ทวีปแอนตาร์กติกา

การสำรวจทวปี แอนตารก์ ติกโดย
นกั วจิ ยั ไทย

ภาควิชรอาวงศิทายจสาฬุศตาราลาสจงตการรร์ทยณา์ ง์มดทหระ.าเวลสทิ ชุ ยคนาณาละัยชววทิ นยชิายศ์าสตร์ ทวปี แอนตารก์ ตกิ
(ขว้ั โลกใต)้ สำคญั อยา่ งไร ?

คนสว่ นใหญม่ กั จะคนุ้ หกู บั คำวา่ “ขว้ั โลกใต”้ มากกวา่
คำวา่ “แอนตารก์ ตกิ ” และเขา้ ใจวา่ คำทง้ั สองมคี วามหมาย
เหมือนกัน แต่ท่ีจริงแล้ว เมื่อเวลาท่ีเราพูดถึง “ข้ัวโลกใต้”
(south pole) หมายถึง จุดที่อยู่บริเวณแกนโลกด้านใต้สุด
ของผวิ โลก ขณะที่ แอนตารก์ ตกิ (Antarctic) หรอื แอนตารก์ ตกิ า
(Antarctica)* หมายถึง ทวีปแอนตาร์กติก (Antarctic
continent) ซ่ึงเป็นส่วนของทวีปทั้งหมด และที่สำคัญ
รวมสว่ นทเ่ี ปน็ ขว้ั โลกใต้ (จดุ ขวั้ โลกดา้ นใต)้ ดว้ ย ดงั นนั้

ข้ัวโลกใต้จึงเปรียบเสมือนเป็นเพียงพ้ืนที่เล็กๆ
หรือจุดๆ เดียวบนทวีปแอนตาร์กติก
เทา่ นั้นเอง

* ใน Britannica Concise Encyclopedia บญั ญตั คิ ำวา่ “Antarctica” และ “Antarctic Regions” ไวต้ า่ งกนั เลก็ นอ้ ย กลา่ วคอื
แอนตารก์ ตกิ า (Antarctica) หมายถงึ ทวปี หรอื พน้ื ดนิ ทอี่ ยรู่ อบขว้ั โลกใต้ มพี น้ื ทก่ี วา้ งใหญเ่ ปน็ อนั ดบั หา้ ของโลก สว่ นแอนตารก์ ตกิ
(Antarctic Regions) หมายถึง บริเวณที่รวมทวีปแอนตาร์กติกาและผืนน้ำของมหาสมุทรแปซิฟิก มหาสมุทรแอตแลนติก
และมหาสมทุ รอินเดีย

52 กรกฎาคม - กนั ยายน 2558

เขตแอนตาร์กติก เป็นบริเวณต้ังแต่เส้นรุ้ง ทวีปแอนตารก์ ตกิ

(latitude) ๖๖° ๓๓’ ใต้ลงมา ทวีปแอนตาร์กติก
มีพ้ืนท่ีประมาณ ๑๔ ล้านตารางกิโลเมตร หรือ
ใหญ่กว่าประเทศไทยประมาณ ๒๗ เท่า ประมาณ
รอ้ ยละ ๙๘ ของพนื้ ทท่ี งั้ หมดถกู ปกคลมุ ไปดว้ ยแผน่
น้ำแข็งที่มีความหนาเฉล่ียประมาณ ๒,๔๕๐ เมตร
ดงั นนั้ หากแผน่ นำ้ แขง็ บนทวปี แอนตารก์ ตกิ ละลาย
ไม่ว่าจะด้วยสาเหตุใดก็จะทำให้ระดับน้ำทะเลเพิ่ม
สงู ขนึ้ ไดถ้ งึ ๖๐ เมตร (ประมาณเทา่ กบั ความสงู ของ
อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ) เนื่องจากทวีปแอนตาร์กติก
ปกคลมุ ดว้ ยแผน่ นำ้ แขง็ ทคี่ อ่ นขา้ งหนา จงึ ทำใหท้ วปี
แอนตาร์กติกอยู่เหนือจากระดับน้ำทะเลประมาณ
๒,๐๐๐ เมตร คือสงู กว่าทวปี อนื่ ๆ ราว ๓ เท่า

กรกฎาคม - กนั ยายน 2558 53

พื้นท่ีบรเิ วณเขตแอนตาร์กตกิ

ทวีปแอนตาร์กติกเป็นบริเวณที่ไม่มีมนุษย์ ให้ก๊าซต่างๆ รวมทั้งก๊าซเรือนกระจกที่ปล่อยออกมา
อาศยั อยา่ งถาวร มเี พยี งคณะสำรวจของหลายประเทศ จากบริเวณต่างๆ ของโลกมารวมกันและปรากฏอยู่
ท่ีเข้าพ้ืนท่ีเพ่ือศึกษาวิจัยประมาณ ๔,๐๐๐ คนต่อปี บริเวณแกนหมุนของโลกหรือที่บริเวณขั้วโลก ขั้วโลก
พื้นท่ีนี้ถือได้ว่าเป็นบริเวณท่ีมีอากาศหนาวเย็นที่สุด จึ ง จั ด เ ป็ น พื้ น ท่ี ที่ อ่ อ น ไ ห ว แ ล ะ ต อ บ ส น อ ง ต่ อ
ในโลก เนอ่ื งจากมกี ารระเหยของนำ้ นอ้ ย และมอี ากาศ การเปลี่ยนแปลงของสง่ิ แวดล้อมโลก และเป็นสถานที่
ที่ค่อนข้างแห้งมาก ประกอบกับไม่ได้รับความอบอุ่น ทเี่ หมาะสมสำหรบั ตรวจวดั สขุ ภาพของสภาพแวดลอ้ ม
จากมหาสมุทร อุณหภูมิต่ำสุดที่ตรวจวัดได้ท่ีทวีป โลกดว้ ย ขวั้ โลกยงั ทำหนา้ ทค่ี วบคมุ อณุ หภมู ทิ เ่ี หมาะสม
แอนตาร์กติกคือ -๙๓.๒ องศาเซลเซยี ส ส่วนอุณหภมู ิ ให้กบั โลก โดยกระแสนำ้ เย็นจากขว้ั โลกเป็นเคร่อื งมือ
เฉลี่ยของน้ำทะเลบริเวณมหาสมุทรแอนตาร์กติกอยู่ ทำความเย็นให้กับโลก ขณะท่ีกระแสน้ำอุ่นเป็น
ระหว่าง -๑.๘ ถึง ๓.๕ องศาเซลเซียส นอกจากนี้ เครอ่ื งมอื ระบายความรอ้ นในพื้นท่ีตา่ งๆ มายังข้ัวโลก
ชว่ งเวลาของการมองเหน็ ดวงอาทติ ยท์ บ่ี รเิ วณขว้ั โลกใต้ เนื่องจากทวีปแอนตาร์กติกอยู่ห่างไกลจาก
จะตรงกนั ขา้ มกบั การมองเหน็ ทข่ี ว้ั โลกเหนอื ดวงอาทติ ย์ ทวีปอ่ืน และมีความหนาวเย็นอย่างมาก ทำให้ไม่มี
ทขี่ วั้ โลกใตจ้ ะอยคู่ า้ งบนทอ้ งฟา้ หรอื มแี สงสวา่ งตลอด สิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่ รวมถึงมนุษย์เข้ามาตั้งถ่ินฐาน
๒๔ ช่ัวโมง ต้ังแต่เดือนพฤศจิกายนถึงมกราคม ภายในแผ่นดินหรือตัวทวีป ดังน้ันปรากฏการณ์ต่างๆ
ซ่ึงเป็นช่วงฤดูร้อนของท่ีน่ัน ในขณะที่ช่วงฤดูหนาว ท่ีเกิดข้ึนในอดีตจึงถูกบันทึกรักษาไว้ภายใต้ผืนน้ำแข็ง
ตั้งแต่เดือนพฤษภาคมถึงกรกฎาคม บริเวณขั้วโลกใต้ เป็นอย่างดี ด้วยเหตุผลดังกล่าว ทวีปแอนตาร์กติก
จะมืดตลอด ๒๔ ชั่วโมง และไม่เห็นดวงอาทิตย์หรือ จึงมีความสำคัญอยา่ งยง่ิ ต่อการศกึ ษาวจิ ยั โดยเฉพาะ
แสงแดดเลย ที่เก่ียวกับส่ิงแวดล้อมของโลก ทำให้นักวิทยาศาสตร์
โดยปกติ บรเิ วณเขตทง้ั ขว้ั โลกเหนอื และใตเ้ ปน็ สามารถไขปริศนาของอดีต เข้าใจปัจจุบัน และ
สถานทที่ เ่ี ปราะบางจากกจิ กรรมตา่ งๆ ทเ่ี กดิ ขน้ึ บนโลก สามารถคาดการณ์ถึงอนาคตของระบบนิเวศ รวมถึง
นักวิทยาศาสตร์พบว่า กระบวนการหมุนของโลกทำ สภาพภูมิอากาศในพื้นท่แี หง่ น้ีและของโลกดว้ ย

54 กรกฎาคม - กนั ยายน 2558

ภูเขาน้ำแข็ง

การสำรวจทวปี แอนตาร์กตกิ โดยทมี นักวิจยั

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรม ของประเทศญี่ปุ่น (National Institute of Polar
Research: NIPR) เพอื่ ใหน้ กั วจิ ยั ไทยไดม้ โี อกาสเขา้ รว่ ม
ราชกุมารี ทรงเป็นคนไทยคนแรกท่ีเสด็จเยือนทวีป การเดนิ ทางเพอื่ สำรวจและทำวจิ ยั ณ สถานวี จิ ยั โชวว์ ะ
นเ้ี ม่ือเดอื นพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๖ โดยเสดจ็ เยอื น ของประเทศญ่ีปุ่น ณ ทวีปแอนตาร์กติก รว่ มกบั คณะ
ประทับ และทรงทอดพระเนตรการศึกษาวิจัยของ สำรวจทวีปแอนตาร์กติกญ่ีปุ่นที่ ๔๖ (JARE-46) ซึ่ง
นักวิจัยที่ สก็อตต์ เบส ของประเทศนิวซีแลนด์ ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ ดร. วรณพ วิยกาญจน์ ภาควิชา
และสถานวี จิ ยั แมค็ เมอรโ์ ด ของประเทศสหรฐั อเมรกิ า วทิ ยาศาสตรท์ างทะเล คณะวทิ ยาศาสตร์ จฬุ าลงกรณ์
ทรงถ่ายทอดประสบการณ์คร้ังนั้นเป็นหนังสือ มหาวทิ ยาลยั ไดร้ บั คดั เลอื กจาก สวทช. ใหเ้ ปน็ ตวั แทน
พระราชนพิ นธช์ อ่ื “หนาวหนา้ รอ้ น” และทรงขนานนาม ของประเทศเข้าร่วมการสำรวจดงั กลา่ ว
วา่ “การผจญภยั คร้ังย่ิงใหญข่ องขา้ พเจ้า” อกี ดว้ ย หลังจากนั้นอีก ๕ ปี ใน พ.ศ. ๒๕๕๒ ผู้เขยี น
ส่วนประเทศไทยมีส่วนร่วมในเชิงวิชาการที่ ซ่ึงเป็นอาจารย์ที่ภาควิชาวิทยาศาสตร์ทางทะเล
ทวปี แอนตารต์ กิ ครงั้ แรกใน พ.ศ. ๒๕๔๗ โดยสำนกั งาน คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ก็ได้รับ
พัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) คดั เลอื กใหไ้ ปสำรวจรว่ มกบั คณะสำรวจทวปี แอนตารก์ ตกิ
จัด “โครงการส่งนักวิจัยไทยไปข้ัวโลกใต้” ภายใต้ ญ่ีปุ่นท่ี ๕๑ (JARE-51) เช่นกัน และหลังจากกลับ
ความร่วมมือจากสถาบันแห่งชาติเพื่อการวิจัยข้ัวโลก

จากการสำรวจทวีปแอนตาร์กตกิ ทั้ง ดร. วรณพ และ กรกฎาคม - กนั ยายน 2558 55
ผู้เขียนได้เขียนหนังสือ “Polar Harmony” และ ผูเ้ ขยี น
“แอนตาร์กติก...ดินแดนแห่งน้ำแข็ง” ออกมาเพื่อ
เผยแพรใ่ หค้ นทว่ั ไปและเยาวชนคนไทยเหน็ ความสำคญั ผู้เขยี นและ ดร. อรฤทยั ภญิ ญาคง
ของการไปศึกษาวจิ ัยทีแ่ อนตาร์กตกิ
นบั เปน็ พระมหากรณุ าธคิ ณุ ทสี่ มเดจ็ พระเทพ
รตั นราชสดุ าฯสยามบรมราชกมุ ารีทรงเหน็ ความสำคญั
ของการศึกษาท่ีทวีปแอนตาร์กติก และประโยชน์ที่
ประเทศไทยจะได้รับจากการไปศึกษาท่ที วีปน้ี สวทช.
จงึ รบั สนองพระราชดำรขิ องสมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า ฯ
สยามบรมราชกุมารี ให้นักวิทยาศาสตร์ไทยเข้าร่วม
การศึกษาวิทยาศาสตร์ขั้วโลกร่วมกับสาธารณรัฐ
ประชาชนจีน และไดท้ ำการคดั เลือกนกั วจิ ยั ไทยทกุ ปี
เรม่ิ ตงั้ แตป่ ี พ.ศ. ๒๕๕๖ เพอ่ื เขา้ รว่ มการสำรวจ โดยใน
พ.ศ. ๒๕๕๗ ผู้เขียนและผู้ช่วยศาสตราจารย์
ดร. อรฤทยั ภญิ ญาคง ไดเ้ ปน็ ตวั แทนของประเทศเขา้ รว่ ม
สำรวจ และใน พ.ศ. ๒๕๕๘ ผู้ช่วยศาสตราจารย์
ดร. อนุกูล บรู ณประทีปรตั น์ จากมหาวิทยาลยั บูรพา
ได้รบั คดั เลือกเป็นคนต่อมา

ดร. วรณพ วิยกาญจน์

ดร. อนุกูล บูรณประทปี รัตน์

56 กรกฎาคม - กนั ยายน 2558

นกั วิทยาศาสตรไ์ ปทำอะไรที่ทวีปแอนตารก์ ติก ?

​มงี านวจิ ยั หลายดา้ นทบ่ี รเิ วณแอนตารก์ ตกิ ไดออกไซด์ และกา๊ ซอนื่ ๆ โดยเฉพาะกา๊ ซเรอื นกระจก
ที่นักวิทยาศาสตร์ให้ความสำคัญ เช่น การศึกษา มีการศึกษาสภาพแวดล้อมและสภาพภูมิอากาศ
เกย่ี วกบั ผลกระทบของสภาพภมู อิ ากาศทเ่ี ปลย่ี นแปลง ในอดีตจนถึงปัจจุบันจากแผ่นน้ำแข็งท่ีได้จาก
ต่อระบบนิเวศและสิ่งแวดล้อมที่แอนตาร์กติก การขดุ เจาะลงไปในแผน่ น้ำแข็ง และศกึ ษาถึงความ
ความหลายหลายของส่ิงมีชีวิต และการนำมาใช้ เป็นไปได้ในการเปล่ียนแปลงของสภาพแวดล้อม
ประโยชน์ การปรบั ตัวและการอยรู่ อดของส่ิงมีชีวิต และสภาพภูมิอากาศบริเวณทวีปแอนตาร์กติกใน
ภายใต้สภาพแวดล้อมที่หนาวจัด และการเกิด อนาคต นอกจากน้ี ยังมีการศึกษาเกี่ยวกับสนาม
ทวปี แอนตารก์ ติก เป็นต้น แม่เหล็ก การเคล่ือนท่ีของพลังงานแสงอาทิตย์
ในช้ันบรรยากาศและแผ่นน้ำแข็งที่ทวีป หนิ อกุ กาบาต และปรากฏการณแ์ สงออโรรา โดยใช้
แอนตารก์ ตกิ มกี ารตรวจวดั ชน้ั โอโซน กา๊ ซคารบ์ อน เคร่ืองมอื ต่างๆ ในการตรวจวดั และสงั เกต

การปลอ่ ยบอลลนู เพ่อื ตรวจวดั คา่ ตา่ งๆ บนช้ันบรรยากาศ

กรกฎาคม - กนั ยายน 2558 57

แทง่ นำ้ แข็ง (ice core) ทขี่ ดุ เจาะข้ึนมาไดจ้ ากทร่ี ะดับ
ความลกึ ๓,๐๓๕ เมตร ซง่ึ สามารถบอกถงึ ความ​เปลย่ี นแปลง

ของสภาพแวดลอ้ มบรเิ วณนน้ั ยอ้ นหลังไปในอดตี ถึง
๗๒๐,๐๐๐ ปี (รปู : Hideaki Motoyama)

หนิ อุกกาบาตทีพ่ บบรเิ วณทวปี แอนตารก์ ตกิ

ปรากฏการณแ์ สงออโรรา การติดต้ังเครอ่ื งมือ GPS เพือ่ ตดิ ตามการเคล่อื นตวั ของ
แผ่นน้ำแขง็ บรเิ วณทวปี แอนตาร์กติก

58 กรกฎาคม - กนั ยายน 2558

ในดา้ นความหลากหลายและการปรบั ตวั ศึกษาจุลนิ ทรีย์และสารอาหารในมอสและดนิ
ของสง่ิ มชี วี ิตท่ีแอนตารก์ ตกิ มีการศึกษาเกย่ี วกบั
จลุ นิ ทรยี ช์ นดิ ตา่ งๆ ในดนิ และมอสและความเปน็
ไปได้ในการนำมาใช้ประโยชน์ นอกจากนี้ ยังมี
การศึกษาพฤติกรรมของสัตว์ทะเลโดยเฉพาะ
เพนกวนิ และแมวนำ้ ในปจั จบุ นั พบวา่ จำนวนของ
เพนกวนิ และแมวนำ้ บรเิ วณแอนตารก์ ตกิ มจี ำนวน
นอ้ ยลงมาก และอตั ราการรอดของลกู แมวนำ้ และ
เพนกวนิ ลดลงอยา่ งมากเนอ่ื งมาจากการเปลย่ี นแปลง
สภาพภูมิอากาศท่ีบริเวณแอนตาร์กติก ดังนั้น
การติดตามประชากรของเพนกวินและแมวน้ำ
อยา่ งใกล้ชิดจงึ มคี วามสำคัญอยา่ งยงิ่

การดำน้ำแบบลกึ

ศกึ ษาดนิ ตะกอนบรเิ วณทะเลสาบเพ่ือดูการเปลี่ยนแปลง
ของสภาพแวดลอ้ มในอดตี ถงึ ปัจจุบัน

กรกฎาคม - กนั ยายน 2558 59

ดำน้ำสำรวจความหลากหลายใต้ทอ้ งทะเล นกเพนกวนิ พนั ธอุ์ าเดลลี
สำรวจจำนวนประชากรของนกเพนกวนิ พันธอ์ุ าเดลลี
และศกึ ษาปจั จยั ทม่ี สี ว่ นทำใหป้ ระชากรเพนกวนิ เปลย่ี นแปลง ประเทศไทยจะไดร้ บั ประโยชนอ์ ยา่ งไร ?
แมวน้ำช้างแอนตาร์กติก
เพนกวินและลกู หลายคนคงสงสัยว่า การที่นักวิจัยไทยไปศึกษา
และสำรวจท่ีแอนตาร์กติกนั้น ประเทศไทยจะได้
ประโยชนอ์ ย่างไร ?
อยา่ งทพ่ี วกเราทราบกนั ดีในปจั จบุ นั ปญั หาเรอ่ื ง
ภาวะโลกรอ้ นและการปลย่ี นแปลงสภาพภมู อิ ากาศทส่ี ง่ ผล
ตอ่ การละลายของน้ำแขง็ ทขี่ ้ัวโลกนัน้ เปน็ ปญั หาใหญ่
ท่ีมีสาเหตุมาจากมนุษย์ท้ังส้ิน และปัญหาดังกล่าว
ไม่เพียงเป็นปัญหาในระดับชาติหรือระดับประเทศ
แต่เป็นระดับนานาชาติ ท่ีต้องการความร่วมมือจาก
นานาประเทศรว่ มกันแก้ไข ดังนัน้ การที่ประเทศไทย
เข้าไปมีส่วนร่วมในการศึกษาและสำรวจท่ีทวีป
แอนตาร์กติกจะส่งผลและแสดงให้ประเทศต่างๆ
เหน็ ว่า ประเทศไทยไดใ้ ห้ความสำคญั กบั ปญั หาระดบั
นานาชาติเหมือนดังเช่นประเทศอ่ืน อีกทั้งการได้มี
โอกาสไปแอนตาร์กติก ยังทำให้นักวิทยาศาสตร์ได้
เรยี นรแู้ ละทราบวา่ ณ ขณะน้ี สภาพภมู อิ ากาศในพน้ื ที่
แหง่ นแี้ ละของโลกอยใู่ นสภาวะอยา่ งไร เพอื่ ทจ่ี ะนำขอ้
มูลดังกลา่ วมาใช้ประกอบการปอ้ งกันภัยภิบตั ติ า่ งๆ ท่ี
อาจจะสง่ ผลกระทบตอ่ ประเทศไทยได้ในอนาคต
นอกจากน้ี การที่นักวิทยาศาสตร์ไทยได้มี
โอกาสไปรว่ มสำรวจกบั ประเทศอนื่ ๆ จะชว่ ยใหป้ ระเทศ
สามารถศกึ ษาและเรยี นรเู้ กย่ี วกบั เทคโนโลยกี ารสำรวจ
และการวิจัยท่ีใช้ในแอนตาร์กติก และนำมาปรับปรุง
ใช้ในประเทศเพื่อเสริมสร้างและพัฒนาเทคโนโลยี
การสำรวจและการวิจัยในประเทศตอ่ ไป