ระบาดวิทยา โรคมือ เท้า ปาก แก้

รายงานการวเิ คราะหก์ รณีศกึ ษาธรรมชาตขิ องการเกิดโรคและปัจจยั ทเ่ี ก่ียวข้อง

จัดทำโดย
นางสาวเกดมณี รสหอม รหสั นักศกึ ษา 63115301006 เลขที่ 6

เสนอ
อาจารยว์ ชั รวี งศ์ หวังม่ัน

วิชาระบาดวทิ ยาและชวี สถติ ิ รหสั วิชา พ. 1210
ภาคการศึกษาปีท่ี 2 ปีการศึกษา 2564
วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรุ นิ ทร์

สถาบันพระบรมราชชนก กระทรวงสาธารณสขุ

วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สุรนิ ทร์
รายละเอยี ดรายงานวชิ าระบาดวิทยา
บทที่ 1 แนวคดิ หลักการทางระบาดวิทยา
1.หน้าปก
2. ใหน้ ักศกึ ษาอธบิ ายปัจจยั ที่เกยี่ วขอ้ งกบั การเกิดโรคตามทฤษฎีของโรคมือ เทา้ ปาก พร้อมระบเุ หตุผล
ประกอบ
ดา้ น Agent
- สง่ิ กอ่ โรคทางชวี ภาพ (Biological agents) คือ เกิดจากเชอ้ื ไวรัสกลมุ่ ที่อยู่ในลำไสข้ องคน

Enteroviruses ทีพ่ บเฉพาะในมนุษย์ซ่ึงมหี ลายสายพันธุ์ มักพบการติดเชื้อในกลุ่มทารกและเดก็ เล็ก ผตู้ ิดเชอ้ื

สว่ นใหญจ่ ะไม่แสดงอาการป่วยหรอื อาจพบอาการเพยี งเลก็ นอ้ ย เชน่ มไี ข้ปวดศรี ษะ คลื่นไส้ปวดเมอ่ื ย เปน็ ตน้

จะปรากฏอาการดังกล่าว 3 -5 วัน แล้วหายได้เอง แต่บางรายจะมีอาการรนุ แรงขึ้นอย่กู บั ชนิดของไวรัสท่มี กี าร

ติดเชอื้ สว่ นใหญ่เกดิ จากเชือ้ Coxsackievirus A1 และ Enterovirus 71

ดา้ น Host

เพศ: เพศหญิงมีแนวโน้มเสีย่ งน้อยกวา่ เพศชาย เนือ่ งจากเพศหญิงมลี กั ษณะนิสัยรกั สวยรกั งาม รกั ษา

ความสะอาด ดสู ุขวิทยาในการดูแลความสะอาดไดด้ ีกว่าเพศชาย

อาย:ุ โรคมอื เท้า ปาก เปน็ โรคติดตอ่ ชนิดหนง่ึ ที่พบไดบ้ ่อยในทารกและเด็กเล็ก อายุต่ำกว่า5ปี

เน่ืองจากภูมิคมุ้ กันของโรคยงั ทำงานได้ไม่สมบูรณ์

พฤติกรรม: เกดิ จากพฤตกิ รรมการปฏบิ ตั กิ ิจวัตรประจำวันและดูแลความสะอาดที่ไม่ถูกต้อง เช่น การ

ดูดนิ้วมือของเด็กเลก็ การสมั ผสั โดยตรงกับนำ้ มูก นำ้ ลาย เสมหะ ละอองจากการไอจามน้ำเหลืองจากแผล

พุพองหรอื อจุ จาระของผ้ปู ่วยทีม่ ีเชอ้ื

ดา้ น Environment

สง่ิ แวดล้อมทางกายภาพ (Physical environment) คือ การแพร่ระบาดอยา่ งชกุ ของโรคมือ เท้า

ปาก มักจะระบาดในชว่ งฤดูฝนและช่วงท่ีมีอากาศร้อนช้ืน การอยใู่ นพน้ื ที่แออัด เช่น สถานรับเลย้ี งเด็ก

โรงเรยี นอนุบาล

การศึกษา: ระดบั การศึกษา ความรคู้ วามเข้าใจเกย่ี วกบั โรคของผปู้ กครอง ส่งผลตอ่ การเฝ้าระวังและ

ปอ้ งกนั โรคมอื เท้าปาก

อาชพี : อาชีพของผู้ปกครองมีสว่ นเกยี่ วข้องในการเฝ้าระวงั โรคมอื เท้า ปาก เชน่ อาชีพข้าราชการ

สามารถรับรเู้ ก่ยี วกบั โรคและการรักษาของโรคได้ดี อาชีพเกษตรกรท่มี โี อกาสปนเปื้อนเชื้อโรคสงู กวา่ เน่อื งจาก

ความสามารถในการรบั รู้เกยี่ วกบั การป้องกันโรคน้อย

3. ใหน้ กั ศกึ ษาวาดภาพคานและอธบิ ายภาพคานความสัมพันธข์ องปัจจยั Agent Host Environment ตาม
ทฤษฎี ของโรคมือ เทา้ ปาก พร้อมอธิบายภาพคาน
- คนเกิดโรคเน่อื งจากสงิ่ แวดล้อม Environment สนับสนุนให้เพิ่มสิง่ กอ่ โรค Agent

H
F

A

E
สงิ่ แวดล้อม (Environment) ด้านสภาพอากาศและฤดูกาลทีเ่ ปลีย่ นแปลงช่วงฤดฝู น มีอากาศร้อนชืน้
สง่ ผลสนบั สนนุ ใหเ้ ช้อื ไวรัส Enterovirus ท่กี ่อให้เกิดโรคมือ เทา้ ปากเพม่ิ ขึ้น (Agent) และสภาพแวดล้อมที่
แออัด การรวมตัวทำกจิ กรรมร่วมกันของคนหมู่มาก สง่ ผลใหก้ ารระบาดเพ่ิมขนึ้ ก่อใหเ้ กิดโรคมือ เทา้ ปากมาก
ยิ่งขึน้

- คนเกิดโรคเนอ่ื งจาก Agent แพร่กระจายเพิ่มข้นึ H
F

A

E
เช้ือไวรสั ในกล่มุ Enterovirus เป็นส่ิงก่อโรคทางชีวภาพ (Biological agent) โดยเชอื้ ไวรัส
Enterovirus แพร่ผา่ นทางระบบทางเดินอาหารและทางเดินหายใจ สง่ ผลใหเ้ กิดการติดเชื้อท่กี ่อให้เกิดโรคมอื
เทา้ ปาก

- คนเกิดโรคเน่อื งจาก Host อ่อนแอภมู ิไวรับโรคมากขน้ึ หรือมีพฤติกรรมเสี่ยงมากข้ึน
A
F
H

E
คนเกิดโรคเน่ืองจาก พฤติกรรมในการดูแลทำความสะอาดในการปฏบิ ัตกิ ิจวตั รประจำวนั ของมนุษย์ไม่
ถูกต้อง เน่ืองจากขาดความรู้ความเข้าใจในการดแู ลรกั ษาความสะอาดของตนเอง พฤตกิ รรมการดดู นิว้ มือของ

เด็กเล็ก การสัมผสั โดยตรงกับน้ำมกู นำ้ ลาย เสมหะ พฤติกรรมเหล่านี้สง่ เสรมิ ให้มีความเส่ียงตอ่ การตดิ เชอ้ื
และเกดิ โรคมากยง่ิ ข้ึน

- คนเกดิ โรคเน่อื งจากสง่ิ แวดล้อม Environment เปลย่ี นแปลงสนับสนุนให้ Host อ่อนแอภูมิไวรับโรคมากข้ึน
หรอื มพี ฤติกรรมเสยี่ งมากขน้ึ

A
F
H

E
สภาพแวดลอ้ มท่ีแออัดการอาศัยอยรู่ ่วมกันจำนวนมากสง่ เสรมิ ใหค้ นเกิดโรค เนอ่ื งจากการใช้สง่ิ ของ
รว่ มกนั ของคนกลุ่มมาก เช่น เด็กเล่นของเล่นรว่ มกนั โดยไมไ่ ดท้ ำความสะอาด ส่งเสริมให้มนษุ ย์อ่อนแอ ภูมิไว
รับโรคเพิม่ ข้นึ ทำใหเ้ กิดการติดเช้อื จากแหล่งเชื้อร่วมกนั (Common source)

4. ใหน้ ักศกึ ษาอธิบายผลการวเิ คราะห์ปัจจัยท่ีเก่ียวข้องกบั การเกิดโรคของกรณีศึกษา พร้อมระบุเหตุผล
ประกอบ
ดา้ น Agent

- สิง่ ก่อโรคทางชวี ภาพ (Biological agents) คือ การติดเชื้อไวรัสในกลมุ่ Enterovirus โดยมกี ารแพร่
เชือ้ ทางการกนิ เช้อื เข้าปากโดยตรงจากมือท่ีปนเปื้อนนำ้ มูก น้ำลายและอุจจาระผู้ป่วยหรอื ผตู้ ดิ เช้ือ มตี ุ่มพอง
หรือแผลของผูป้ ว่ ย และโดยการหายใจเอาเช้อื ทีแ่ พรก่ ระจายจากละออกฝอยของการไอ จามของผปู้ ่วยหรือผทู้ ่ี
ติดเชอื้
ดา้ น Host

อาย:ุ โรคมอื เท้า ปาก เปน็ โรคติดตอ่ ชนดิ หนง่ึ ทพ่ี บไดบ้ ่อยในทารกและเด็กเล็ก อายตุ ำ่ กว่า5ปี
เนอื่ งจากภูมิคุม้ กนั ของโรคยังทำงานได้ไม่สมบูรณ์

พฤติกรรม: เกดิ จากพฤติกรรมการปฏบิ ตั กิ ิจวัตรประจำวันและดแู ลความสะอาดที่ไม่ถูกตอ้ ง เช่น การ
ดูดน้วิ มือของเด็กเล็ก การสมั ผัสโดยตรงกับน้ำมูก น้ำลาย เสมหะ ละอองจากการไอจามนำ้ เหลืองจากแผล
พพุ องหรอื อจุ จาระของผปู้ ่วยท่ีมเี ชอ้ื
ด้าน Environment

- สง่ิ แวดล้อมทางกายภาพ (Physical environment) คอื การอยู่ร่วมกนั กับบุคคลจำนวนมากในพื้นท่ี
แออัด เชน่ โรงเรยี นศนู ยพ์ ัฒนาเด็กเลก็ ซงึ่ สถานทเ่ี หลา่ น้สี ่งเสรมิ ให้เกิดการตดิ เชื้อในลักษณะการรบั เชือ้ จาก
แหลง่ โรคร่วมกัน (Common source)

- แหล่งทอี่ ย่อู าศัยที่ทบึ ระบายอากาศได้ไม่ดี ไม่ไดท้ ำความสะอาดอย่างต่อเนื่อง สง่ ผลใหเ้ ชือ้ ไวรัส
สามารถแพรก่ ระจายได้ดี

5. ใหน้ ักศึกษาวาดภาพคานและอธิบายภาพคานความสัมพันธข์ องปัจจัย Agent Host Environment จาก
การวเิ คราะห์กรณีศึกษา พรอ้ มอธิบายภาพคาน

Agent
Fulcrum
Host

Environment
ปจั จัยด้านสงิ่ แวดลอ้ ม (Environment) สภาพอากาศมีการเปล่ยี นแปลงในชว่ งฤดฝู น สภาพแวดลอ้ ม
ท่อี บั ช้นื สนับสนุนให้เกดิ การติดเช้ือไวรัส Enterovirus ทกี่ อ่ ใหเ้ กดิ โรคมือ เท้า ปากเพ่มิ ขึ้น จากกรณศี กึ ษา
ผปู้ ่วยเปน็ เดก็ เล็กที่กำลังศึกษาในศูนย์พฒั นาเดก็ เล็ก ซึ่งเป็นพื้นทีแ่ ออัด ก่อให้เกิดการรบั เชอ้ื จากแหลง่ โรค
ร่วมกัน (Common source) ซึ่งแพรผ่ ่านทางการกนิ การใชส้ ง่ิ ของรว่ มกนั การหยิบจับสิง่ ของที่มีการปนเป้อื น
เช้ือโดยทไ่ี ม่ได้ผา่ นการทำความสะอาด ส่งผลใหเ้ กิดการติดเชือ้ ไวรสั โรคมอื เท้า ปากและเกิดการแพร่กระจาย
ของเชื้อ Enterovirus ไปยังสงิ่ ของหรือบคุ คลรอบขา้ งมากยงิ่ ขนึ้

H
F

A

E
เดก็ เลก็ เกิดโรคมือ เทา้ ปาก เนอ่ื งจากการแพรร่ ะบาดของเชื้อไวรัส Environment มากยิง่ ขนึ้
ก่อใหเ้ กิดการติดเช้อื และแพร่กระจายเชอ้ื

A
F
H

E
สิ่งแวดลอ้ มทีแ่ ออดั สง่ เสรมิ ให้คนเกิดโรค โดยศูนย์พฒั นาเด็กเล็กเปน็ สภาพแวดล้อมที่แออดั มกี าร
รวมตัวของบคุ คลจำนวนมาก ทงั้ เด็กเล็ก อาจารยแ์ ละผู้ปกครอง มีการใชอ้ ปุ กรณ์การเรยี นของเลน่ ต่างๆ
ร่วมกันกับเด็กคนอืน่ ๆ โดยท่ีไมผ่ ่านการทำความสะอาดก่อนท่จี ะหยิบจบั อุปกรณ์และของเล่น ส่งเสริมใหเ้ ช้ือ
สามารถแพร่กระจายและกอ่ โรคจากแหลง่ ติดเชื้อรว่ มกัน (Common source)

A
F

H

E
มนุษย์เกดิ โรคมอื เทา้ ปาก เน่อื งจากปจั จยั ด้านอายุท่ีมกั จะเกิดโรคในกลุ่มอายตุ ่ำกว่า 5 ปี ซง่ึ เดก็ เลก็

ทีต่ ิดเชอื้ ไวรสั ก่อโรคมือ เทา้ ปาก อายเุ พยี ง 2-3 ขวบ ความสามรถในการรบั รู้วธิ ีการดแู ลตนเองและดแู ลความ

สะอาดได้น้อย ขาดการทำความสะอาดของเลน่ ที่ใชร้ ว่ มกนั การทำความสะอาดมือก่อนและหลังการหยบิ จับ

ส่งิ ของ พฤติกรรมการดดู น้ิวมือ พฤตกิ รรมเหลา่ นีส้ ง่ เสริมให้เชื้อแพร่กระจายได้รวดเรว็ มากยงิ่ ขึ้น ส่งผลให้

ภมู ิค้มุ กนั ตำ่ ลงและภูมิไวรบั เพ่มิ ขึน้

สรุปคานจากเคสกรณีศึกษา

A
F
H

E
ปจั จัยด้านส่ิงแวดลอ้ มที่แออัดในศูนยพ์ ัฒนาเดก็ เลก็ ส่งเสริมให้เดก็ เกดิ โรคจากการใช้อุปกรณส์ ่งิ ของ

ร่วมกนั ขาดความรู้ความเข้าใจในการดูแลความสะอาด พฤติกรรมการดูดน้วิ มือของเด็กเลก็ กอ่ ให้เกดิ การรับ

เช้อื จากแหล่งโรครว่ มกนั (Common source)

6. ให้นักศึกษาอธบิ ายธรรมชาติของการเกิดโรคท่ไี ด้รับมอบหมายให้ครบทุกระยะของการเกดิ โรค

ระยะมีความไวต่อการเกิดโรค (Stage of susceptibility) ในระยะน้โี รคยงั ไม่เกิดขึ้นแตม่ ีปัจจยั
หรือองคป์ ระกอบตา่ งๆ ทีส่ ง่ เสรมิ คือ สภาพแวดล้อมทม่ี ีความแออดั สถานท่ีทึบระบายอากาศได้ไมด่ ี การ
อาศยั อยู่ร่วมกบั คนจำนวนมาก มีการใช้อปุ กรณ์ของเล่นร่วมกัน การสมั ผัสน้ำมูก นำ้ ลาย พฤติกรรมการดูดน้ิว
มอื และการขาดวินัยในการดูและความสะอาด

ระยะก่อนมีอาการของโรค (Stage of preclinical disease) คือ เริ่มมีพยาธสิ ภาพจากการติดเช้ือ
ไวรัสแพรเ่ ข้าสรู่ า่ งกาย ยังไมเ่ กิดการเปล่ยี นแปลงในร่างกาย ไม่มีอาการแสดงของโรคมือ เทา้ ปาก แตส่ ามารถ
ทราบได้จากการตรวจคดั ครองโรคมอื เทา้ ปาก ซ่ึงมรี ะยะฟักตัว 3-7 วัน

ระยะมีอาการของโรค (Stage of clinical disease) คือ 1-2 สัปดาห์ ผู้ปว่ ยตดิ เช้อื ไวรัสก่อโรคมือ
เทา้ ปาก เรม่ิ มีอาการตวั รอ้ น มีไข้ ซึม มีอาการเบ่ืออาหาร รบั ประทานอาหารลำบากเนื่องจากปวดบรเิ วณปาก
เริ่มมีผนื่ ขน้ึ บริเวณฝา่ มือ ฝ่าเท้า เกิดตมุ่ พองในปาก และการรับเช้ือจากการหายใจรบั ฝอยละอองของการไอ
จามของผูท้ ี่ติดเช้ือ

ระยะมีความพิการของโรค (Stage of disability) คือ หลังจากเกิดโรคมือเท้าปาก จะมอี าการ
แสดงท่ชี ัดเจน คือ มตี ุม่ พองในปาก ไม่สามารถรบั ประทานอาหารได้ตามเดิม โดยอาการเหล่านส้ี ามารถรักษา
ตามอาการและหายได้ ในกรณที มี่ ีอาการรนุ แรงอาจส่งผลให้ เกิดภาวะแทรกซ้อนทางสมองและหวั ใจ

A: เช้อื ไวรสั ในกลุ่ม Enterovirus ธรรมชาติของก
เชื้อไวรัสแพรผ่ า่ นระบบทางเดนิ
อาหารและการหายใจ โดยสายพันธ์ุ เชอื้ ไวรัสแพร่เขา้ สรู่ า่ งกายโดยตรง
ท่ีทำให้เกดิ โรคที่พบไดบ้ ่อย เช่น จากมือทส่ี ัมผัสหรือปนเปื้อนเชื้อ
coxsackie A16, coxsackie A6, ที่อาจเกดิ จากการสมั ผัสน้ำมกู
enterovirus 71 น้ำลายและอจุ จาระโดยไมผ่ ่านการ
ทำความสะอาด
H: พบมากในเดก็ เล็ก อายตุ ่ำกวา่ 5 ระยะที่มกี ารฟักตัว
ปี เนือ่ งจากภมู ิคุม้ กนั โรคยงั ทำงาน - ระยะอาการท่ัวไปท่ีไม่รนุ แรง ใช้
ไม่สมบูรณ์ ขาดความรู้ความเขา้ ใจ เวลา 2-3 วนั
ในการดแู ลรกั ษาความสะอาดที่ - ระยะฟักตัวของโรค ใชเ้ วลา 3-6
ถูกต้อง มีพฤติกรรมการดูดน้วิ มอื วัน
การสมั ผัสสารคัดหล่ังโดยไม่ไดท้ ำ - ระยะหายของโรค ใช้เวลา 7-10
ความสะอาด วนั
ระยะติดต่อ
E: มกั จะระบาดในชว่ งทีม่ ีอากาศข้นึ - ติดตอ่ จากคนสคู่ น โดยการแพร่
และในพน้ื ทแ่ี ออัด เช่น ศูนย์พฒั นา ระบาดของเชื้อจะแพรไ่ ด้ดีในชว่ ง
เดก็ เลก็ โรงเรยี นอนบุ าล สปั ดาห์แรกทีม่ ีอาการป่วย

ระยะมีความไวต่อการเกดิ โรค ระยะก่อนมีอาการของโรค
(Stage of susceptibility) (Stage of preclinical disease)

การเกิดโรคมือ เท้า ปาก เกิดขน้ึ ได้ 2 ระยะ ดังน้ี
1. ระยะที่อาการป่วยดีข้ึนและหาย
- ระยะอาการทัว่ ไปที่ไมร่ นุ แรง มี จากโรค
อาการแสดง เชน่ มีไข้มักจะหาย 2. ระยะทเ่ี กดิ ภาวะแทรกซ้อนและ
ภายใน 2-3 วัน การเสียชวี ิต โดยโรคมือ เทา้ ปาก
- ระยะฟักตัวของโรค ใช้เวลา 3-6 สามารถก่อใหเ้ กิดอาการรุนแรงจาก
วนั ผ้ปู ่วยมกั มอี าการไข้ มีแผลใน กา้ นสมองอักเสบ ซ่ึงก่อให้เกิดภาวะ
ปากและมผี ่ืนเป็นลักษณะตุ่มนำ้ ใส ปอดบวมนำ้ จากการเตน้ ของหัวใจ
หรือเม็ดสีแดง (papulo-vesicular ผิดปกตแิ ละอาจเสียชวี ติ ได้อย่าง
rash) บริเวณฝ่ามอื ฝา่ เท้า แขน ขา รวดเรว็
และลำตัว แผลในปากมีลักษณะ
หนองกลมเล็กกระจายบริเวณล้นิ
เหงือก กระพุ้งแกม้ และเพดาน
ผู้ปว่ ยจะไมส่ ามารถรับประทาน
อาหารได้ด้วยตนเอง
- ระยะฟืน้ ตัว ใช้เวลา 7-10วัน
ผื่น จะมีลักษณะท่ีดขี ้นึ

ระยะมอี าการของโรค ระยะมคี วามพกิ ารของโรค
(Stage of clinical disease) (Stage of disability)

7. ใหน้ กั ศกึ ษาอธบิ ายการกระจายของโรคท่ีได้รับมอบหมาย พรอ้ มระบุเหตุผลประกอบ
เวลา (Time) การแพร่ระบาดของโรคมือ เท้า ปาก มักจะระบาดในชว่ งฤดรู ้อนต่อต้นฤดูฝน
สถานท่ี (Place) โรคมือ เท้า ปากมักระบาดในกล่มุ ของบุคคลที่อยูร่ ว่ มกันจำนวนมากในพืน้ ท่ีที่แออดั เช่น
โรงเรยี น ศนู ยพ์ ัฒนาเด็กเล็ก ซงึ่ สถานที่เหลา่ นสี้ ง่ เสรมิ ใหเ้ กิดการตดิ เช้ือมากยง่ิ ขึ้น
บคุ คล (Person)
อายุ : เด็กเล็กกล่มุ อายตุ ำ่ กว่า 5 ปี
พฤติกรรม : การไม่ลา้ งมอื กอ่ นหยิบจับอาหาร การใช้ภาชนะในการรบั ประทานอาหาร เช่น ช้อน หรอื แกว้ น้ำ
ดืม่ รว่ มกนั ไม่ใชผ้ ้าหรอื หน้ากากอนามยั ปิดปากหรือจมูก เมื่อไอจาม หรือคลุกคลีใกลช้ ดิ กับผปู้ ่วย หรือการใช้
สิง่ ของรว่ มกันกบั ผู้ป่วย
การศึกษา : ผู้ปกครองขาดความร้คู วามเข้าใจ และความตระหนักในการดแู ลสขุ ภาพเดก็ ไม่ใหป้ ่วย การปฏบิ ตั ิ
พฤติกรรมการป้องกนั โรคได้อยา่ งไม่ถกู ต้อง
อาชีพ : ผปู้ กครองทีม่ ีอาชพี เกษตรกรจะมือพฤตกิ รรมป้องกันมือเท้าปากไดน้ ้อย เชน่ การด่ืมน้ำหรอื อาหารทม่ี ี
การปนเปอื้ นเช้ือ การไม่อุจจาระลงสว้ ม การนั่งเล่นคลกุ ดนิ และปสั สาวะรดในท่ีเดยี วกัน

8. ใหน้ กั ศึกษาอธิบายแนวทางการป้องกันและควบคุมโรคตามทฤษฎีของโรคที่ไดร้ ับมอบหมาย พร้อมระบุ
เหตุผลประกอบ

ระดับปฐมภมู ิ (Primary prevention)
1. การรักษาสุขอนามยั เปน็ มาตรการสำคัญท่สี ดุ ในการป้องกนั โรคมอื เท้า ปาก
- การรกั ษาสุขอนามัยส่วนบุคคลอย่างเคร่งครัด ได้แก่ การลา้ งมือบ่อยๆ การล้างมอื ด้วยนำ้ และสบู่ทุก
ครั้งหลังการขบั ถ่ายหรือเปลีย่ นผา้ อ้อม ก่อนรบั ประทานอาหาร ปิดจมูกและปากเวลาไอหรอื จามและหลกี เสี่ยง
การใกล้ชดิ กบั ผู้ป่วย
- การรกั ษาสุขอนามยั ส่ิงแวดล้อม การทำความสะอาดพนื้ ผิวท่ีมกี ารเปอ้ื นหรือมีสารตา่ งๆ สำหรบั
พน้ื ผิวทีป่ นเป้ือนเช้ืออย่างมาก ควรใช้น้ำยากลอร็อกซห์ รอื น้ำยาฟอกขาว 0.5%-1% ในการทำความสะอาด
2. ให้ความรแู้ ก่ผปู้ กครอง คุณครู ประชาชนในชุมชน เกีย่ วกบั การป้องกันและเฝ้าระวังโรคมือ เท้า
ปาก การปลกู ฝงั ใหเ้ ดก็ เล็กสามารถดูแลความสะอาดขน้ั พน้ื ฐานไดด้ ้วยตนเอง เช่น การลา้ งมือกอ่ นและหลงั
ขบั ถ่ายหรอื จบั ส่ิงของตา่ งๆรว่ มกบั ผู้อ่ืน
ระดับทตุ ยิ ภูมิ (Secondary prevention)

เมอ่ื เกิดโรคขน้ึ จำเปน็ ต้องควบคมุ ไม่ให้เกิดการแพรก่ ระจายของโรค ลดจำนวนผู้ตดิ เช้ือทมี่ ากข้นึ โดย
การตรวจคดั กรองโรค สอนวิธีการตรวจคดั กรอง โรคมือ เท้า ปาก แก่ผู้ดแู ล แยกเดก็ ปว่ ยเพ่อื ทำการวินิจฉยั
และรักษาอยา่ งรวดเร็ว โดยผปู้ ว่ ยเดก็ โรคมือ เท้า ปากไม่ควรไปโรงเรียนหรือเขา้ กลุม่ กบั บุคคลอื่นจนกว่าจะ
หายจากอาการปว่ ย การป้องกนั เม่ือไอจาม เช่น การใชผ้ ้าเช็ดหนา้ การไม่ไอจามใสบ่ คุ คลรอบข้าง

แยกเด็กออกจากเด็กคนอื่นๆ อาจจะให้อยใู่ นห้องเด็กป่วยหรือหอ้ งแยก ตดิ ต่อผปู้ กครอง ผดู้ ูแล ให้พา
เด็กไปพบ และควรทำความสะอาดบริเวณท่เี ลีย้ งเด็ก รวมถึงของเลน่ ที่คาดวา่ เด็ก สัมผสั หากไดร้ ับการยืนยัน
จากแพทยว์ ่าป่วยจากโรคมือเทา้ ปากจริงให้ขอความรว่ มมือจาก ผู้ปกครองเพ่ือให้เด็กพกั ผ่อนอยู่ บ้านและ
หลกี เลย่ี งการสัมผสั กับเด็กคนอน่ื ๆ จนกระท้ังอาการหายเป็นปกติ คือ ไม่มีไข้ และตุ่มบริเวณมือเท้าแหง้ ท้ัง
หมดแลว้ และแนะนำใหผ้ ปู้ กครอง ครหู รือพเ่ี ล้ยี ง เด็กไม่ให้เจาะตุ่มน้ำให้แตกเพราะเปน็ วิธีการทท่ี ำให้
แพร่กระจายเชอื้ ไดง้ ่ายและเร็วขึ้น

ระดับตติยภมู ิ (Tertiary prevention)

การลดความรุนแรงของการเกิดภาวะแทรกซ้อนและการเสียชวี ิต โดยโรคมือ เทา้ ปากสามารถ
กอ่ ใหเ้ กิดอาการไดใ้ นหลายรูปแบบ ต้งั แต่ไม่แสดงอาการไปจนถึงอาการรุนแรงจากกา้ นสมองอกั เสบ ซง่ึ
กอ่ ใหเ้ กิดภาวะปอดบวมนำ้ จากการเตน้ ของหวั ใจผิดปกตแิ ละอาจเสียชวี ติ ได้อยา่ งรวดเรว็

ในรายทม่ี ีอาการรุนแรงหรอื ภาวะแทรกซ้อน เช่น แขนขาอ่อนแรง ชัก อาจเกิดภาวะสมองหรอื
กล้ามเน้ือหัวใจอกั เสบ น้ำท่วมปอด ซงึ่ อาจรุนแรงถงึ ขั้นเสียชวี ิตควรรีบพบแพทย์เพ่ือทำการรกั ษาให้เร็วทีส่ ดุ

9. ใหน้ ักศกึ ษาวิเคราะหแ์ นวทางการป้องกนั และควบคุมโรคของกรณีศึกษาว่าเหมาะสมหรือไม่ เพราะเหตใุ ด
และนักศกึ ษาจะเสนอแนะแนวทางการป้องกันและควบคุมโรคเพิม่ เตมิ หรือไม่ อยา่ งไรบ้าง

เหมาะสม
ขอ้ เสนอแนะเพมิ่ เติม : การเฝ้าระวงั อาการผปู้ ว่ ยแตล่ ะหลังคาเรือนอย่างครอบคลุม ดแู ลสขุ วทิ ยาอยา่ ง
ต่อเน่ือง ใหส้ ามารถปฏบิ ตั ติ ัวในการป้องกันอยา่ งถกู ต้อง และเมื่อมอี าการทผี่ ิดปกตสิ ามารถคัดกรอง แยก
ผูป้ ่วยเขา้ รบั การรักษาได้อยา่ งรวดเรว็ จดั กจิ กรรมในการเฝ้าระวังคัดกรองเด็กในทุกๆเชา้ สังเกตอาการท่ีเสยี่ ง
ต่อการเกดิ โรค การใหเ้ ดก็ ได้มีส่วนรว่ มในการดูแลความสะอาดของตนเอง โดยผู้ปกครองและครผู แู้ ลสอนการ
ปฏบิ ัตกิ ิจวัติประจำวัน เชน่ การเอามือปดิ ปากขณะไอหรือจาม การสอนให้เดก็ รู้จักขบั ถ่ายปัสสาวะ-อุจจาระให้
ถูกท่ี และทำความสะอาดให้ถูกวิธี

เอกสารอา้ งอิง
กนกวรรณ นวนเกิด และคณะ. (2563). ปัจจัยทม่ี ีผลตอ่ พฤติกรรมการป้องกันโรคมือ เทา้ ปาก ของผปู้ กครอง

ในศนู ย์พฒั นาเดก็ เลก็ . วารสารพยาบาล กระทรวงสาธารณสขุ
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. (2559). แนวทางการปฏิบตั งิ าน โรคมอื เท้า ปาก และโรคตดิ เชอ้ื เอน

เทอโรไวรัส 71 สำหรบั บุคลากรการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ . สบื ค้นเมอ่ื 18 พฤศจิกายน 2564.
จาก http://e-lib.ddc.moph.go.th/pdf/elp/elp.pdf
กองระบาดวิทยา สาํ นักงานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ กระทรวงสาธารณสขุ (2546) นิยามโรคติดเช้ือ ประเทศ
ไทย.กรุเทพมหานคร:โรงพมิ พ์องค์การรับส่งสนิ ค้าและพัสดุภณั ฑ์(ร.ส.พ.)(2007)
ศรญั ญา ศรีจนั ท์ทองศิริ. (2561). โรคมือเท้าปาก (Hand Foot and Mouth). สบื ค้นเมือ่ 18 พฤศจิกายน
2564, จาก http://www.med.nu.ac.th/dpMed/fileKnowledge/141_2018-05-01.pdf.