ภาษาท่าทางนาฏศิลป์

๑

เรื่อง ภาษาท่าทางนาฏศิลป์

นาฏภาษาหรือภาษาท่าทาง (เป็นสาร)ที่ใช้ในการสื่อสารอย่างหนึ่งที่ท้ังผู้ถ่ายทอดสาร (ผู้รำ) และ
ผ้รู ับสาร (ผ้ชู ม) จำเปน็ จะตอ้ งเขา้ ใจตรงกัน จึงจะสามารถเขา้ ใจในความหมายของการแสดงออก นนั้ ได้อย่าง
ถูกตอ้ งการถา่ ยทอดภาษาด้วยการเคลอื่ นไหวของร่างกาย

ความหมายภาษาท่านาฏศลิ ป์
ภาษาท่านาฏศิลป์ เป็นการนำท่าทางต่างๆและสีหน้าที่มีอยู่ตามธรรมชาติมาใช้แทน เช่นคำพูด

กริยาอาการ อารมณ์ ความรู้สึก มาปฏิบัติเป็นท่าทางนาฏศิลป์ไทยที่มีความหมายแทนคำพูด สอดคล้อง
กับจังหวะเพลงและการขบั รอ้ ง การฝึกปฏิบัติ การฝึกหดั ภาษาท่าจะตอ้ งฝึกใหถ้ กู ต้องตามแบบแผน เพื่อสื่อ
ความหมายไดโ้ ดยตรง ซ่งึ จะทำให้ผูช้ มเข้าใจความหมายท่ผี ู้แสดงตอ้ งจะสอื่ ความหมายมากข้นึ
การแสดงนาฏศลิ ป์ แบ่งออกเปน็ 2 ประเภท
1. ภาษาทา่ ทม่ี าจากธรรมชาติ เป็นท่าทางที่ดดั แปลงมาจากท่าทางตามธรรมชาติของคนเราแต่ปรับปรุงให้

ดูสวยงามอ่อนช้อยมากยิ่งขึ้น โดยใช้ลักษณะการร่ายรำเบื้องต้นมาผสมผสาน เช่น ท่าปฏิเสธ ท่า
ยม้ิ ทา่ เรยี ก ท่าร้องไห้ ท่าดีใจ ท่าเสียใจ ท่าโกรธ
2. ภาษาท่าที่มาจากการประดิษฐ์โดยตรง เป็นท่าทางที่ประดิษฐ์ ขึ้นเพื่อให้เพียงพอใช้กับคำร้องหรือคำ
บรรยาย ท่ีจะต้องแสดงออกเป็นทา่ รำ เชน่ สอดสร้อยมาลา เป็นตน้

ภาษาท่าทางนาฏศิลป์ ในชีวิตประจำวนั ทุกวนั นีม้ นุษย์เราใช้ท่าทางประกอบการพูดหรือบางครั้ง
มีการแสดงสหี นา้ ความรู้สกึ เพอ่ื เน้นความหมายด้วยในทางนาฏศลิ ป์ ภาษาทา่ เสมอื นเปน็ ภาษาพูด โดยไม่
ต้องเปล่งเสียงออกมา แต่อาศัยส่วนประกอบอวัยวะของร่างกาย แสดงออกมาเป็นท่าทาง โดยเลียนแบบ
ท่าทางธรรมชาติ เพอ่ื ใหผ้ ชู้ มสามารถเข้าใจได้ การปฏิบตั ภิ าษาทา่ ทางนาฏศลิ ป์แบ่งออกได้ ดังนี้
ภาษาทา่ สามารถแบ่งไดเ้ ป็น 3 ลกั ษณะ คือ

1. ภาษาทา่ ทางนาฏศิลป์ที่ใช้แทนคำพูด เชน่ ท่าแนะนำตัว ท่าปฏิเสธ ทา่ เรียก ทา่ ท่าน ท่าท่ีนี่
ทา่ แต่กอ่ น ทา่ อวยพร ทา่ พรอ้ มเพียง ท่ายิง่ ใหญ่ เปน็ ตน้

2. ภาษาท่าทางนาฏศิลปอ์ ริยาบทหรอื กริ ยิ าอาการ เช่น ท่ายืน ท่าเดิน ท่าดม ท่าพูด ท่ามอง
ท่าฟงั เป็นตน้

3. ภาษาท่าทางนาฏศิลป์ที่ใช้แสดงอารมณค์ วามรู้สึก เช่น ท่าเสียใจ ท่าโกรธ ท่าเศร้าโศก ท่า
อาย ทา่ ยิ้ม ทา่ รกั ท่าคิดถงึ เปน็ ตน้

๒

ภาษาท่าทางนาฏศลิ ปท์ ใ่ี ชแ้ ทนคำพดู

นาง พระ
ภาพท่ี 3.1 ช่อื ภาพ ท่าแนะนำตนเอง
แสดงท่ารำโดย : 1. เดก็ ชายชนิ วตั ร นลิ วงษ์ ชั้นมธั ยมศึกษาปที ่ี 3/7
2. เดก็ หญิงพรพมิ ล หนแู กว้ ชน้ั มัธยมศึกษาปที ่ี 2/2
ถา่ ยภาพโดย : วา่ ท่ีร.ต.หญงิ พัณณติ า หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559
ทา่ แนะนำตนเอง มือซา้ ยช้เี ข้าระหว่างอก
พระ มือซ้ายจีบระหว่างอก เท้าขวาล้ำหน้าเท้าซ้ายเล็กน้อย เท้าซ้ายยืนเปน็ หลกั น้ำหนักอยู่ท่ี
เท้าซา้ ย มอื ขวาเท้าสะเอว เอยี งขวา
นาง มือซ้ายจีบระหว่างอก เท้าซ้ายล้ำหน้าเท้าขวาเลก็ นอ้ ย เท้าขวายืนเป็นหลกั น้ำหนักอย่ทู ี่
เท้าขวา มือขวาเทา้ สะเอว เอียงขวา

๓

นาง พระ

ภาพท่ี 3.2 ชือ่ ภาพ ทา่ ปฏเิ สธ
แสดงทา่ รำโดย : 1. เดก็ ชายชนิ วัตร นลิ วงษ์ ช้ันมัธยมศกึ ษาปีที่ 3/7

2. เด็กหญงิ พรพิมล หนแู ก้ว ชั้นมธั ยมศึกษาปีที่ 2/2
ถา่ ยภาพโดย : วา่ ท่รี .ต.หญิงพณั ณติ า หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559

ทา่ ปฏิเสธ ต้งั มอื ข้นึ ระดบั วงหนา้ แล้วสนั่ ปลายมือพรอ้ มทัง้ สา่ ยหนา้ เล็กน้อย
พระ มอื ขวาเท้าสะเอว มอื ซ้ายตง้ั วงแขนตึง แล้วส่ันปลายมอื พรอ้ มท้ังส่ายหนา้ เลก็ นอ้ ย

เอยี งซา้ ย
นาง ปฏบิ ัติเหมอื นตัวพระ

๔

นาง พระ

ภาพท่ี 3.3 ช่อื ภาพ ทา่ เรียก
แสดงทา่ รำโดย : 1. เด็กชายชนิ วัตร นลิ วงษ์ ชั้นมธั ยมศึกษาปที ี่ 3/7

2. เด็กหญงิ พรพมิ ล หนแู ก้ว ชน้ั มธั ยมศึกษาปที ี่ 2/2
ถา่ ยภาพโดย : วา่ ทรี่ .ต.หญงิ พณั ณติ า หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559

ท่าเรียก ตั้งมือขึ้นระดับวงหน้า แล้วกดปลายมือลงจีบคว่ำ กดปลายนิ้ว และข้อมือลง
เขา้ หาลำตัว

พระ มือซ้ายจีบส่งหลัง มือขวากดปลายมือลงจีบคว่ำ กดปลายนิ้ว และข้อมือลง
เขา้ หาลำตวั เอยี งซ้าย

นาง ปฏิบตั ิเหมือนตวั พระ

๕

นาง พระ
ภาพท่ี 3.4 ช่ือภาพ ท่าสวยงาม

แสดงท่ารำโดย : 1. เด็กชายชนิ วตั ร นิลวงษ์ ช้ันมธั ยมศึกษาปที ่ี 3/7
2. เด็กหญิงพรพมิ ล หนูแก้ว ชนั้ มธั ยมศึกษาปที ่ี 2/2

ถ่ายภาพโดย : วา่ ท่รี .ต.หญิงพณั ณิตา หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559

ทา่ สวยงาม มอื ข้างหน่ึงตงั้ วงบัวบาน มอื อีกขา้ งต้ังวงหนา้ (ท่าเฉิดฉนิ )
พระ มือซ้ายตง้ั วงบัวบาน มอื ขวาตัง้ วงระดบั วงหน้า เอยี งซ้าย
นาง มอื ขวาตงั้ วงบวั บาน มอื ซา้ ยตงั้ วงระดับวงหน้า เอยี งขวา

๖

นาง พระ

นาง พระ
ภาพท่ี 3.5 ชอื่ ภาพ ทา่ รงุ่ เรอื ง สดใส
แสดงทา่ รำโดย : 1. เด็กชายชนิ วตั ร นิลวงษ์ ชั้นมัธยมศกึ ษาปที ่ี 3/7
2. เด็กหญิงพรพิมล หนูแกว้ ชน้ั มธั ยมศึกษาปีท่ี 2/2
ถ่ายภาพโดย : วา่ ที่ร.ต.หญงิ พณั ณติ า หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559
ทา่ รุง่ เรือง สดใส มอื ทั้งสองจีบควำ่ เปล่ียนเป็นตั้งวงแบบหักข้อมือปลายนิ้วชด้ี ้านข้าง (ทา่ บัวบาน)
พระ ก้าวเทา้ ขวากระดกเท้าซา้ ย เอยี งซา้ ย
นาง ก้าวเท้าซ้ายกระดกเทา้ ขวา เอียงขวา

๗

นาง พระ

ภาพที่ 3.6 ชอ่ื ภาพ ทา่ ท่าน, ผู้สูงศกั ดิ์
แสดงทา่ รำโดย : 1. เด็กชายชินวัตร นิลวงษ์ ชั้นมัธยมศึกษาปีท่ี 3/7

2. เด็กหญิงพรพมิ ล หนูแกว้ ชนั้ มัธยมศึกษาปที ่ี 2/2
ถา่ ยภาพโดย : วา่ ทรี่ .ต.หญิงพัณณิตา หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559
ทา่ เกง่ กล้า กล้าหาญ มอื ขวาแบตง้ั ดว้ ยสันมอื สูง มอื ซ้ายจีบสง่ หลัง เอียงซา้ ย
พระ – นาง กา้ วเท้าซา้ ยมาด้านหนา้ เปดิ ส้นเท้าขวา ยอ่ ตัวลง มอื ขวาแบต้งั ด้วยสันมอื สูง มอื ซา้ ย
จบี ส่งหลงั เอยี งซ้าย

๘

ภาษาทา่ ทางนาฏศลิ ปอ์ ริยาบทหรอื กริ ิยาอาการ

นาง พระ
ภาพที่ 3.7 ชือ่ ภาพ ทา่ ยนื

แสดงทา่ รำโดย : 1. เดก็ ชายชินวตั ร นิลวงษ์ ช้ันมธั ยมศึกษาปีท่ี 3/7
2. เดก็ หญงิ พรพิมล หนแู กว้ ช้ันมัธยมศึกษาปที ่ี 2/2

ถา่ ยภาพโดย : ว่าท่รี .ต.หญงิ พัณณิตา หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559
ทา่ ยนื
พระ ยืนตรง มือซา้ ยแตะหนา้ ขา มือขวาเท้าสะเอว
นาง ยนื ตรง มอื ขวาจีบหงายท่หี วั เข็มขัด มอื ซ้ายวางแตะที่หนา้ ขาซา้ ย

๙

นาง พระ

ภาพท่ี 3.8 ชื่อภาพ ทา่ เดนิ
แสดงทา่ รำโดย : 1. เด็กชายชินวัตร นลิ วงษ์ ชั้นมัธยมศึกษาปที ี่ 3/7

2. เดก็ หญิงพรพมิ ล หนูแกว้ ช้ันมธั ยมศึกษาปีท่ี 2/2
ถา่ ยภาพโดย : ว่าท่รี .ต.หญงิ พณั ณติ า หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559

ทา่ เดิน
พระ เทา้ ซา้ ยก้าวหน้า มอื ขวาตง้ั วงล่าง มอื ซ้ายตั้งวงแขนตึงระดับเอว เอยี งขวา
นาง เทา้ ซา้ ยก้าวหนา้ มือขวาตง้ั วงลา่ ง มือซ้ายต้ังวงแขนตึงระดบั เอว เอยี งขวา

( การเชอื่ มจะใช้จบี คว่ำจากด้านหน่งึ แลว้ ลากเปล่ียนขา้ งไปเปน็ ต้ังวง)

๑๐

นาง พระ

ภาพท่ี 3.9 ชอื่ ภาพ ทา่ ดม
แสดงท่ารำโดย : 1. เด็กชายชนิ วตั ร นิลวงษ์ ช้ันมัธยมศกึ ษาปที ี่ 3/7

2. เด็กหญิงพรพมิ ล หนแู กว้ ชนั้ มธั ยมศึกษาปีท่ี 2/2
ถ่ายภาพโดย : วา่ ทรี่ .ต.หญงิ พณั ณติ า หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559

ทา่ ดม
พระ มือซา้ ยจีบทป่ี ลายจมกู มอื ขวาเท้าสะเอว เอยี งขวา วางเท้าขวาไปดา้ นขา้ งเปดิ สน้ เทา้
นาง ก้าวเทา้ ซา้ ยลำ้ หน้าเท้าขวาเล็กน้อย มือซา้ ยจบี ปลายจมกู มอื ขวาจบี ทช่ี ายพก

เอียงซ้าย

๑๑

ภาษาท่าทางนาฏศิลปท์ ี่ใช้แสดงอารมณค์ วามรสู้ ึก

นาง พระ
ภาพที่ 3.10 ชื่อภาพ ท่ารกั

แสดงทา่ รำโดย : 1. เดก็ ชายชนิ วัตร นิลวงษ์ ชั้นมธั ยมศกึ ษาปีท่ี 3/7
2. เด็กหญิงพรพมิ ล หนแู ก้ว ชั้นมธั ยมศึกษาปีที่ 2/2

ถ่ายภาพโดย : ว่าท่ีร.ต.หญิงพัณณติ า หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559
ทา่ รกั นำมอื มาประสานไว้ระดับอก ใหป้ ลายน้ิวมือทัง้ สองทาบแตะทีฐ่ านไหล่
พระ กา้ วเทา้ ขาวเขา้ หาตวั นาง มือทงั้ สองประสานไวร้ ะดับอก ให้ปลายนิ้วมือทงั้ สองทาบ

แตะทฐี่ านไหล่ เอียงซา้ ย
นาง ก้าวเท้าขาวไขว้หนา้ เขา้ หาตัวพระ มือทั้งสองประสานไว้ระดับอก ให้ปลายนิ้วมือ ท้ัง

สองทาบแตะท่ฐี านไหล่ เอียงขวา

๑๒

นาง พระ

ภาพที่ 3.11 ชื่อภาพ ท่าโกรธ
แสดงท่ารำโดย : 1. เด็กชายชนิ วัตร นิลวงษ์ ช้ันมธั ยมศกึ ษาปีท่ี 3/7

2. เดก็ หญิงพรพิมล หนูแก้ว ช้ันมธั ยมศึกษาปีท่ี 2/2
ถา่ ยภาพโดย : ว่าทร่ี .ต.หญงิ พัณณติ า หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559
ทา่ โกรธ
พระ ก้าวเทา้ ซา้ ยมาด้านข้าง มอื ซา้ ยเทา้ สะเอว มอื ขวาแบบกดปลายนิ้วเข้าหาอก เอียงขวา
นาง ก้าวเท้าขาวล้ำหน้าเท้าซ้ายเล็กน้อย มือขวาเท้าสะเอว มือซ้ายแบบหงายรองแก้ม

สเี บาๆ เอยี งซ้าย

๑๓

นาง พระ
ภาพท่ี 3.12 ช่ือภาพ ทา่ อาย

แสดงท่ารำโดย : 1. เด็กชายชินวัตร นิลวงษ์ ช้ันมธั ยมศกึ ษาปที ่ี 3/7
2. เด็กหญิงพรพมิ ล หนแู กว้ ช้ันมธั ยมศึกษาปที ่ี 2/2

ถา่ ยภาพโดย : วา่ ท่รี .ต.หญงิ พณั ณติ า หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559

ทา่ อาย หงายฝา่ มือแตะที่ขา้ งแก้ม เอียงและก้มหนา้ เล็กน้อยข้างเดียวกับมือทแ่ี ตะแกม้
พระ ก้าวเท้าซ้ายด้านข้าง มอื ขวาหงายฝ่ามอื แตะที่ข้างแก้ม เอียงและก้มหน้าเล็กน้อย มือ

ซา้ ยเทา้ สะเอว
นาง ก้าวเท้าซ้ายไขว้หน้า มือซ้ายหงายฝา่ มอื แตะที่ข้างแก้ม เอียงและก้มหน้าเล็กน้อย มือ

ขวาจีบสง่ หลัง

๑๔

นาง พระ

ภาพท่ี 3.13 ช่ือภาพ ท่าเสยี ใจ
แสดงทา่ รำโดย : 1. เดก็ ชายชินวตั ร นลิ วงษ์ ชั้นมัธยมศกึ ษาปที ่ี 3/7

2. เด็กหญงิ พรพิมล หนแู ก้ว ช้ันมัธยมศึกษาปีที่ 2/2
ถ่ายภาพโดย : วา่ ทีร่ .ต.หญงิ พณั ณิตา หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559

ทา่ เสยี ใจ
ประสานลำแขนระดับหน้าท้อง ปลายมือทั้งสองและใกล้ๆ กระดูกเชิงกรานก้มหน้าลง

เลก็ นอ้ ย
พระ ก้าวเท้าขวาด้านข้างแตะปลายจมูกเปิดสน้ เท้า ประสานลำแขนระดับหน้าท้อง ปลาย

มือทง้ั สองและใกล้ๆ กระดูกเชิงกรานก้มหน้าลงเล็กนอ้ ย
นาง เท้าผสมกันโดยเท้าขวาเยื้องเล็กน้อย ประสานลำแขนระดับหน้าท้อง ปลายมือ ทั้ง

สองและใกล้ๆ กระดกู เชิงกรานก้มหน้าลงเลก็ นอ้ ย

๑๕

นาง พระ
ภาพท่ี 3.14 ชอ่ื ภาพ ทา่ รอ้ งไห้

แสดงทา่ รำโดย : 1. เดก็ ชายชนิ วัตร นิลวงษ์ ชั้นมัธยมศึกษาปที ี่ 3/7
2. เดก็ หญิงพรพิมล หนแู ก้ว ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2/2

ถ่ายภาพโดย : วา่ ทีร่ .ต.หญงิ พัณณติ า หอธรรม วันท่ี 22 มกราคม 2559
ท่าร้องไห้

ยกมือซา้ ยแตะท่ใี ตต้ า ( เหมอื นเช็ดนำ้ ตา) ก้มหนา้ ลงเลก็ น้อย มือขวาจีบหงายที่ชายพก
เท้าทง้ั สองผสมโดยเท้าซ้ายเยอ้ื งหน้าเลก็ น้อย

๑๖

นาง พระ

ภาพท่ี 3.15 ชอื่ ภาพ ท่ากลัว
แสดงทา่ รำโดย : 1. เด็กชายชินวตั ร นลิ วงษ์ ชั้นมัธยมศึกษาปที ี่ 3/7

2. เด็กหญิงพรพิมล หนแู กว้ ชน้ั มัธยมศึกษาปที ี่ 2/2
ถา่ ยภาพโดย : ว่าท่ีร.ต.หญิงพณั ณิตา หอธรรม วันที่ 22 มกราคม 2559
ท่ากลวั

มือทงั้ สองประสานกนั ระดับอก นวิ้ ทั้งส่ีของมอื ขวาอย่รู ะหว่างน้วิ หวั แม่มือ และน้ิวช้ีของมือ
ซา้ ย เอยี งซา้ ย หนั หน้าไปด้านซ้ายของเวที
พระ ก้าวเท้าขวาด้านข้างทิ้งน้ำหนกั เทา้ ขวา
นาง เทา้ ซา้ ยกา้ วไขว้หนา้ เปิดสน้ เท้าหลัง

๑๗

การแสดงท่าทาง ที่มีนัยแฝงนี้จึงทำให้ "ภาษาท่ารำ" ในนาฏศิลป์ไทยเป็นอวัจนภาษา
(Nonverbal Language) ที่พัฒนารปู ลักษณ์จากภาษาพูดไปสู่ภาษาท่าที่สามารถสื่อความหมาย หรือ การเล่า
เรือ่ งให้ผู้ดูเขา้ ใจโดยใชก้ ารเคลอ่ื นไหวของรา่ งกายเปน็ ส่ือในการถ่ายทอด ทัง้ ยังสามารถแสดง ถึงอารมณ์ของ
ตวั ละครทกี่ ำลังสอื่ สารกับผูด้ วู ่าอย่ใู นภาวะใด การฝกึ หัดนาฏยศลิ ปไ์ ทยให้ความสำคญั กบั การสือ่ ความหมาย
ด้วยภาษาท่านี้ เรียกว่า "ตีบท" หรือ "ใช้บท" ปรากฏในศิลปะการแสดงของไทย เช่น ละครรำประเภทตา่ งๆ
โขน เป็นการเคลือ่ นไหวทสี่ ามารถสือ่ ความหมายและเล่าเรอ่ื งราว โดยการเลือกสรรและสร้างสรรค์ท่าทางทั้งที่
เป็นการเลียนแบบกริ ยิ าตามธรรมชาติ หรือกำหนดความหมาย ที่สามารถเขา้ ใจ และสอื่ สารกนั ได้ในกลุ่มชม
ทมี่ ีพ้ืนฐานวฒั นธรรมเดยี วกัน

ภาษาทา่ รำสามารถใชแ้ ทนคำพูด ขยายความ หรอื ความหมายของกลอนบทละครหรือบทสนทนา
ระหว่างตัวละครได้ บางครั้งก็แสดงความหมายในตัวเองได้ โดยมิต้องใช้วัจนภาษามีลักษณะคล้ายภาษ าใบ้
(Mime) ในบัลเล่ต์ (เช่น หากนักเต้นใช้นิ้วชี้ที่นิ้วนางมือซ้าย ก็มีความหมายถึงการแต่งงาน) ท่ารำไทยนี้ยัง
สามารถสะทอ้ นรูปแบบของสังคมในสมยั ศกั ดนิ า เพราะมีการเลอื กใช้ทา่ รำให้เหมาะสมกับยศและบรรดาศักดิ์
ของตวั ละคร

๑๘

๑๙

๒๐