การงอกของเมล็ด จ าเป็ นต้องอาศัยปัจจัยภายนอกที่เหมาะสม จึง สามารถส ่ งผลใหเ ้ ก ิ ดกระบวนการงอกของเมลด ็ได ้
• การงอกของเมล็ด ต้องได้รับสภาพแวดล้อมภายนอกที่เหมาะสมมากระตุ้นการเปลี่ยนแปลงภายใน เมลด ็ ซ่ึ งเก ี่ยวขอ ้ งกบ ั หลายกระบวนการเร ิ่มต ้ ง ั แต ่ เมลด ็ ม ี การด ู ดน ้ า เพ ื่อทา ใหเ ้ ซลลไ์ ดร ้ั บน ้ า เขา ้ไป จ ึ ง เร ิ่มม ี การทา งานของเอนไซมส ์ า หร ั บยอ ่ ยอาหารท ี่เกบ ็ สะสมไวใ้ นการพฒ ั นาของตน ้ กลา ้ ปัจจัยที่มีผลต่อการงอกของเมล็ด 1. การม ี ช ี ว ิ ตของเมลด ็ นบ ั วา ่ เป็ นปั จจย ั สา คญ ั ในการเพาะเมลด ็ สาเหต ุ ท ี่เมลด ็ไม ่สมบูรณ์ หรือมีอายุ ส ้ น ั อาจเน ื่องจากการเจร ิ ญเต ิ บโตของเมลด ็ไม ่ เหมาะสมขณะท ี่ยง ั อยบ ู ่ นตน ้ แม ่ หร ือเนื่องจากได้รับ อน ั ตรายขณะทา การเกบ ็ เก ี่ยว(ปัจจัยภายในเมล็ด)
ปัจจัยที่มีผลต่อการงอกของเมล็ด 2. สภาพแวดลอ ้ มในขณะเพาะเมลด ็ ตอ ้ งอยใ ู ่ นสภาพแวดลอ ้ มท ี่เหมาะสม (ปัจจัยภายนอกเมล็ด) ดง ั น ้ ี น ้า แสง ออกซิเจน อณ ุ หภ ู ม ิ
เป็ นตว ั ทา ใหเ ้ปล ื อกเมลด ็ อ ่ อนตว ั และเป็ นตว ั ทา ละลายอาหารสะสม ภายในเมลด ็ ท ี ่ อยใ ู ่ นสภาวะท ี ่ เป็ นของแขง ็ ใหเ ้ปล ี ่ ยนเป็ นของเหลว และ เคลื่อนที่ได้ ท าให้จุดเจริญของเมล็ดน าไปใช้ได้
เมลด ็ เม ื ่ อเร ิ ่ มงอกจะม ี ท ้ ง ั ชน ิ ดท ี ่ ตอ ้ งการแสง ชอบแสงและไม ่ ตอ ้ งการแสง ส ่ วน ใหญ ่ เมลด ็ เม ื ่ อเร ิ ่ มงอกจะไม ่ ตอ ้ งการแสง ดง ั น ้ น ั การเพาะเมลด ็โดยทว ั ่ ไป จ ึ งมก ั กลบด ิ นปิ ดเมลด ็ เสมอแต ่ แสงจะมี ความจ าเป็ น หลังจากที่เมล็ดงอกแล้ว ขณะที่เป็ นต้นกล้า แสงที่พอเหมาะจะท าให้ต้น กล้าแข็งแรง และเจริญเติบโตได้ดี
อ ุ ณหภ ู ม ิ ท ี ่ เหมาะสม ช ่ วยใหเ ้ มลด ็ ด ู ดน ้ า ไดเ ้ ร ็ วข ้ึ น กระบวนการใน การงอกของ เมลด ็ เก ิ ดข ้ึ นเร ็ วและช ่ วยใหเ ้ มลด ็ งอกไดเ ้ ร ็ วข ้ึ น อ ุ ณหภ ู ม ิ ท ี ่ เหมาะสมสา หร ั บพ ื ชแต ่ ละ ชน ิ ด จะไม ่ เท ่ ากน ั พ ื ชเม ื องร ้ อน ยอ ่ มตอ ้ งการอ ุ ณหภ ู ม ิ ส ู งกวา ่ พ ื ชเม ื องหนาวเสมอ
เม ื ่ อเมลด ็ เร ิ ่ มงอกจะเร ิ ่ มหายใจมากข ้ึ น ซ ่ ึ งกต ็ อ ้ งใชอ ้ อกซ ิ เจน ไปเผาผลาญ อาหารภายในเมล็ดใหเ ้ป็ นพลง ั งานเพ ื ่ อใชใ้ นการงอกยง ิ ่ เมลด ็ ท ี ่ ม ี มน ั มากยง ิ ่ ตอ ้ งใช ้ ออกซ ิ เจนมากข ้ึ น ดง ั น ้ น ั การกลบด ิ นทบ ั เมลด ็ หนาเก ิ นไป หร ื อใชด ้ิ นเพาะเมลด ็ ท ี ่ ถ ่ ายเทอากาศ ไม ่ ด ี จะม ี ผลยบ ั ย ้ ง ั การงอก หร ื อทา ใหเ ้ มลด ็ งอกชา ้ ลง หร ื อไม ่ งอกเลย
การพักตัวของเมล็ด
การพักตัวของเมล็ด • พ ื ชบางชน ิ ด เช ่ น มะม ่ วงลา ไยขน ุ น ท ุ เร ี ยน ระกา ฯลฯ เม ื่อผลเหล ่ าน ้ ี แก ่ เตม ็ ท ี่แลว ้ นา เมลด ็ไปเพาะใน สภาพแวดลอ ้ มท ี่เหมาะสม กจ ็ ะงอกเป็ นตน ้ ใหม ่ได ้ แต ่ บางชน ิ ด เช ่ น แตงโมเม ื่อผลแก ่ เตม ็ ท ี่แลว ้น าเมล็ดไปเพาะ ถ ึ งแมส้ ภาพแวดลอ ้ มเหมาะสมต ่ อการงอกแต ่ เมลด ็ กไ็ ม ่ สามารถงอกเป็ นตน ้ ใหม ่ได ้ เร ี ยกวา ่ ม ี การพกัตัวของเมล็ด (seed dormancy)
1) เปล ื อกห ้ ุ มเมลด ็ ไม ่ ยอมให ้ น า ้ ซ ึ มผ ่ านเข ้ าไปยง ั ส ่ วนต ่ างๆ ของเมล็ด • เนื่องจากเปลือกหุ้มเมล็ดหนาหรืออาจมีสารบางชนิดห ุ ม ้ อย ู ่ เช ่ น คิวทิน หรือ ซ ู เบอริน ในธรรมชาติเมลด ็ พ ื ชบางชน ิ ดท ี่หนาและแขง ็ จะอ ่ อนตวัลงโดยการยอ ่ ยสลายของ จ ุ ล ิ นทร ี ยใ์ นด ิ นหร ื อการท ี่เมลด ็ ผา ่ นเขา ้ไปในระบบยอ ่ ยอาหารของสัตวท ์ ี่เล ้ ี ยงล ู กดว ้ ยนม หร ื อนกเช ่ น เมลด ็โพธ ์ ิ เมลด ็ไทร เมลด ็ ตะขบ หร ื ออาจแตกออกดว ้ ยแรงขดัถ ู หร ือถูกไฟ เผา เช ่ น เมลด ็ พ ื ชวงศห ์ ญา ้ วงศไ์ ผบ ่ างชน ิ ด เมลด ็ ตะเค ี ยน เมลด ็ สัก การพักตัวของเมล็ดมีสาเหตุหลายประการ ได้แก ่
วธ ิี การแก ้ การพก ั ตว ั ของเมลด ็ จากสาเหต ุ น ี ้ • อาจท าได้โดยการแช ่ น ้ า ร ้ อน หร ื อแช ่ในสารละลายกรด เพราะจะทา ใหเ ้ปล ื อกห ุ ม ้ เมลด ็ อ ่ อนน ุ ่ ม • การใช้วิธีกลโดยการท าใหเ ้ปล ื อกห ุ ม ้ เมลด ็ แตกออกม ี หลายวธ ิี เช ่ น การเฉือนเปลือกแขง ็ บางส ่วนของเมล็ด มะม ่ วง หร ื อวธ ิี นา ไปใหค ้ วามร ้ อนโดยการเผา หรือการใช้ความเยน ็ สลบักบัความร ้ อนซึ่งมักจะเกบ ็ ไวใ้ นท ี่ อุณหภูมิต ่าระยะหนึ่งแล้วจึงน าออกมาเพาะ
2) เปล ื อกห ้ ุ มเมลด ็ ไม ่ ยอมให ้แก็สออกซิเจนแพร่ผ่าน • การพก ั ตว ั แบบน ้ ี ม ีน้อย ส ่ วนใหญ ่ เป็ นพ ื ชวงศห ์ ญา ้ เป็ นการพก ั ตว ัในระยะส ้ น ั ๆ เกบ ็ ไวร ้ ะยะหน่ึ ง กส ็ ามารถนา ไปเพาะได ้
วธ ิี การแก ้ การพก ั ตว ั ของเมลด ็ จากสาเหต ุ น ี ้ • อาจท าได้โดยการเพ ิ่มแก ๊ สออกซ ิ เจน หรือใช้วิธีกลท าให้เปลือกหุ้มเมล็ดแตก
3) เอม ็ บร ิโอของเมลด ็ ยง ัไม ่ เจร ิ ญเต ิ บโตเตม ็ ท ี ่ • เมลด ็ไม ่ สามารถจะงอกไดต ้ อ ้ งรอเวลาช ่ วงหน่ึ ง เพ ื่อใหเ ้ อม ็ บร ิโอม ี การเปลี่ยนแปลงทางชีวเคมี รวมไปถึงการเจริญพัฒนาของเอ็มบริโอ ใหแ ้ ก ่ เตม ็ ท ี่เมลด ็ จ ึ งจะงอกได ้ เช ่ น เมลด ็ ของปาลม ์ น ้ า มันอัฟริกา 4) สารเคม ี บางชน ิ ดยบ ั ย ้ ง ั การงอกของเมลด ็ • เช ่ น สารท ี่ม ี ลก ั ษณะเป็ นเม ื อกห ุ ม ้ เมลด ็ มะเข ื อเทศทา ไหเ ้ มลด ็ไม ่ สามารถงอกได ้ จนกวา ่ จะถ ู กชะลา ้ งไปจากเมลด ็
วธ ิี การแก ้ การพก ั ตว ั ของเมล ็ ดจากสาเหต ุ น ี ้ • อาจลา ้ งเมลด ็ ก ่ อนเพาะหร ื อการใชส้ ารเร ่ งการงอกเช ่ น จิบเบอเรลลิน • นอกจากน ้ ี เมลด ็ พ ื ชในเขตหนาวของโลก เช ่ น แอปเปิ ้ ลเชอรี่ ต้องมีการปรับสภาพภายในโดย การผา ่ นฤด ู หนาวท ี่ม ี อ ุ ณหภ ู ม ิ ต่า และม ี ความช ้ ื นส ู งจ ึ งจะงอกเพราะอ ุ ณหภ ู ม ิ ท ี่ต่า น ้ ี ทา ใหป้ ร ิ มาณ ของกรดแอบไซซิก ที่ยบ ั ย ้ ง ั การงอกของเมล็ดลดลงได้ • ในขณะที่จิบเบอเรลลิน หรือไซโทไคนิน ที่ส ่ งเสร ิ มการงอกของเมลด ็ จะเพ ิ่มข ้ึ น
• เมลด ็ บางชน ิ ดไม ่ปรากฏวา ่ ม ี ระยะพก ั ตว ั เลย • บางชน ิ ดอาจจะม ี ระยะพก ั ตว ั ส ้ น ั มากจนสง ั เกตไม ่ได ้ • เมลด ็ ของพ ื ชเหล ่ าน ้ ี สามารถงอกไดท ้ น ั ท ี เม ื่อตกถ ึ งด ิ น • บางชนิดงอกได้ท ้ ง ั ๆ ท ี่เมลด ็ ยง ั อยใ ู ่ นผลหร ื อบนลา ตน ้ เช ่ น เมลด ็ ขน ุ น เมลด ็โกงกาง เมล็ด มะละกอ เมล็ดมะขามเทศ เป็ นต้น