บทที่ 2 การเคลื่อนที่ของสิ่งมีชีวิต

การเคลื่อนที่

ศื๋ศื๋ของสง่ิ มีชวี ิต"

.

.21

การเคลือนทีของสงิ มชี วี ติ

การเคลือนทขี องสิงมีชีวิต

สิงมชวิตจำพวกสัตว มการ คลอนท พอตอบสนองตอสิง ราตาง ดยการ คลอนทของ
สิงมชวิต ตละชนดิ จะมลักษณะท ตกตางกันดงั น

การเคลอื นทขี องสงิ มชี วี ติ เซลลเดยี ว

อะมีบา (amoeba) ปนสิงมชวิต ซลล ดยว วลาตองการ คลอน หวจะอาศัยการ หลของ ซ
ทพลาซม น ซลล (Amoeboid Movement) ลวดัน ยอหม ซลล หยนออก ป กิด ปนเทาเทียม
(Pseudopodium)

พารามีเซียม (Paramecium) มขนรอบ ตัวท รยกวา ซิเลีย (Cilia) วคอย บกพัด มอ
ตองการ คลอนท ปยังทิศทางตาง

ยูกลีนา (euglena) มหางยาว รยกวา แฟลกเจลลา (Flagella) วคอยตวัด วลาตองการ
คลอนท ( หนกถงหางง หรอหางปลา วลามันตวัด กจะ ลอนท ปขางหนา)

เท้าเทียม
\ //ii.
ซีเลีย
ii.i. ยํ๋.fi-

.
- ""

็.itj?ฐip%g#: : i:มู๋ฐiุ่โญร.:ืื๋๋ฐิ'๋ :ะศฝืุ๋รุ๋่:ภูะ๋โ"
ฐื๋ i:รู๋งํ่i: ..
ฐุ่::่ะ:ญื๋ .⑦ir:0. . ". . ' .
. . . .
. ๐่ .ปุ์ฐื่ฐื๋
. . . .
:ญื๋ฐํ๋ฐุ๋G./.
. i. .
. .
.
ะ.
.. ่

. i.
. รฺ .fi
i.
\ i. ะ :.
ะ . . i
f iปู.๋÷ i;งู่ฐุ.๋!งุ๋.ii..÷. . .
. . .
i://f.fiะ \ F. . .. >
.. .
.
. .

. . .

.

. .

. ' . .. .
. . .
. .
. .

. .
.
.
' . ๐ii.ฐุ๋ฐุ๋ f- .
ลี !' . .
. ' .
. . .

.
÷÷ ริ๋ื่ะระํ๋. . .

. .

iปiปiป.. . . " " i. ' =i f i i. งั่ฐื่. . กุ๋งุ่. .
. . " . #.
. ' . . .
. ' . . ÷
'' . .
. h\\ .
. ่ f i. . .
. . \
. . i. i i .:D. :.
. . .
.
. " . .
. . . ่

' รุ๋วุ๋ะะ; .
.. .

. . น .
. -
. . .
.
.
.

.

.- .

. ไง if . .
. ง "
ฐื๋:::ะะงํ๋ยู่.÷ iji
. " ÷ .
. "
i .. . . .
. r. . .
. ^ f- .
.
. .

iii." ง์ ศํ๋.÷- ส " ไปเ i.
.. .
ศํ๋ i.. . .
. i.i. it.
- . i.
.
. ..
. iii.ii..

. .. :.
. ..
.

..

i. :

g. . . f.
. .

. .

. i.

.. อ. .
. .

- . .

. . . . 5
. i
. /) . . ='
, hpnip.IM" .
' . . กาม แฟลเจลลาtt
. . \
.
. y\.

. ..

.

อะมีบา พารามเี ซียม ยูกลีนา

22

การเคลือนทีของสงิ มชี วี ิต

บรเิ วณเสน้ ยาวเหนอื ฐาน
ก็ ลืวิ๋่งTTf,ZOOM===== 9+2
ทัง ซิ ลย ละ ฟลก จลลา ปน
ครงสราง ซ ทส ก ลตอน (Cytoskeleton) == / ไมโครทวิ บู
ดยทัง 2 ปน ม ครทบล (Microtubule) บริเวณฐานของซิเลีย
ทงั หมด 9 กลม กลมละ 2 ทอ ละมตรงกลาง และแฟลเจลลา I
อก 2 ทอ รยกวา 9+2 ดยบริ วณฐานของ iii. อ่:ะ:÷ฮู÷่ ฐื๋วํ่:!i;ะ ZOOM -
ซิ ลย ละ ฟลก จลลา (Basal body หรอ Basal body
Kinetosome) ป น ม ครท บ ล ทั งหมด 9 µ " ณิ๋ะ : :ซุ๊ญิเร้น
กลม กลมละ 3 ทอ ละมตรงกลาง 0 ทอ (9+0)
รยกวา 9+0 งิ์รี่ษื่:: ①รุ์... สุ่ฐี่รํ๐๋. ว่ะ;
l -
÷รุ่ฐูะรู๋: ฐู๋
รู๋÷รู่ _

ฐื¢๋งํ่ :กู๋;:)ฐื่ฐIจืุ๋ฐู๋๋:กภุุญ๋ํ๋่ะ::สญ:ํ่ิ้
"iii.ฃื๋

ซิ ลย ละ ฟลก จลลา มขอ ตกตางกัน คอ ซิ ลยจะม ยอะ ยะรอบ ซลล สวน ฟลก จลลา จะ

ม ค สน ดยว ละยาวกวา ซิ ลย ประมาณ 50 ทา กล้ามเน้อื ตามยาว กล้ามเนือ้ วง กลา้ มเนื้อวง

คลายตัว คลายตวั หดตัว กล้ามเนอ้ื ตามยาว
ศูi*ศื๋หดตัว
การเคลอื นทีของสัตวไมมกี ระดูกสันหลงั

ไสเดือนดนิ มกลาม นอ 2 ชด คอ ii.] ] / :* ]:]:]]]¥ .
กลามเนือวงกลมรอบตัว อยทางดาน ,
.
: ...
"

A" "" " , " กำกำ× " " A' ' "
"
µ *m

นอก ละกลามเนือตามยาว ตลอด

ลำตัวอยทางดาน น นอกจากน ส ดอน ]:]ชํ่ :]:]]. วุ i \\
ยัง ช ดอยซง ปน ครงสราง ลก ทยน .
ออกจากผนังลำตัวรอบปลองชวย นการ . " ÷;]

.
. . " nxip i.. . ""
.
' " " SY
m .

"' " "

m' '' .mn ำ× - mn
mm
,,

คลอนทดวย -

iii." ii.:]ฏิ่ : :* : :]
" "" "

"" n *" " "A µ

A ,µ n

y

การทำงานของกลาม นอวงกลม ละกลาม นอตามยาวหดตัว ละคลายตัว ปนระ-ลอกคลน

จากทางดานหนามาทางดานหลัง ทำ ห กดิ การ คลอนท ปทางดานหนา

23

การเคลอื นทีของสงิ มชี วี ติ

%÷.
พลานาเรีย มกลาม นอ 3 สวน คอ
.
ณู๋ณั๋กลาม น อวง กลามเนือตามยาว ละ

ii.กลามเนือทแยง ดยการ คลอนทจะอาศัย

ii.กลาม น อวง ละกลาม น อตามยาว สวน
i ฐiู่รุ๋.!ะIกลามนอท ยงจะชวยหลำตัว บนบาง ละ .

การเคลอื นทีของสตั วมกี ระดกู สนั หลัง .
.
ผนังลำตัวคลาย
.inตดั ตามขวางตรงนี้ ÷÷
ณ5ื๋;ศุt๋iะ.;ฐ!ัTก๋ั๋ะง:ฮื๋.fi?.:i!!:'i. ตวัอีกครั้ง .
.
พลิว ปตามนำ นอกจากน ยัง ชซิ ลยทอย
ทางดานลางของลำตัวจะ บกพัด ปมาชวย . .

iiiยู่.÷;คลอนตัว ป ดดยิงขน .

กลา้ มเนื้อวง

:<

กล้ามเน้อื ตามยาว กลา้ มเนอื้ ทแยง

ิทศทางการเค ืล่อน ่ที แมงกะพรุน คลอนท ดยการหดตัวของ

÷ น อ ย อบริ วณขอบกระดิง ละท ผนังลำตัว

% รํ๋! ผนงั ลำตวั หดตัวทำให้ตวั บบี สลับกันทำ หพนนำออกมาทางดานลางสวนตัว
เข้่า น้ำพงุ่ ออก เกดิ แรงดัน จะพง ป นทิศทางตรงขามกับทิศทางนำทพน
ออกมาการหดตัวน จะ ป นจังหวะทำ ห ตัว
ไปทางตรงขา้ ม

ณุ๊สำุ ผนังลำตวั คลายตัวทำให้ตวั มงกะพรน คลอน ป ปนจงั หวะ
พองออก น้ำเขา้ ไปในลำตัว

มงกะพรน มของ หลวท รยกวา ม ซ กลย ทรกอยระหวาง นอ ยอชนั นอก ละ นอ ยอ

หมึก คลอนท ดยการหดตัวของกลามเนือลำตัว พนนำออกมาจาก ทอไซฟอน ซงอยทาง

สวนลางของสวนหวั ทำ หตวั พง ปขางหนา นทศิ ทางทตรงขามกบั ทศิ ทางของนำ

มุ่น .ไiงt÷ทศิ ทางการเคล่อื นที่iii. i i .
ฐํ่ งํ๋- .
ทศิ ทางนำ้
-

÷ ÷ ÷÷

..
.

. ญฺ ทิศทางการเคลอ่ื นท่ี ทอ ซฟอน สามารถ คลอน หว ด ทำ ห
#น % t.f.tt?ฐ÷. กิดการ ปลยน ปลงทิศทางของนำทพน
:> ÷. ออกมา ละยังทำ ห กิดการ ปลยน ปลง
.
. .

÷ . .
. .

.

ิทศทาง ้นำ ทิศทางของการ คลอนท

ท่อไซฟอน

หากนำพงออก รง กจะ คลอนท ด รว ละครบดานขางลำตัวชวย นการทรงตวั ห คลอนท 24

ป นทศิ ทางท หมาะสม

การเคลือนทีของสิงมีชวี ติ

ดาวทะเล อาศัยระบบทอนำ นการ คลอนท ดยประกอบดวย มาดร พ รตส ตน ค นล ริง

ค นล ร ดยล ค นล ทิวบฟท ละ อมพลลา

มาดรโี พไรต์วงแหวนรอบปาก

บื่XS'เรเดียลแคแนล นำ ขาสระบบทอมาดรีโพไรต ละ
หลผานทอวงแหวนรอบปาก ขาสทอ
แอมพูลลา เรเดียลแคแนล ละทิวบฟีท มอ
ทวิ บฟ์ ีท กลาม นอท แอมพูลลาหดตัวดันนำ ปยัง
ทิวบฟท ทิวบฟทจะยดยาวออก ปดัน
กับพ นท อย ดานลางทำ ห กิดการ
คลอนท
X.E #f/tH-E :.D:'feM.el_แมลงมครงรางภายนอกปนสารพวกคทินกาะกันดวยขอตอซงปนยอทงอดขอตอขอ
รกของขากับลำตัว ปนขอตอ บบ บอล อนดซอก กต สวนขอตอ บบอน ปน บบบานพับ

เอ็กเคทลนาเยซตอวั ร์ ขางอ

การ คล อน หว กิดจาก

ทำงานสลับกันของ กลาม นอiii÷. iii. ศํ๋์ะ เฟลห็กดเซตอวั ร์
ฟลก ซอร ละ อก ทน ซอร ซง
กาะอย พรง คทินน ดยกลาม นอ เอ็กเทหนดเตซวั อร์ ขาเหยยี ด

ะญื๋.is!:iฐ2;?:..ฟลก ซอร ทำหนาท นการงอขา

ู่ฐุ่.:si:8/:::.ละกลาม นอ อก ทน ซอร ทำ

.hฐญื๋×รืหนาท นการหยยดขา
\เฟลก็ เซอร์
il คลายตวั

ฟลก ซอร ละ อก ทน ซอร ทำงาน บบ Antagonism (ทำงานสลบั กัน) ขอพบั ขนขา

คนก ปน บบน ชนกัน 25

ปกี ยก การเคลือนทีของสิงมชี วี ติ
กล้ามเนอื้
ตามยาวกลา้ มเนอ้ื ทย่ี ึด กลา้ มเน้ือทยี่ ึด นการบินของ มลง จะ ชกลาม นอทยด
กับผนังส่วนอก กบั ผนงั สว่ นอก กับผนังสวนอก ละกลาม นอตามยาว ดยการ
iii.¥คลายตวั ทำงานตรงกันขาม (กลาม นอทังสองจะ มติด
หดตวั คลายตวั กับปกนะ ตอาศัยการ ปลยน ปลงของ ครง
ราง พอขยับปก)
ปีกกด กลา้ มเน้ือ

ตามยาว

หดตวั

การเคลือนทีของสตั วทมี กี ระดกู สนั หลัง

ปลา มระบบกลาม นอทยดติดอย 2 ขางของกระดกสันหลัง ดยการหดตัวของกลาม นอขาง

ดขางหนงทังชด ริมจากหัว ปหาง สงผล ห กิดการพัด บกของครบหางทำ หปลา คลอนท ป

ขางหนา ด ดยมลกั ษณะ ปนรปตัว S

ศู่รํ๋ฐื๋ฐื่: ญู่ฅู๊\:*÷.II.4 i i ..
.
..
...
.

ภ๋

%

iii.÷÷ะ

-
ซ้ายคลาย ัตว กระดกู สนั ครบหลัง ละครบหาง (ครบ ดยว)
ขวาหดตัว จะชวยพัด บก หปลา คลอนท ปขางหนา
สวนครบอก ละครบสะ พก (ครบค) ชวย
้ซายหดตัว นการพยงตัว ละ คลอนทลง น นวดิง
ขวาคลายตัว

นก ชกลาม นอทยดอยระหวาง คนปกกบั กระดกอก (keel or sternum) นการขยับปก ดย
กลาม น อ พกทอราลิส ม นอร (pectorlis minor) ทำหนาท ปน กลามเนือยกปีก (levater
muscle) ละกลาม นอ พกทอราลิส ม จอร (pectorralis major) ทำหนาท ปนกลามเนือกดปีก
(depresser muscle)

€ ฐื๋กลา้ มเนอ้ื ยกปกี
....
กลา้ มเน้ือกดปกี

*หากกล้ามเนื้อใดหดตวั จะทำใหป้ ีกไปในทิศทางนนั้ ๆ 26

การเคลอื นทีของสิงมีชวี ติ

การเคลอื นทีของคน ศื๋กระดกู แกน

ระบบโครงกระดกู ษู่กระดูกรยางค์

ระบบ ครงกระดกของ *
คน บงออก ปน 2 สวนงาย ลย
ค อ กระดูกแกน (axial skeleton) | ษิ๋#
80 ช ิ น ล ะ ก ร ะ ด ู ก ร ย า ง ค
(appendicular skeleton) 126 ชนิ i.

¥ ผู่

ขอตอ (Joints) คอ ตำ หนงทกระดกตัง ต 2 ชนิ ขน ปมาจรดกัน ดยม นอ ยอ กยวพัน มา

ยด หตดิ กนั ปนขอ ซงบริ วณขอตออาจ คลอน หว ด หรอ ม ดก ด
สุ่; ขอ้ ตอ่ แบบ
ฐื่ะ ขอ้ ตอ่ แบบ เบ้ากระดกู ขอ้ ตอ่ แบบ
อานม้า เคลอื่ นไหวไมไ่ ด้
ฃื๋
-

.irt?.i'.?E...i?i.:fgi?:ฐื๋ะ i. ขอ้ ตอ่ แบบเดือย

ะ.

.
.

.

.

¥ขอ้ ต่อแบบ ขอ้ ตอ่ แบบ
สไลด์
ฮื๋บานพบั
¥
กระดูกออน (Cartilage) ปนกระดกทรองรับสวนทออนนมของรางกาย นองจากผิวของ

กระดกออน รยบ ทำ หการ คลอน หว ดสะดวก

-
iii.หมอนรองกระดกูวิ๋::ฐื๋ฐื่กระดูกสันหลงั
เอ็นยึดกระดกู
กระดูกออ่ น - น้ำไขขอ้

÷ 27

การเคลอื นทีของสิงมชี วี ติ

ระบบกลามเนอื ##สื๋

1. กลามเนือเรียบ (smooth muscle) ปน
กลาม นอท มมลาย ตามขวาง ประกอบดวยเซลลทีมี
ลักษณะแบนยาว หัวท ายแหลม ภาย น ซลลมี
นวิ เคลียสอนั เดียวตรงกลาง
ทำงานอยนอกอำนาจจิต จ (ระบบประสาทอัต นวัติ)
ชน กลาม นอของอวยั วะภาย นตาง

2. กลามเนือลาย (skeletal muscle) ปน i.ฬื๊\
กลาม นอชนิด ดยวทยด กาะกับกระดก ประกอบดวย คง
เซลลทีมีลักษณะเป็นทรงกระบอกยาว รยกวา สน ต
ยกลาม นอ (muscle fiber) หน ปน ถบลาย ส ขม
สออน สลับกัน หน ปนลายตามขวาง แตละเซลลมี
หลายนิวเคลยี ส

การทำงานอยภาย ตการควบคมของจิต จ
(ระบบประสาท ซมาติก) ชน กลาม นอท ขน ขา
หนา ลำตวั ปนตน

\÷±÷ ÷ ±±±
3. กลาม นอหวั จ ( cardiac muscle ) ปน ..
กลาม นอของหัว จ ดย ฉพาะรปราง ซลล จะมลาย
ตามขวาง ละมีนวิ เคลียสหลายอนั หมอนกลาม นอ
ลาย ตตัวเซลลแยกเป็นแขนง ละ ชอม ยงตดิ ตอกนั

รืฐ่ด็ื๋ญื่ศื่กับ ซลลขาง คยงการทำงานอยนอกอำนาจจิต จ

ชน ดยวกับกลาม นอ รยบ

28

การเคลือนทีของสิงมชี วี ิต

การ คลอน หวสวนตาง ของรางกาย ชน การงอ ขน กิดจากกลาม นอ 2 ชด ด ก

กลามเนือไบเซพ (biceps) อยดาน นของขอพับ ละกลามเนือไตรเซพ (triceps) ทำงานตรงขาม

กัน ดยถากลาม นอ บ ซพคลายตัวจะทำ ห ขน หยยดตรง นขณะ ดยวกันนันกลาม นอ ตร ซพจะหด

ตัว ดังนันกลาม นอ บ ซพจง ปนกลาม นอ ฟลก ซอร (ทำ หงอ) สวนกลาม นอ ตร ซพ จะ ปน

กลาม นอ อกซ ทน ซอร (ทำ ห หยยด)

- nกฺ

ไบเซพหดตัว
ไบเซพคลายตัว

สื๋ญู๋/ / *
ไตรเซพคลายตวั ไตรเซพหดตวั ง×

oการหดตวั ของกล้ามเน้ือเกsิดจากไมโอซนิ เขา้ จบั กบั oแอคทนิ โดยใช้ ATP แลsะอาศัย แคลเซียมชว่ ย

นมัดกลาม น อประกอบ ปดวย ซลลกลาม น อ (muscle cell) หรอ สน ยกลาม นอ

(muscle fiber) ภาย นมกลาม นอ ลก รยกวา ซารโคเมียร (sarcomere) ประกอบดวย ปรตน

อกทนิ (actin) ละ ปรตน ม อซน (myosin)
สั๋ผู๋ .i÷nt#:.n.i.ฏi.ืl่.:\÷ -

ณื๋ณืฐ๋ื๋ิ . "

. . ะ÷
์
ไว
ฺ

j.joะณึ๋ :วุ๋i. มุ ,ฺ

. ÷

ZOOM แอกทิน

ก ้ลามเ ้ืนอหดตัว นพ๊นญืภ๋ํ่a maณ่ำย _ ไมโอซนิ
เมือ่ ถกู กระตุ้นจากเซลล์ประสาท Sacoplasmic อฒ๊ฬึำนณึึฮ๊อื๋ฒ¥๊
สิ์ ต๊ณ นง ต๊ฒน
reticulum (SER ของ sarcomere) จะหลั่ง แคลเซยี ม
ไอออนไปเกาะท่โี ปรตนี ของแอกทิน ญู๋ฒส๊ึ๋นึ่ง

เมือ่ ATP ท่ีติดอยู่กับไมโอซนิ ถูกสลาย เกดิ การจับ II
ตัวของไมโอซนิ และแอกตนิ ส่งผลให้เกิดการเคล่อื นทีข่ อง Band H Band
แอกทิน ทำใหก้ ลา้ มเน้อื หดตัว Zone t
กล้ามเ ืน้อคลาย ัตว เ-
หากแคลเซยี มไม่จบั อยู่ที่โปรตนี ของแอกทิน ไมโอซนิ tn
จะจับกบั แอกทินไม่ได้ การหดตัวของกล้ามเนอ้ื จะไมเ่ กิด ¥ฬื๊โพฑ๊งฬั๋ฒึmmaณ๊๖
น. น. ต. . ณึ
:Dปรมิ าณแคลเซยี ม จงึ มผี ลตอ่ การชกั กระตกุ ของคน
เพราะมนั มีผลต่อการหดตวั ของเซลล์กล้ามเนื้อ ÷ดงดาน

29

แบบฝึกหดั การเคลือนที

1. การ คลอนทของสิงมชวิต ซลล ดยว ด ก อะมบา พาราม ซยม ยกลนา หมอนหรอ
ตกตางกัน อยาง ร
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………

2. Antagonism คออะ ร พบ ดบริ วณ ดของรางกายคน
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………

3. กลาม นอ นรางกาน รามกประ ภท ตละประ ภท ตกตางกันอยาง ร
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………
4. จง ส ครองหมายถก ( / ) หนาขอความทถกตอง ส ครองหมายผิด (X) หนาขอความท ม
ถกตอง พรอมคำอธบิ ายประกอบ

4.1 การ คลอนทของหมก กิดจากการหดตัวของกลาม นอบริ วณลาตัว ทำ หนำภาย น
ลาตัวพนออกทาง ซฟอน หมกจง คลอนท ป นทศิ ทาง ดยวกับนำทพน ออกมา

4.2 ขณะทกลาม นอ ฟลก ซอรคลายตัว กลาม นอ อก ทน ซอรหดตวั จะทำ หขาของ มลง
งอ ขา

4.3 การ คลอนทของสัตวมกระดกสันหลัง กิดจากการทำงานรวมกันของกระดก ละ
กลาม นอ ดยมระบบประสาททำหนาทควบคม

4.4 การบบตวั ละคลายตัวของหวั จ กิดจากการทำงานของกลาม นอ รยบ

4.5 กระดกบางชิน นทารก รก กิดยัง ม ชอมประสานกันทำ หจำนวนชินของกระดกม
มากกวา นผ หญ

4.6 ขณะ ออมมอ ปหยิบของ กลาม นอ บ ซฟจะหดตัว ละกลาม นอ ตร ซฟจะคลายตัว

30

4.7 คล ซยม อออนทปลอยจากซาร คพลาสมิก รติคลัมจะจับกับ ปรตนควบคมท ำ ห
ม อซินจบั กบั อกทิน ด กดิ การ ลอนของ อกทนิ ขาหากนั ละทำ หกลาม นอหดตวั

4.8 การกระตน ดย ซลลประสาททำ หกลาม นอหดตัว ละ มอ มมการกระตนจะทำ ห
กลาม นอคลายตวั

4.9 นอ ยอ กยวพนั ทยดระหวางกระดก 2 ชินบริ วณขอตอ รยกวา อนยดกระดก
4.10 ขอตอทบริ วณหัว หล ปนขอตอชนิด ดยวกับขอตอทตนคอกบั ฐานของกะ หลกศรษะ
4.11 มอพิจารณา น ตละซาร ค มยร การหดตัว ละคลายตัวของกลาม นอ กิดจากการ

ลอนของ อกทนิ ละ ม อซิน
4.12 ผปวยทมอาการ รคขอ ขา สอม บบทมนำ ขขอลดลง มอ คลอน หวจะทำ หกระดก น

บริ วณ ขา สยดสกนั ละ กดิ อาการ จบปวด

31