หน่วยที่ 2 สหกรณ์

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 2 แบ่งเป็ น 4 เรื่อง

สหกรณ์ใน สหกรณ์กบั การ
ประเทศไทย พฒั นาเศรษฐกจิ ใน
ชุมชนและประเทศ

หลกั การสหกรณ์ เศรษฐกจิ ในชุมชน

สหกรณ์

95

เศรษฐศาสตร์ ม. 4–6

หน่วยการเรียนรู้ที่ 2 สหกรณ์
สหกรณ์

96

ประวตั คิ วามเป็ นมาของสหกรณ์

• คริสตศ์ ตวรรษที่ 18 - 19 มีการปฏิวตั ิอุตสาหกรรม โดยนาเครื่องจกั รมาใชแ้ ทน
แรงงานคน ส่งผลใหเ้ กิดปัญหาภาวการณ์วา่ งงานและเศรษฐกิจตกต่าในประเทศองั กฤษ

• โรเบิร์ต โอเวน ซ่ึงภายหลงั ไดร้ ับการยกยอ่ งใหเ้ ป็นบิดาแห่งการสหกรณ์ของโลก
ไดเ้ สนอแนวคิดใหจ้ ดั ต้งั ชมรมสหกรณ์ข้ึน

• พ.ศ. 2370 นายแพทยว์ ลิ เลียมคิง นาแนวคิดสหกรณ์ของโอเวนไปจดั ต้งั สมาคมการคา้
เพื่อการจาหน่ายสินคา้ ซ่ึงถือเป็นตน้ แบบของสหกรณ์ร้านคา้ ในเวลาต่อมา

• พ.ศ. 2393 นายเฮอร์มนั ชูลส์ ไดจ้ ดั ต้งั สหกรณ์หาทุนข้ึนในหมู่ช่างฝีมือและพอ่ คา้
• พ.ศ. 2405 นายฟริดิก วลิ เอลม์ ไดจ้ ดั ต้งั สหกรณ์หาทุนข้ึนในหมู่เกษตรกรชนบท

เพอ่ื จดั หาทุนใหส้ มาชิกกยู้ มื

97

1. หลกั การสหกรณ์

สหกรณ์เป็ นรูปแบบของธุรกจิ ทมี่ กี ารเป็ นเจ้าของ
และการบริหารโดยกลุ่มคนทเ่ี ป็ นสมาชิก

98

ความหมายและความสาคญั

สหกรณ์ คือ องคก์ ารของบรรดาบุคคลซ่ึงรวมกลุ่มกนั โดยสมคั รใจใน

การดาเนินวิสาหกิจที่พวกเขาเป็ นเจา้ ของร่วมกนั และควบคุมตามหลกั

ประชาธิปไตย เพ่ือสนองความตอ้ งการอนั จาเป็ นและความหวงั ร่วมกนั

ทางเศรษฐกิจ สงั คม และวฒั นธรรม 99

อุดมการณ์สหกรณ์

ความเชื่อร่วมกนั ที่วา่ การช่วยเหลือ
ตนเองและการช่วยเหลือซ่ึงกนั และกนั
ตามหลกั การสหกรณ์จะนาไปสู่การกินดี
อยดู่ ี มีความเป็นธรรม และสันติสุขใน
สงั คม

อดุ มการณ์สหกรณ์จะนาพา การช่วยเหลือตนเองและช่วยเหลือ
สันตสิ ุขมาสู่โลก ซ่ึงกนั และกนั ความรับผดิ ชอบร่วมมือ

ความเสมอภาค ความเป็นธรรม
และการรวมกนั เป็นน้าหน่ึงใจเดียวกนั

และการพ่งึ พาอาศยั กนั 100

หลกั การของระบบสหกรณ์

หลกั การสหกรณ์ แนวทางที่สหกรณ์ยดึ ถือปฏิบตั ิเพ่อื ใหค้ ุณคา่ สหกรณ์
เกิดผลเป็ นรู ปธรรม

มี 7 ประการ 1. การเป็นสมาชิกโดยสมคั รใจและเปิ ดกวา้ ง
2. การควบคุมโดยสมาชิกตามหลกั ประชาธิปไตย
3. การมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของสมาชิก
4. การปกครองตนเองและความเป็นอิสระ
5. การศึกษา ฝึกอบรม และสารสนเทศ
6. การร่วมมือระหวา่ งสหกรณ์
7. การเอ้ืออาทรต่อชุมชน

101

หลกั การของระบบสหกรณ์

หลกั การสหกรณ์ 1 การเป็นสมาชิกโดยสมคั รใจและเปิ ดกวา้ ง

• เป็นองคก์ รโดยสมคั รใจ
• เปิ ดรับบุคคลทุกคนท่ีจะมาใชบ้ ริการ
• การเขา้ และออกจากการเป็นสมาชิกเป็นไปดว้ ยความสมคั รใจ

2 การควบคุมโดยสมาชิกตามหลกั ประชาธิปไตย

• เป็นองคก์ รประชาธิปไตย
• สมาชิกมีส่วนร่วมในการกาหนดนโยบายและการตดั สินใจ
• สมาชิกมีสิทธิออกเสียงเท่ากนั “หน่ึงคนหน่ึงเสียง”

102

หลกั การของระบบสหกรณ์

หลกั การสหกรณ์ 3 การมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของสมาชิก

• สมาชิกมีส่วนใหท้ ุนและควบคุมการใชท้ ุนของสหกรณ์
ตามแนวทางประชาธิปไตย

• มุ่งเนน้ ใหส้ มาชิกพึงตระหนกั วา่ ตนเองเป็นท้งั เจา้ ของ
และลูกคา้ ในคนเดียวกนั

4 การปกครองตนเองและความเป็นอิสระ

• เป็นองคก์ รช่วยเหลือตนเองและปกครองตนเอง
(ควบคุมโดยสมาชิก)

• สหกรณ์ตอ้ งเป็นอิสระในการตดั สินใจหรือทาสญั ญาตาม
เง่ือนไขที่สหกรณ์ยอมรับไดก้ บั บุคคลภายนอกหรือรัฐบาล

103

หลกั การของระบบสหกรณ์

หลกั การสหกรณ์ 5 การศึกษา ฝึกอบรม และสารสนเทศ

• สหกรณ์พึงใหก้ ารศึกษาและฝึ กอบรมแก่ผมู้ ีส่วนเก่ียวขอ้ ง
เช่น สมาชิก ผแู้ ทนจากการเลือกต้งั

• สหกรณ์พงึ ใหข้ ่าวสารความรู้ในเร่ืองลกั ษณะและ
ประโยชนข์ องสหกรณ์แก่บุคคลทวั่ ไป

6 การร่วมมือระหวา่ งสหกรณ์

• สหกรณ์พึงรับใชส้ มาชิกอยา่ งมีประสิทธิผลสูงสุด
และทาใหข้ บวนการสหกรณ์เขม้ แขง็

• หลกั การน้ีก่อใหเ้ กิดการประหยดั ดว้ ยขนาด มีอานาจต่อรอง
และนาไปสู่การรับใชส้ มาชิกอยา่ งมีประสิทธิผล

104

หลกั การของระบบสหกรณ์

หลกั การสหกรณ์ 7 การเอ้ืออาทรตอ่ ชุมชน

• สหกรณ์พงึ ดาเนินการเพ่อื การพฒั นาที่ยงั่ ยนื ของชุมชนท่ี
สหกรณ์ต้งั อยตู่ ามนโยบายที่สมาชิกไดใ้ หค้ วามเห็นชอบ

• การพฒั นาตอ้ งไม่ทาลายทรัพยากรธรรมชาติ ส่ิงแวดลอ้ ม
และระบบนิเวศ

105

วธิ ีการสหกรณ์

การนาหลกั การสหกรณ์มาประยกุ ตใ์ ชใ้ นการดาเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจ
และสงั คม เพื่อประโยชน์ของมวลสมาชิกและชุมชน โดยไม่ละเลยหลกั การ
ธุรกิจท่ีดี

106

2. สหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์มจี ุดมุ่งหมายเพื่อช่วยเหลือซ่ึงกนั และกนั

107

ววิ ฒั นาการของสหกรณ์ในประเทศไทย

• มีมูลเหตุมาจากการติดต่อคา้ ขายกบั
ต่างประเทศในสมยั รัตนโกสินทร์
• ระบบเศรษฐกิจของชนบทเปลี่ยน
จากแบบเล้ียงตวั เองมาสู่แบบการคา้
• ชาวนากยู้ มื เงินจากนายทุนจนนา
ไปสู่ปัญหาหน้ีสินและขาดแคลน
ท่ีดินทากิน

108

ววิ ฒั นาการของสหกรณ์ในประเทศไทย

จากสภาพปัญหาความยากจนของชาวนาในสมยั น้นั ทาใหร้ าชการตอ้ ง
จดั หาเงินทุนมาใหก้ แู้ ละคิดดอกเบ้ียในอตั ราต่า โดยกาหนดวิธีการช่วยเหลือ
ชาวนาไว้ 2 วธิ ี

วธิ ีท่ี จดั ต้งั ธนาคารเกษตร เพ่อื ใหเ้ งินกแู้ ก่ชาวนา แต่ขดั ขอ้ งในเร่ือง
1 เงินทุนและหลกั ประกนั เงินกู้ ความคิดน้ีจึงระงบั ไป
วธิ ีท่ี จดั ต้งั ธนาคารใหก้ ยู้ มื แห่งชาติ ดาเนินการใหก้ ยู้ มื โดยมีท่ีดินและ
2 หลกั ทรัพยอ์ ่ืนเป็นหลกั ประกนั เพอ่ื ป้องกนั การหลบหน้ีสิน

109

ววิ ฒั นาการของสหกรณ์ในประเทศไทย

สาหรับการควบคุมเงินกแู้ ละการเรียกเกบ็ เงินไดใ้ ชว้ ธิ ีการจดั ต้งั เป็น
สมาคมที่เรียกวา่ “โคออเปอราทีฟ โซไซตี” (cooperative society) โดยมี
หลกั การร่วมมือกนั เพ่อื ช่วยเหลือซ่ึงกนั และกนั ซ่ึงคาน้ี พระราชวรวงศเ์ ธอ
กรมหมื่นพทิ ยาลงกรณไดท้ รงบญั ญตั ิศพั ทเ์ ป็นภาษาไทยวา่ “สมาคมสหกรณ์”
จึงกล่าวไดว้ า่ ประเทศไทยเริ่มศึกษาวิธีการสหกรณ์มาต้งั พ.ศ. 2457

จนกระทงั่ ใน พ.ศ. 2458 ไดม้ ีการเปลี่ยนแปลง
ส่วนราชการ จึงเร่ิมดาเนินการทดลองจดั ต้งั
สหกรณ์ข้ึนโดยมีพระราชวรวงศเ์ ธอ กรมหมื่น
พิทยาลงกรณเป็นผบู้ ุกเบิกริเริ่มงานสหกรณ์ข้ึน
ในประเทศไทย

110

ววิ ฒั นาการของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์แห่งแรกของไทยมีช่ือวา่ สหกรณ์วดั จนั ทร์ไม่จากดั สินใช้ ต้งั อยู่
ท่ีอาเภอเมืองพิษณุโลก จงั หวดั พิษณุโลก จดทะเบียนเมื่อวนั ที่ 26 กมุ ภาพนั ธ์
พ.ศ. 2459 โดยมีพระราชวรวงศเ์ ธอ กรมหม่ืนพทิ ยาลงกรณเป็นนายทะเบียน
พระองคแ์ รก นบั เป็นการเริ่มตน้ แห่งการสหกรณ์ในประเทศไทยอยา่ งสมบูรณ์

111

เรื่องน่ารู้: พระบิดาแห่งการสหกรณ์ไทย

พระราชวรวงศเ์ ธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ
พระนามเดิม พระองคเ์ จา้ รัชนีแจ่มจรัส มีพระนามแฝง
วา่ น.ม.ส. ทรงเป็นปราชญแ์ ห่งกรุงรัตนโกสินทร์และ
เป็ นพระบิดาแห่งการสหกรณ์ไทย

ในช่วง พ.ศ. 2458 กรมหม่ืนพทิ ยาลงกรณทรงดารงตาแหน่งอธิบดีกรม 112
พาณิชยแ์ ละสถิติพยากรณ์ในขณะน้นั พระองคท์ รงเป็นผบู้ ุกเบิกริเร่ิมงาน
สหกรณ์ข้ึนในประเทศไทย บุคคลท้งั หลายในขบวนการสหกรณ์จึงถือวา่
พระองคท์ รงเป็น “พระบิดาแห่งการสหกรณ์ไทย”

ประเภทและตัวอย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์ในประเทศไทย แบ่งออกเป็ น 7 ประเภท

สหกรณ์การเกษตร

ภาค สหกรณ์ประมง
การเกษตร สหกรณ์นิคม

สหกรณ์ สหกรณ์ร้านคา้

นอกภาค สหกรณ์ออมทรัพย์
การเกษตร สหกรณ์บริการ

สหกรณ์เครดิตยเู นี่ยน

113

ประเภทและตวั อย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์ภาคการเกษตร สหกรณ์การเกษตร

• จดั ต้งั ข้ึนในหมู่ผมู้ ีอาชีพทางการเกษตร
• มีจุดมุ่งหมายเพ่อื ใหส้ มาชิกดาเนินกิจการร่วมกนั
และช่วยเหลือซ่ึงกนั และกนั
• ประโยชน์ที่สมาชิกไดร้ ับ เช่น มีปัจจยั การผลิต
เพม่ิ ข้ึน มีท่ีดินทากินเป็นของตนเอง ไดร้ ับความรู้
เก่ียวกบั การใชเ้ ทคโนโลยใี นการผลิต
• เช่น ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรชาวไร่ออ้ ย สหกรณ์
การเกษตรตลิ่งชนั

114

ประเภทและตัวอย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์ภาคการเกษตร สหกรณ์ประมง

• จดั ต้งั ข้ึนในหมู่ชาวประมง 115
• มีวตั ถุประสงคเ์ พ่ือใหค้ วามรู้ทางดา้ นวิชาการในเร่ือง
การจดั หาวสั ดุอุปกรณ์ที่เหมาะสมและมีคุณภาพแก่
สมาชิก รวมท้งั ใหค้ วามช่วยเหลือดา้ นธุรกิจการประมง
• ประโยชน์ที่สมาชิกไดร้ ับ เช่น มีแหล่งเงินกทู้ ่ีมีอตั รา

ดอกเบ้ียต่า ซ้ือวสั ดุอุปกรณ์และสิ่งของจาเป็นในราคา
ท่ีเป็ นธรรม
• เช่น สหกรณ์ปลาสวยงามแห่งสยาม สหกรณ์ประมง
แม่กลอง

ประเภทและตัวอย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์ภาคการเกษตร สหกรณ์นิคม

• เป็นสหกรณ์การเกษตรรูปแบบหน่ึง
• มีวตั ถุประสงค์ 2 ประการ คือ การจดั นิคม (จดั หาที่ดิน
และบริการดา้ นสาธารณูปโภค) และการจดั สหกรณ์
(รวบรวมราษฎรที่ไดร้ ับจดั สรรท่ีดินต้งั ข้ึนเป็นสหกรณ์)
• ประโยชน์ที่สมาชิกไดร้ ับ เช่น มีสหกรณ์เป็นส่ือกลาง
ในการขอรับบริการต่าง ๆ จากรัฐบาล
• เช่น สหกรณ์นิคมสมุทรสาคร สหกรณ์นิคมท่าแซะ

116

ประเภทและตัวอย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์นอกภาคการเกษตร สหกรณ์ร้านค้า

• สหกรณ์ท่ีผบู้ ริโภคร่วมกนั จดั ต้งั ข้ึน
• มีวตั ถุประสงคเ์ พือ่ จดั หาส่ิงของและบริการท่ีสมาชิกตอ้ งการมาจาหน่าย
ช่วยจาหน่ายผลิตผลและผลิตภณั ฑข์ องสมาชิก ส่งเสริมและเผยแพร่ความรู้

ดา้ นสหกรณ์

• ประโยชนท์ ่ีสมาชิกไดร้ ับ เช่น มีสถานที่ซ้ือขายสินคา้ ในชุมชน ไดร้ ับสินคา้

ท่ีมีคุณภาพ ไดร้ ับเงินปันผลและเงินเฉล่ียคืนตามส่วนท่ีไดท้ าธุรกิจกบั สหกรณ์

• เช่น ร้านสหกรณ์พฒั นา จากดั สหกรณ์ร้านคา้ ไออาร์พซี ี 117

ประเภทและตวั อย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์นอกภาคการเกษตร สหกรณ์ออมทรัพย์

• เป็นสถาบนั การเงินแบบหน่ึง
• มีวตั ถุประสงคเ์ พื่อส่งเสริมใหส้ มาชิกรู้จกั
การออมทรัพยแ์ ละใหก้ ยู้ มื เม่ือเกิดความจาเป็น
หรือเพ่ือก่อใหเ้ กิดประโยชน์งอกเงย
• ประโยชน์ที่สมาชิกไดร้ ับ เช่น มีแหล่งฝาก
และเงินกู้ ทาใหร้ ู้จกั การเกบ็ ออม ทาให้
สถาบนั ครอบครัวมีความมนั่ คงข้ึน
• เช่น สหกรณ์ออมทรัพยม์ หาวิทยาลยั ขอนแก่น

118

ประเภทและตวั อย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์นอกภาคการเกษตร สหกรณ์บริการ

• จดั ต้งั ข้ึนโดยประชาชนที่มีอาชีพเดียวกนั ไม่นอ้ ยกวา่ 10 คน
• มีวตั ถุประสงคเ์ พอ่ื ดาเนินธุรกิจดา้ นการบริการตามรูปแบบของสหกรณ์
ส่งเสริมสวสั ดิการแก่สมาชิกและครอบครัว
• ประโยชน์ที่สมาชิกไดร้ ับ เช่น มีสหกรณ์เป็นศูนยก์ ลาง
ในการพฒั นาฝีมือ มีแหล่งรวมซ้ือรวมขายผลิตภณั ฑแ์ ละอุปกรณ์การผลิต
• เช่น สหกรณ์บริการคุม้ เกลา้ โคราชมนั่ คง

119

ประเภทและตัวอย่างของสหกรณ์ในประเทศไทย

สหกรณ์นอกภาคการเกษตร สหกรณ์เครดิตยเู นี่ยน

• เป็นสถาบนั การเงินแบบหน่ึง 120
• มีวตั ถุประสงคเ์ พื่อส่งเสริมใหส้ มาชิกรู้จกั การออมทรพั ยแ์ ละใหก้ ยู้ มื
เมื่อเกิดความจาเป็นหรือเพ่ือก่อใหเ้ กิดประโยชนง์ อกเงย
• ประโยชนท์ ่ีสมาชิกไดร้ ับ เช่น มีแหล่งฝากและเงินกู้
ทาใหร้ ู้จกั การเกบ็ ออม ทาใหส้ ถาบนั ครอบครัวมีความมน่ั คงข้ึน
• เช่น สหกรณ์เครดิตยเู น่ียนกลุ่มไทยสมุทร

สหกรณ์กบั บูรณาการเศรษฐกจิ พอเพยี ง
เศรษฐกจิ พอเพยี ง
สหกรณ์เป็ นการดาเนินการตามปรัชญาของ
เ ศ ร ษ ฐ กิ จ พ อ เ พี ย ง ข อ ง พ ร ะ บ า ท ส ม เ ด็ จ พ ร ะ -
ปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชโดยเป็ นความ
พอเพียงในระดบั ชุมชนและระดบั องค์กร ซ่ึงเป็ น
เศรษฐกิจพอเพยี งแบบกา้ วหนา้

การสนบั สนุนให้เกษตรกรรวมพลงั กนั ในรูป
กลุ่มหรือสหกรณ์เพื่อร่วมมือกนั สร้างประโยชน์
ให้แก่กลุ่มและส่วนรวมบนพ้ืนฐานของการไม่
เบียดเบียนกนั การแบ่งปันช่วยเหลือซ่ึงกนั และกนั
ตามกาลงั และความสามารถของตน

121

สรุปความรู้

 สหกรณ์เป็นองคก์ ารของบรรดาบุคคลซ่ึงรวมกลุ่มกนั โดยสมคั รใจ
ในการดาเนินวสิ าหกิจท่ีพวกเขาเป็นเจา้ ของร่วมกนั และควบคุมตาม
หลกั ประชาธิปไตย เพื่อสนองความตอ้ งการอนั จาเป็นและความหวงั
ร่วมกนั ทางเศรษฐกิจ สงั คม และวฒั นธรรม

 สหกรณ์ในประเทศไทยแบ่งออกเป็น 7 ประเภท ไดแ้ ก่
สหกรณ์การเกษตร สหกรณ์ประมง สหกรณ์นิคม สหกรณ์ร้านคา้
สหกรณ์ออมทรัพย์ สหกรณ์บริการ และสหกรณ์เครดิตยูเน่ียน

122