Hạ thờ Thần Đá: Thạch Linh Thần Tướng
(Thạch Tướng Quân) và Mẫu Đá. Khu di tích Ao Miếu hiện nay bao gồm các hạng
mục công trình: Cổng đền, đền Thạch Linh, ao Thạch Long (Thánh Trì) và Nhà
Mẫu.

Cổng đền mới được trùng tu, xây đơn giản. Sân lát gạch vuông, trong đặt một Ông
Voi tạc bằng đá xanh, hình dáng giống kiểu voi chiến được miêu tả trong Thần tích
về Thạch Linh. Xung quanh sân được xây tường bao khép kín.

Phía trước có hồ thủy đình- nơi tụ thủy, mang lại cảnh quan sinh thái và là nơi diễn
ra nhiều trò chơi dân gian trong ngày lễ hội... Khuôn viên di tích trồng nhiều cây
xanh tỏa bóng mát.

Đền Hạ bình đồ kiến trúc hình chữ Nhất mới được trùng tu, tôn tạo năm 1993. Tòa
Tiền tế được tạo bởi 1 gian 2 chái. Kiến trúc mái theo kiểu chồng diêm 2 tầng 8
mái đao cong, bờ nóc, bờ dải xây gạch phủ vữa.

Đỉnh bờ nóc đắp hình lưỡng long chầu nhật. Hai đầu kìm bờ nóc và khúc nguỷnh
đắp nổi hoa văn thủy ba (sóng nước). Bốn đầu đao được tạo cách điệu hình đầu
rồng. Ngoài yếu tố tạo hình mỹ thuật còn tạo sự thanh thoát, mang yếu tố đối đãi
âm dương.

Hai bên tường hồi xây trụ biểu cạnh hình tứ diện, đỉnh trụ biểu đắp tứ phượng
chung thân. Phần dưới tai trụ biểu tạo dáng đèn lồng, đắp nổi hình tứ linh: Long,
Ly, Quy, phượng. Hai cạnh tường hồi đắp tượng vũ sĩ trong tư thế đứng gác cửa.

Sau đền là ao Thạch Long và ngôi Miếu nhỏ lưu lại dấu tích của Mẹ Đá khi sinh ra
Thạch Linh Thần Tướng và cũng là nơi chứa đựng nhiều giá trị nhất trong toàn bộ
quần thể khu di tích Ao Miếu.

Trong Ao Thạch Long hiện vẫn còn tảng đá tách ra làm ba, người dân vẫn gọi tảng
đá ấy là “Đá mẹ”, vì họ tin rằng Thạch Tướng Quân do hòn đá đó nứt mà sinh ra,
dân làng Tiên Lát gọi ao có tảng đá ấy là Ao Miếu vì có một miếu thờ tảng đá mẹ
trong ao; hay người dân còn gọi ao ấy là Thánh Trì (Ao Thánh) vì xuất phát từ sự
tích đức thánh Thạch Tướng Quân đã sinh ra ở trong ao đó.

Trong ao có mấy phiến đá tách rời nhau, một phiến đá lớn có dựng một ngôi miếu
thờ ở trên, còn hai phiến đá nhỏ nằm ngay cạnh phiến đá lớn ấy. Đó đều là các

khối đá nhám, màu nâu, nằm thành từng tảng ở một ao nước trong mát và khá
rộng.

Tương truyền, trên bề mặt tảng đá mẹ trong ao còn có dấu vết của thánh khi sinh
ra, đó là dấu vết nơi Thạch Tướng Quân đã ngồi trên đá, hay dấu vết bàn tay năm
ngón bám vào phiến đá, bàn chân đạp trên phiến đá. Chính những dấu vết đó là cơ
sở để người dân thể hiện niềm tin vào vị thần mình đang thờ cúng.

Khu Nhà Mẫu mới được xây dựng vào năm 2009- nơi thờ Cha Mẹ nuôi của Thạch
Tướng Quân.

Cùng với các di vật đá thiêng, liên quan đến nhân vật Thạch Tướng Quân còn có
một số địa danh, điểm thờ của người dân Tiên Lát nhằm tôn kính vị thần Thạch
Tướng Quân của mình.

Đặc biệt, ngọn núi Phượng Hoàng còn có hai ngôi đền thờ Thạch Tướng Quân, thứ
nhất là đền trung nằm ở lưng chừng núi, thứ hai là đền thượng nằm trên đỉnh ngọn
núi. Theo truyền thuyết, sau khi Thạch Tướng Quân phá tan quân giặc đã trở về
trang Tiên Lát từ biệt cha mẹ nuôi rồi lên đỉnh ngọn núi Phượng Hoàng bay về trời.
Nhà vua cho xây đền tưởng nhớ chiến công của thần để người dân Tiên Lát đời đời
thờ cúng.

Thần tích về Thạch Tướng quân được kể giống như câu chuyện về Thánh Gióng,
được khắc toàn văn lên một bia đá đặt ngay bên cạnh đền. Nội dung kể về một gia
đình người nông dân nọ, nhiều tuổi chưa có con. Cạnh nhà có một ao nhỏ nước
xanh thẳm, giữa ao có một phiến đá lớn đẹp nổi tiếng trong vùng. Vào một đêm
mưa gió dữ dội, sấm chớp ầm ầm đến sáng (ngày 10 tháng Giêng) ở nơi phiến đá
có tiếng nổ long trời lở đất. Mây mù tan dần, trời đất trở lại phong quang, phiến đá
vỡ ra làm ba và có một đứa trẻ có tướng mạo đẹp đẽ, khác thường. Gia đình người
nông dân này đưa cậu bé về nuôi.

Khi đất nước có giặc ngoại xâm, nhà vua cho tìm người tài để giúp nước. Sau một
cơn mưa giông, sấm chớp, trên trời thả một lá cờ trắng có ghi “Huy khâm thượng
đế” báo cho vua biết muốn quét sạch giặc hãy đến đất Yên Việt xứ Bắc Hà sẽ có
người giúp. Nhà vua ra lệnh cho các quan triều đình về ngay đất Yên Việt xứ Bắc
Hà đến trang Tiên Lát loa truyền tìm người tài đi đánh giặc giúp nước (hôm đó là
ngày 10 tháng hai). Nghe tiếng gọi loa, đứa trẻ tên là Thạch Công ấy liền đứng
dậy, nói với sứ giả rằng, mang một con voi đá 10 trượng và trao lá cờ Thiên đế thì
tất sẽ trừ được giặc. Sau khi đánh thắng quân giặc, Thạch Tướng cưỡi voi thẳng về
Trang Tiên Lát thả voi ra và lên núi Phượng Hoàng để lại áo mũ bay thẳng lên trời.

Đến đời vua Lý Thánh Tông đi đánh giặc Chiêm Thành, voi ngựa đi qua đền thờ
Thạch Tướng hí vang và phủ phục không chịu đi. Vua ra xem thấy ngôi đền bèn
cầu đảo thần (nguyện âm phù giúp nước). Voi ngựa lại đi đánh giặc được. Sau khi
đất nước thanh bình, vua Lý làm lễ tạ và phong thần 4 chữ: “Hiền Ứng Linh
Thông” - Hương hỏa vô cùng còn mãi với trời đất thanh bình ngự trị.

Có thể coi khu vực giếng Thánh - ao Thần và đá thiêng ở Tiên Lát Hạ là một biểu
tượng sáng, một đài kỷ niệm về sự khai mở - tạo lập Vũ trụ. Đền Ao Miếu với 3
mảnh đá thiêng ở đầm nước không ngoài mục đích thờ Tam Tài (Thiên- địa- nhân).

Thạch Linh thần tướng là con đẻ của Vũ trụ (từ mẹ đá vỡ ra 3 mảnh) sau khi cứu
nhân độ thế làm cho quốc thái dân an rồi lại hoà đồng vào Vũ trụ. Hành động thăng
hoá của Thạch Linh thần tướng tại ngọn núi cao Tiên Lát Thượng chính là cuộc trở
về cội nguồn bản thể thiên nhiên của Con người.

Thăm quần thể di tích ở Tiên Lát, du khách có cảm tưởng người Việt sớm am
tường nghệ thuật phối cảnh kiến trúc trên bình diện hoành tráng.

Ngọn núi có đền thờ Thạch Linh có thể ví như một “đài sen” nổi bật giữa vùng
chiêm trũng kề bên dòng sông Cầu thơ mộng. Phải chăng đây là một dạng Mạn -
Đà - La nguyên thủy theo tín ngưỡng dân gian bản địa và còn là một cách chơi Non
Bộ độc đáo siêu phàm? Không phải ngẫu nhiên thời Lý – Trần, nhân dân đã dựng
chùa Bổ Đà – một cổ tự lừng danh ở nơi địa linh này.

Đã thành tục lệ, hàng năm chính quyền và nhân dân xã Tiên Sơn tưng bừng mở lễ
hội lớn ở đền Ao Miếu và chùa Bổ Đà vào 3 ngày (từ 16 - 18 tháng 2 âm lịch).

Với những truyền tích hư ảo như vậy đã chứng minh về thời kỳ cư dân thời đá mới
đã xuất hiện ở vùng Tiên Sơn. Ngày nay, phía trước Đền có một hồ nước rộng
trong xanh. Nơi đó là một “sân khấu” nước cho những ngày hát hội quan họ. Các
anh Hai, chị Hai ở thôn Hạ Lát thường đi thuyền hát trên hồ nước ấy.

Những công trình lịch sử mang giá trị lâu đời như vậy ở Hạ Lát là nền tảng giúp
dân ca quan họ có không gian sống và phát triển trong lòng cộng đồng.