1-son 2022 qoraqalpoq ekologiyasi

«АРАЛБОЙЫ – ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ИННОВАЦИЯЛАР ҲӘМ
ТЕХНОЛОГИЯЛАР АЙМАҒЫ»

1 (11)-сан
2022-жыл 22-январь

JÁMIYETLIK-EKOLOGIYALIQ GAZETA

ATROF-MUHITNING CHIQINDI БӨРИДЕ
IFLOSLANISHINI OLDINI MUAMMOSI: КӘРАМАТ
OLISH YO‘LIDA 5-б. IXTIRO BILAN КӨП
ÚSTIRT PLATOSINDA ECHIM 6-б.
HAYWANAT DÚNYASI
SANAǴI ÓTKERILDI 4-б. 7-б.

BES JÍLLÍQ OROLBO‘YIDAGI
STRATEGIYA SAKSOVULLAR
SAMARA
ÓZ ISHINE NELERDI BERMOQDAMI?
QAMTÍMAQTA?
M a’lumotlarga ko‘ra, Orol
Leyli SEYTOVA, Atap ótilgenindey, usı esaplaw názerde tutılģan. kartası»nda mámleketimizdi dengizi qurishi bilan bog‘liq
Oliy Majlis hújjette Ózbekstannıń kelesi Sonıń menen birge, rawajlandırıwdıń 7 ústin muammolar haqida 1980
Nızamshılıq palatası bes jılǵa mólsherlengen turatuǵın baǵdarı (1- insan yillardan buyon gapirila
deputatı, tiykarǵı baǵdarları belgilep 2022-jılda Qaraqalpaqstan qádirin kóteriw hám erkin boshlangan va bu borada
Byudjet hám berilip atır. Rawajlanıw Respublikası hám Xorezm puqaralıq jámiyetin jáne o‘rganish va izlanishlar olib
ekonomikalıq strategiyası joybarı xalqımızdıń wálayatında birinshi- de rawajlandırıw arqalı borilgan. 1990-2017-yillar
reformalar komiteti joqarı isenim hám qollap- tórtinshi klass oqıwshıların xalıqshıl mámleket qurıw; 2- oralig‘ida dengizning
aǵzası quwatlawına iye bolǵan el Mámleket byudjeti qarjıları mámleketimizde ádalat hám qurigan qismiga cho‘l
2022-jıl 10-yanvar basshımızdıń saylawaldı esabınan biypul awqat nızam ústinligi principlerin o‘simliklarini ekish ishlari
kúni Oliy Majlis baģdarlaması hám de (azanǵı shay yamasa rawajlanıwdıń eń tiykarǵı hám ham olib borilgan.
Nızamshılıq Prezidentlik lawazımına kirisiw túslik ) penen támiyinlew, zárúr shártine aylandırıw; Orol dengizining qurigan
palatasınıń saltanatli máresimine arnalǵan sonday-aq, ekonomikada 3-milliy ekonomikanı qismi 6 million gektarni
Byudjet hám Oliy Majlis palatalari qospa mámleket qatnasın kemeytiw rawajlandırıw, onıń ósiw tashkil etsa, shundan 3,2
ekonomikalıq májilisindegi shıģıp sóylegen hám jeke sektor ushın pátlerin zaman talapları million gektari O‘zbekiston
reformalar sózinde keltirilgen maqset keń jol ashıw maqsetinde dárejesinde támiyinlew; 4- hududida joylashgan.
komitetinde hám wazıypalar tiykarında eksklyuziv huqıqlardı ádalatlı social siyasat júrgiziw, Mana shuncha katta
Ádillik ministrligi islep shıǵılǵan. bıykarlaw hám mámleket insan kapitalın rawajlandırıw; maydonga nisbatan
tárepinen mápdar qatnasındaǵı kompaniyalardı 5-ruwxıy rawajlanıwdı 2017-yilgacha saksovul
ministrlik hám Joybar menen Jańa menshiklestiriw esabına támiyinlew, bul tarawdı ekish ishlari dengizdan
keńseler menen Ózbekstannıń 2022-2026 25 ten artıq iskerlik túri túpten reformalaw hám jańa tomchi misol, ya’ni juda
birgelikte islep jıllarǵa mólsherlengen boyınsha monopoliyalardı basqıshqa alıp shıǵıw; 6 - oz miqdorni tashkil
shıǵılǵan “Jańa rawajlanıw strategiyası jáne onı tamamlaw, mámleketlik ulıwmalıq máselelerge milliy etgan. Ko‘pchiligimiz
Ózbekstannıń ámelge asırıw boyınsha milliy emes mektepke shekemgi máplerden kelip shıqqan 2018-yil may oyida Orol
2022-2026 jıllarǵa komissiya quramı hám de «Jol bilimlendiriw mákemeleri hám halda sheshim tabıw; 7- dengizining qurigan
mólsherlengen kartası» tastıyıqlanıp atır. mekteplerge perzentlerin mámleketimiz qawipsizligi tubidan ko‘tarilgan tuzli
rawajlanıw jiberip atırǵan ata-analardıń 3 hám qorǵaw potencialın bo‘ron respublikamizning
strategiyası Pensiyanı esaplaw bazalıq million sumģa shekem bolǵan kúsheytiw, ashıq hám katta hududini tuz bilan
haqqında”ģı muǵdarın on eseden on eki tólemlerin dáramat salıǵınan pragmatik, aktiv sırtqı siyasat qoplaganini yaxshi bilamiz.
Ózbekstan esege shekem asırıw, social azat etiw hám basqalar aparıw) sheńberinde derlik Prezidentimiz 2018-yil
Respublikası qorǵawǵa mútáj puqaralarǵa joybarlastırılǵan. 100 dey maqsetlerge erisiw 15-16 noyabr kunlari
Prezidentiniń puqaralıq hám hákimshilik názerde tutilǵan. Qoraqalpog‘iston
pármanıniń isleri boyınsha mámleket Joybarda ulıwma Respublikasiga tashrifi
joybarı talqılandı. esabınan biypul yuridikalıq jańa qatnas jasalıp, Tiykarǵı wazıypa – insan doirasida Mo‘ynoq
járdem kórsetiw rejimin joybarlastırılǵan reformalar qádir-qımbatın asırıw hám tumanida ham bo‘lib,
engiziw, pensiya esaplawda nátiyjeliligin rawajlanıwdıń erkin puqaralıq jámiyetin jáne Orol dengizining qurigan
bala kútimi demalısında bolıw maqsetlerine eriskenlik de rawajlandırıw arqalı xalıq maydoniga saksovul ekish
waqtın jumıs stajına qosıp dárejesi tiykarında mámleketin qurıw, ádalat vazifasini belgilab berildi.
esaplanatuǵın 3 jıllıq dáwirdi 6 bahalaw sisteması engizilip hám nızam ústinligi principlerı Davomi 2-betda
jılǵa asırıw, mayıplıǵı bolǵan atır. Atap aytqanda, tiykarında mámleketimizdi
balalarǵa 18 jasqa shekem Rawajlanıw strategiyası rawajlandırıw esaplanadı.
qaralǵan dáwirdi pensiya jáne onı 2022-jılda ámelge
belgilewde jumıs stajına qosıp asırıw boyınsha «jol Dawamı 3-bette

2 «QARAQALPAQSTAN ISLOHOT VA NATIJA
EKOLOGIYASI»
1(11)-сан
2022-жыл 22-январь
OROLBO‘YIDAGI SAKSOVULLAR
SAMARA BERMOQDAMI?
Shu tariqa mamlakatimizni barcha tadqiqot instituti olimlari bilan
hududlaridan 500 dan ziyod hamkorlikda Orol dengizi qurigan Orol dengizining O‘ZGARISHNI O‘SAYOTGAN
zamonaviy texnikalar hasharga keldi tubida yangidan barpo etilayotgan qurigan SAKSOVULLAR BO‘YIGA
va ariq tortish ishlari amalga oshirilib, cho‘l o‘simliklariga «Agroflorin», qismida yashil QIYOSLAYMAN
aviatsiya yordamida saksovul urug‘i «Bulnova» va «Biopron» biologik qoplamalarning
sepish boshlab yuborildi. O‘shanda mikroo‘g‘itlar ta’siri o‘rganilmoqda. barpo - Orolbo‘yidagi ekologik vaziyatning
kuz-qish mavsumining o‘zida 411 ming Olimlar tomonidan Orol dengizining etilishi, ya’ni ijobiy o‘zgarishini o‘sayotgan
gektardan ziyod maydonga saksovul ko‘chma qumlarida cho‘l o‘simliklari o‘simliklarning saksovullar bo‘yiga qiyoslayman, -
urug‘i ekilgan edi. ko‘chatlarini avtomat ekishga ko‘karishi atrof deydi O‘zbekiston Ekologik partiyasi
mo‘ljallangan yangi agregati joriy muhitning Qoraqalpog‘iston Respublikasi partiya
QANCHA MAYDONGA CHO‘LGA etildi. Mazkur agregat ko‘chatlarni ekologik tashkiloti kengashi Ijroiya qo‘mitasi
CHIDAMLI O‘SIMLIKLAR EKILDI? ekish ish unumdorligi soatiga barqarorligi raisi Aysanem Begimova. To‘g‘ri,
- Bugungi kunga kelib Orol dengizining 4000 donagacha, ya’ni an’anaviy ta’minlanmoqda. deyarli 4 yil Orol dengizining qurigan
qurib qolgan qismida 1 million 600 usullarga nisbatan 1,2-1,5 barobarga tubida ommaviy hasharlar qilib, katta
ming gektar maydonida saksovul va oshirildi. dengizining qurigan tubida qanday maydonlarga saksovul va boshqa
boshqa cho‘lga chidamli o‘simliklar 2022-yilning qish va bahor mavsumida cho‘lga chidamli o‘simliklarni ekish cho‘lga chidamli o‘simliklar ekilganini
urug‘ va ko‘chatlaridan ekildi, - deydi Orol dengizining suvi qurigan bo‘yicha o‘rganishlar olib borilmoqda, OAV orqali hamma xabar topdi, ming-
Qoraqalpog‘iston Respublikasi tubida 200 000 ming ga maydonda - deydi Qoraqalpoq davlat universiteti minglab yurtdoshlarimiz bevosita
O‘rmon xo‘jaligi qo‘mitasi raisi saksovul, kandim, cherkez va boshqa o‘qituvchisi Arzigul Qidirbayeva. - Bu tadbirlarda ishtirok qildi.
o‘rinbosari Yerniyaz Akimniyazov. tuzga chidamli o‘simliklar ekish ishlarni samarali olib borish maqsadida Yodimda 2019-yil partiyamiz davlat
- Mutaxassislarimiz o‘rganishlari rejalashtirilgan. muhtaram Prezidentimizning ro‘yxatidan o‘tgani haqidagi xabarni
davomida bir yil oldingi holatdan keyingi QUM-CHANG KO‘TARILISHI tashabbusi bilan universitetimizda ham men Orol hududida saksovul
yilda ko‘proq saksovullar ko‘kargan K A M AYGA N I DA N Bioekologiya laboratoriyasi ochildi. ekish tadbirlarida yurib eshitgandim.
holatini aniqlashdi. Buni olimlardan MO‘YNOQLIKLAR MINNATDOR Mazkur laboratoriyaga 2,5 mlrd so‘m O‘sha paytlarda hatto o‘zimda ham
so‘raganimizda saksovul urug‘lari - Ming shukurki, so‘nggi paytlarda mablag‘ ajratilib hozirda zamonaviy shuncha mehnat evaziga ekilyapti,
o‘z unuvchanligini ikki yil davomida Mo‘ynoqda tuz va qum bo‘ronlari asbob-uskunalar bilan jihozlandi. ko‘kararmikan degan fikr bor edi. Yo‘q,
saqlashini va hattoki ikkinchi yili ham oldingidek kuzatilmayapti, - deydi Shu tariqa Orol dengizining qurigan keyingi yilda dastlabki natijalar ko‘rina
yuqori darajada ko‘karuvchanlik bo‘lishi mo‘ynoqlik Dariga Ablayeva. tubidan tuproq namunalari olib kelinib, boshladi. Hozir ham mehmonlar va
haqida xulosa berishdi. Ma’lumotlarda Orol atrofidan har qaysi hududlariga qanday o‘simliklarni partiyamiz a’zolari bilan birgalikda
O‘tgan yillar davomida Vazirlar yili atmosferaga 15-75 million tonna ekish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib tez-tez borib, ekologik aktsiyalar,
Mahkamasining «Orol dengizi tubidagi chang va tuz ko‘tarilishi haqida borilmoqda va xulosalar, tavsiyalar tadbirlar o‘tkazib turamiz. Men oldingi
suvi qurigan hududlarda «yashil aytilgan bo‘lsa, keng miqyosda yashil berilmoqda. Ekologiya yo‘nalishida qum-tuz, sahrodan iborat kengliklarda
qoplamalar» — himoya o‘rmonzorlari qoplamalar barpo etila boshlangandan doktorlik va tayanch doktoranturada qator o‘sib turgan saksovullarni
barpo etishni jadallashtirish chora- so‘ng atmosferaga chang ko‘tarilishi ilmiy izlanishlar olib borayotgan qaysi hududdagi necha yoshda va
tadbirlari to‘g‘risida»gi qaroriga ham nazarimda kamaymoqda. dissertatsiyalar mavzulari ham qachon ekilganini yo‘l bo‘yi faxr bilan
asosan saksovul, qandim, cherkez va O‘tgan yil mamlakatimizning boshqa aynan Orolbo‘yidagi o‘simliklar boshqalarga tushuntirib boraman.
boshqa tuzga chidamli o‘simliklar ekilib hududlarida shunday qum-chang dunyosi, mazkur hududning Dastlab ekilgan o‘simliklar qator unib
kelinmoqda. bo‘ronlari kuzatilganda ko‘pchilik ekologik barqarorligini ta’minlashga chiqqani transportda ketayotsangiz
Albatta, ekish ishlari ko‘lam jihatidan Mo‘ynoqdagi holat bilan qiziqib, qaratilgandir. xuddi bog‘dagi ko‘chatlari kabi ko‘z
katta, endi ularning ko‘karishi qanday qo‘ng‘iroq qilib so‘rashdi. Quvonarlisi, Bizning 2017 yildan hozirgi kungacha oldingizdan o‘tib turadi. Ularni ko‘rgan
degan savol yuzaga kelishi tabiiy. Biz, bizni hududda o‘sha kunlari musaffo o‘rganishlarimizni tahlil qilganimizda ko‘z quvonadi, albatta.
olimlar va tegishli mutaxassislar bilan havo bo‘lib turdi. ekilgan saksovullar ekilishi Agarda, kimdir saksovullar ko‘kardimi,
har yil urug‘ va ko‘chatdan ekilgan E’tiborlisi, Orol dengizining qurigan kutilganidek natija berayotganini oldingisidan o‘zgarish bormi, desa
o‘simliklarning o‘sib rivojlanishini o‘rganib qismida yashil qoplamalarning barpo ko‘rsatadi. Ilmiy xulosalardan ma’lumki, keling, ko‘ring va Siz bu xayrli ishga o‘z
bormoqdamiz. Bu borada monitoring etilishi, ya’ni o‘simliklarning ko‘karishi bir tup saksovul 10 tonnagacha hissangizni qo‘shing, degan bo‘lardim.
ishlarini olib borganimizda 50-55 atrof muhitning ekologik barqarorligi qum ko‘chishining oldini olar ekan. Haqiqatan ham mazkur xayrli ishga
foizgacha ko‘karganligini aniqladik. ta’minlanmoqda. Hududlarda hayvonot Izlanishlarimizda 2 yoshdagi saksovul mamlakatimizning turli hududlaridan
QANDAY INNOVOTSION dunyosi tiklanib, qushlar qaytib qatorlari 20 foizgacha, 4 yoshdagilari minglab yurtdoshlarimiz qatnashdi.
USULLAR QO‘LLANILMOQDA? kelmoqda. Bu holatdan, ayniqsa, 80 foizgacha shamolni to‘sishi, 6 Bu ishlarda talaba yoshlar ham faol
- Orol dengizining qurigan tubiga qum-chang ko‘tarilishi kamayganidan yoshdagi saksovullar esa, atmosferaga ishtirok qilgan edi. Ba’zan tumanlarda
o‘simliklarni ekishda va ularning Mo‘ynoq xalqi minnatdor, albatta. qum va tuzlarni ko‘tarilishini 6 bo‘lganimda oliygohni bitirib ketgan
yashovchanligini oshirishda innovatsin SAKSOVULLAR HAQIDA ILMIY barobarga kamaytirishga xizmat yoshlar mendan o‘sha o‘zlari ekkan
usullar ham qo‘llanilmoqda, - deydi IZLANISHLAR XULOSASI qilishi aniqlandi. Shuningdek, ushbu saksovullar haqida so‘rab, hatto
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Q A N DAY? saksovullar kelajakda bir yilda 1158 kg borganda suratga tushirib kelishimni
Ekologiya va atrof muhitni muhofaza - Universitetimizning biologiya zararli gazlarni o‘zlariga ushlab, 835 aytishadi. Bundan ko‘rinib turibdiki,
qilish qo‘mita raisining maslahatchisi fakultetining professor-o‘qituvchilari va kg kislorod ishlab chiqarishini hisobga ushbu ishlar yoshlar ongida ekologik
Ulbosin Mirzanazarova. Xususan, yosh tadqiqotchilari tomonidan Orol olsak, Prezidentimiz tashabbusi madaniyatni ham yuqori darajada
Ispaniyaning qishloq xo‘jaligi ilmiy- bilan barpo etilayotgan yashil shakllantirishga xizmat qilmoqda.
qoplamalarning atrof musaffoligini Bu tadbirlar ishtirokchilari tabiatga,
ta’minlashda qanchalik muhim ekologik holatga befarq bo‘lmasdan
ahamiyat kasb etishini yaxshi bilamiz. daxldorlik hissi bilan yashashi
shubhasizdir.

G‘ayrat OTAJONOV,
“Xalq so‘zi”

BÚGINGI KÚN NÁPESI «QARAQALPAQSTAN 3
EKOLOGIYASI»

1(11)-сан
2022-жыл 22-январь

“Tómengi Ámiwdárya” biosfera rezervatı 16-sentyabr
mámleketlik biosfera kúni YuNESKOnıń «Insan
rezervatı Ámiwdárya tómengi hám biosfera» programması
aǵımınıń arqa bóleginde, sheńberinde pútkil dunya
Aral teńiziniń burınǵı jaǵası biosfera qorıqxanaları
qubla-shıǵısında jaylasqan. tarmaǵına kirgizildi. Tómengi
Bul Oraylıq Aziyadaǵı eń iri Ámiwdárya mámleketlik
tábiyiy toǵaylardan biri bolıp, biosfera rezervatı menen
ol global kózqarastan joq bir qatarda tarmaqqa
bolıp ketiw qáwpi astında 21 mámleketten 20 jańa
turǵan kem ushıraytuǵın obyekt kiritilgen. Solay
ekosistema bolıp tabıladı. etip, tarmaq dúnyanıń
131 mámleketindegi 727
“TÓMENGI ÁMIWDÁRYA” rezervattı, sonday-aq 22
transchegaraviy obyektti óz
mámleketlik biosfera rezervatı dúnya názerinde ishine aladı. YuNESKOnıń
biosfera qorıq jerleri házir
Bul aymaq ósimlikler hám sanı 11 xızmetkerden ibarat Ilimiy bólim xızmetkerleri janından 2 qabattan ibarat qurǵaqlıqtıń 5 procentinen
haywanlardıń zárúrli jasaw bolıp, qorıqxana zonası 4 tema boyınsha jumıs alıp bolǵan “Sapar orayı” jayı kóplegenin iyeleydi hám
ornı bolıp, Orta Aziyanıń qáwipsizlik xızmetkerleri barmaqta, yaǵnıy Buxara qurılıp atır. Qurılıs jumıslarına olardıń aymaǵında biologiyalıq
shól regionlarında eń joqarı juwapkerligine bekitilgen. Bul suwınınıń kóbeyiwi, qus mámleket tárepinen 7 mlrd 30 kóptúrlilikti saqlaw,
biologiyalıq hárqıylılıǵı aymaqta inspektorlar hám dúnyası, entemofaunasi, mln sum qarjı ajıratılǵan bolıp, ekologiyalıq tálim, izertlewler
menen ajıralıp turadı. Sonıń ilimiy xızmetkerlerge 3 toǵay ósimlikler dúnyası hám tábiyat “Sapar orayında” sayaxatshılar hám turaqlı rawajlanıwdı
menen birge, joǵalıp ketiw úyi, 3 jazǵı shertek qurılǵan. jılnaması sıyaqlı temalar ushın tábiyat múzeyi, kafe birlestiredi.
qáwpi astında turǵan Buxara Inspektorlar 10 jumısshı atı, 1 ústinde úzliksiz monitoring alıp hám mıymanxana názerde
suwınınıń qorǵalatuǵın tábiyiy tabel quralına hámde arnawlı barılmaqta. tutılǵan. Házirgi kúnde biosfera
jasaw jayı bolıp tabıladı. kiyim-keshekler menen rezervatı aymaǵına jaqın
támiyinlengen. Úlkemiz tábiyatınıń “Sapar orayi” janınan jaylasqan puqaralar,
Ózbekstan Respublikası kem ushıraytuǵın hám 2 gektar jer maydanında diyqan-fermer xojalıǵı
Ministrler Kabinetiniń Ózbekstan Respublikası ájayıp kórinetuǵın rezervat Buxara buǵıları ushın basshıları, kárxana, shólkem
2011-jıl 26-avgusttaǵı Prezidentiniń 2019-jıl 20-mart aymaǵındaǵı Buxara suwınları zamanagóy kútimxana
243-sanlı qararına tiykar kungi PQ-4247 sanlı qararına házirgi kúnde óz násilin (voler) shólkemlestirilip atır, wákilleri arasında toǵay órt
shólkemlestirilgen. Tómengi tiykar Tómengi Ámiwdárya kóbeytiwdi dawam etpekte. kútimxanada sayaqatshılardıń qawipsizligi qaǵıydalarına
Ámiwdárya mámleketlik mámleketlik biosfera rezervatı Atap aytqanda rezervat buǵılardı tamasha etiw ámel etiwi jáne onıń mánisi
biosfera rezervatı Toǵay xojalıǵı mámleketlik direktorı buyrıǵı tiykarında hár maydanshası hám bálentligi haqqında túsindiriw hám
Qaraqalpaqstan Respublikası komiteti ıqtıyarınan, Ekologiya jılı ótkeriletuǵın gúzgı sanaq 20 metrlik minaralar qurılısı úgit-násiyatlaw jumısları alıp
Beruniy hám Ámiwdárya hám qorshaǵan ortalıqtı dáwirinde ótken 2021-jılǵı jobalastırılǵan. barilmaqta. Sonıń menen
rayonları aymaqlarında qorǵaw mámleketlik komiteti sanaq boyınsha Buxara birge, rezervatqa jaqın
jaylasqan bolıp ulıwma ıqtıyarına ótkerildi. suwınlarınıń sanı 1600 bastan Xabarıńız bar, 2021-jıl jaylasqan xalıqtıń xabardarlıq
maydanı 68717,8 gektardı artıq ekenligi anıqlandı. 13-17 sentyabr kúnleri “Insan hám ekologiyalıq sanasın
quraydı. Sonnan, 11568,3 2019-jıl dawamında hám biosfera” programması kóteriw, ekologiyalıq úgit-
gektar qorıqxana zonasına, Ózbekstan Respublikası Házirgi kúnde shet el hám Xalıqaralıq muwapıqlastırıwshı násiyatlaw hám bilim alıp
6731,4 gektar bufer zonası, Ilimler akademiyası Zoologiya jergilikli turistlerdi qamtıp Keńesiniń 33-sessiyasi barıw maqsetinde on OFY
50418,1 gektar aralıq zonaǵa institutı, Termiz mámleketlik alıw, olarǵa zamanagóy Afrika kontinentindegi Abudja hám mekteplerde, fermer
kiritilgen. universiteti, Ajiniyaz xızmet kórsetiw maqsetinde, qalasında bolıp ótti. Tómengi xojalıqlarında úgit-násiyatlaw
atındaǵı Nókis mámleketlik rezervattıń eski basqarıw jayı Ámiwdárya mámleketlik jumısları alıp barıldı.
Qorıqxana zonası 11568,3 pedagogika institutı hám de Biosfera rezervatı aymaǵın
gektardan ibarat bolıp, ol Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq ekonomikalıq jáne social
qatań rejimdegi qorshalǵan mámleketlik universitetleri rawajlandırıw monitoringin
zona esaplanadı. Bul zona menen birgelikte eki júrgiziw, ekologiyalıq turizmdi
tábiyat obyektleri hám tárepleme shártnamalar shólkemlestiriw jumısları alıp
komplekslerin tolıq saqlap duzildi. Atap aytqanda, barılmaqta.
qalıw, ilimiy izertlewler hám doktorant, magistrant
monitoring alıp barıw ushın hám intalı studentlerdiń Oybek MATKARIMOV,
mólsherlengen. Qorıqxana qániygelik jumısları boyınsha Tómengi Ámiwdárya
zonası aymaǵında, nızam izertlew aparıwlarına zárúr mámleketlik
hújjetlerine muwapıq múmkinshilikler jaratıw biosfera rezervatı
mámleketlik qorıqxanalar maqsetinde eki jıl múddetke direktorı
rejimi ornatılǵan hám bul óz-ara shártnamalar dúzilgen.
aymaqta hár qanday túrdegi
xojalıq jumısların alıp barıw Tómengi Ámiwdárya
qadaǵan etilgen. Házirgi mámleketlik biosfera
kúnde biosfera rezervatında rezervatında ósimliklerdiń 419
ulıwma 32 xızmetker túrinen 2 túri, janıwarlardıń
isleydi, sonnan ilimiy bólim 36 túrinen 1 túri, balıqlardıń
xızmetkerleri 8, basqarıw 43 túrinen 12 túri, qustıń 246
hám texnikalıq xızmetkerler túrinen 23 túri Qızıl kitapqa
sanı 13 hámde inspektorlar kiritilgen. Onnan tısqarı
lichinkalardıń 1124 túri ushraydı.

BES JÍLLÍQ STRATEGIYA ÓZ ISHINE NELERDI QAMTÍMAQTA?

(Даўамы. Басы 1-бетте) ámeldegi 15 procentten 12 procentke fond bazarı kólemin 7 mlrd dollarǵa
Ilajda aytılģanınday, joybarda belgilep shekem, telekommunikatsiya, bank jetkiziw názerde tutılģan.
berilgen keń kólemli jobalardan biri hám finans sıyaqlı tarawlarda payda
— bul xalıq jan basına tuwrı keletuǵın salıǵın ámeldegi 20 procentten Ilajda kelesinde tiyisli ministrlik hám
jalpı ishki ónimdi 60 procentke, sanaat 15 procentke shekem túsiriw, jıllıq keńseler menen sheriklikte jumıs aparıw
ónimlerin islep shıǵarıw kólemin inflyaciya dárejesin 9 procentke, hám de islep shıǵılǵan «Jol kartası»na
40 procentke asırıw arqalı turaqlı 2023-jılda 5 procentke, byudjet muwapıq belgilengen wazıypalardıń
ekonomikalıq rawajlanıwǵa erisiw deficitligin 3 procentke kemeytiw hám waqtında hám maqsetli ámelge asırılıwı
maqset etilgen. de bank sistemasında jeke sektor ústinen parlament qadaǵalawın ornatıw
Ekonomikalıq rawajlanıwdıń tiykarǵı úlesin ámeldegi 18 procentten 60 zárúrligi aytıp ótildi. Sonıń menen
vektorları retinde qosılǵan qun salıǵın procentke shekem asırıw, sonday-aq, birge, hújjet joybarı boyınsha deputatlar
tárepinen bir qatar usınıslar bildirildi.

4 «QARAQALPAQSTAN YANGILIKLAR
EKOLOGIYASI»
1(11)-сан
2022-жыл 22-январь

ÚSTIRT
PLATOSINDA
HAYWANAT
DÚNYASI
SANAǴI
JAYRONLARNI UYIDA SAQLAYOTGAN Mámleketlik Ekologiya hám ÓTKERILDI
FUQARO ANIQLANDI qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń
Qoraqalpog‘iston sut emizuvchilar hayvonlarni chatishtirish «Qubla Ústirt» milliy tábiyat baǵı,
Respublikasi Ekologiya turiga kiruvchi 3 bosh tadbirlarini o‘tkazishga Ózbekstan Ilimler Akademiyası
va atrof muhitni jayronning hech qanday davlat ekologik Qaraqalpaqstan bólimi, Qaraqalpaq
muhofaza qilish hujjatsiz saqlayotganligi ekspertizasining mámleketlik universitetiniń ekologiya
qo‘mitasiga 2022- aniqlandi. hamda O‘zbekiston fakulteti menen birgelikte Sarıqamıs
yil 14-yanvar Nukus O‘zbekiston Respublikasi Fanlar kóli, Qoyshek, Qurıqkól, Qaplanqır,
shahridagi A.Begimov Respublikasi Qizil akademiyasining Qazaqlı, Qulantaqır hám Shaxpaxta
ko‘chasida istiqomat kitobiga kiritilgan sut xulosalari asosida ilmiy marshrutları boyınsha haywanat
qiluvchi fuqaro o‘z emizuvchilar toifasiga va xo‘jalik maqsadlarida dúnyasınıń gúzgi sanaǵı ótkerildi.
uyida 3 bosh jayronni kiruvchi ushbu yo‘l qo‘yilishi mumkin.
saqlayotgani to‘g‘risida jonivorlarni parvarish Fuqarodan olib qo‘yilgan Ulıwma jeti marshrut boyınsha
ma’lumot kelib tushdi. qilayotgan fuqaroga 3 bosh jayronlar Davlat ótkerilgen sanaq marshrutlı avtosanaq
Holatni tezkor o‘rganish o‘z boshimchalik bilan ekologiya qo‘mitasi usılında ámelge asırıldı. Sonday-
maqsadida shu kunning boqish mumkin emasligi, tizimi tarkibidagi Quyi aq, tábiyat baǵında sanaq ushın
o‘zidayoq ishchi guruh uning uchun mutasaddi Amudaryo davlat belgilengen úsh tayanısh noqatında
tuzilib, aytilgan manzil davlat organlaridan Biosfera rezervatining – Sarıqamıs, Chink hám Qaplanqırda
bo‘yicha «Shayirlar maxsus ruxsatnoma “Nazarxan“ OFYda haywanlardı sanaw, ushırasqan
ovuli» MFY profilaktika bo‘yicha ish tutishi joylashgan volerida haywan izleri sanaǵı hám avtosanaq
inspektori va «Shayirlar tushuntirildi. vaqtincha saqlash uchun dáwirinde ayırım jerlerde piyada júriw
ovuli» MFY boshlig‘i, Qonunchilikka ko‘ra, olib borildi. arqalı haywanlar sanaǵı usıllarınan
Ekologiya va atrof yovvoyi hayvonlarni paydalanıldı.
muhitni muhofaza yangi yashash joylariga Kayrat Taubayev,
qilish sohasidagi ko‘chirishga, fauna Ekologiya va atrof Úyreniwler dawamında 458 jayran,
nazorat inspektsiyasi uchun yangi bo‘lgan muhitni muhofaza 27 Ústirt qoyı, 6 jabayı shoshqa, 37
bilan birgalikda vaziyat yovvoyi hayvon turlarini qilish sohasidagi túrkmen qulanı, 8 túlki, 3 qasqırdıń
o‘rganildi. Haqiqatdan iqlimga moslashtirishga, nazorat Inspeksiyasi birlesken toparı izleri, sonday-aq,
ham mazkur manzilda shuningdek yovvoyi quslardan 2 shól búrkiti, 114 almabas
boshlig‘i úyrek, 823 qasqaldaq, 10 aq quyrıqlı
suw búrkiti anıqlandı.

Sultanbek TLEUMURATOV,
«Qubla Ústirt» milliy tábiyat
baǵı ilimiy isler boyınsha direktor

orınbasarı

“JASÍL MÁMKLANNNA”NJOASYLABMATREÍRESKHEGEIŃLDBI ERINDEQaraqalpaqstanRespublikasıEkologiya
hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komiteti
tárepinen “Jasıl mákan” ulıwma milliy joybarın
sapalı ámelge asırıw, terekler egiw hám
kókelemzarlastırıw jumısları qadaǵalawǵa
alınǵan bolıp, 2022-jıl báhár máwsiminde
7 mln 701 mıń dana terek egiliwi názerde
tutılǵan. Sonıń menen, gúzgi hám báhárgi
máwsimde ulıwma egilgen terekler sanı 14 mln

6,5 bolıwıkútilmekte.
Prezidentimiz basshılıǵında bul keń
kólemdegi ilajdı ámelge asırıwdan maqset
respublikamızdıń ekologiyalıq jaǵdayın
jaqsılaw, hawanıń tazalıǵın saqlaw hám jaslar
Qaraqalpaqstan arasında ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriw delinedi hádiste. Bul baslama tek juwapkershiligi haqqındaǵı kodeksiniń
Respublikası aymaǵında menen birge olardıń qorshaǵan ortalıqqa ǵana paytaxtımız gózzalıǵı ushın 79-statyası menen hákimshilik shara
“Jasıl mákan” ulıwma milliy bolǵan súyispenshiligin arttırıw. Iygilikli iske ǵana emes, al ekologiyamız tazalıǵı kórilip, tereklerdi nızamsız túrde
joybarı sheńberinde 2021- puqaralardan tartıp, barlıq mekeme hám ushın da oǵada zárúr. Bizden keyingi keskenligi ushın járiyma qollanılmaqta
jıl noyabr-dekabr aylarında shólkemler belsene qatnasıp atır. áwladqa jasıl qala menen birge taza hám tábiyatqa keltirgen zıyanı
6 mln 299 mıń dana terek Terek egiw hám sawap, qayırlı jáne paydalı is. hawa qaldırıwımız zárúr. óndirilmekte.
nállerin egiw rejelestirilgen Biz islegen miynetimiz jıllar ótip óz miywesin Terekler sırtqı ortalıqqa sulıwlıq úlesip Qorshaǵan ortalıqtı asırap abaylaw
edi. Akciya sheńberinde beredi. Jasap atırǵan aymaǵımız jasıl, sulıw ǵana qoymastan, tábiyattıń tiykarǵı bul tek ǵana Ekologiya komiteti
respublikanıń qala hám hámde taza hawaǵa bay jáne miyweli terek kislorod deregi bolıp tabıladı. Yaǵnıy, qániygeleriniń wazıypası bolıp
rayon aymaqlarında 6 penen birge qoyıw saya da boladı. Hámmemiz terekler tábiyatımızdıń ókpesi dep te qalmastan, bul barlıq puqaralardıń
million 512 mıń dana virgin bilemiz, jaz aylarında klimatımız oǵada ıssı, ataladı. minnetli wazıypası sanaladı.
shırshası, yapon soforası, qurǵaq boladı. Sonıń ushın terekler bizge Usınday iygilikli islerge qaramastan
katalpa, yasen, qayraǵash, júdá zárúr. Usı baslamaǵa men de qosılaman, ayırım puqaralar tárepinen mámleketlik Alisher Kairbaev,
jiyde, tut, akaciya, terek men de sawap, qayırlı is eteyin, ózimnen baǵ toǵay fondına kirmeytuǵın jerlerde Qaraqalpaqstan Respublikası
hám basqa túrdegi qaldırayın degen hár bir puqara óz qálewi hár túrdegi tereklerdiń nızamsız Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı
dekorativ terek nalleri menen qosılıwı múmkin. túrde shabılıw halatları anıqlanbaqta. qorǵaw tarawındaǵı qadaǵalaw
egilip, gúzge belgilengen “Sawap isti hár kim hár kúni islewi kerek” Bunday jaǵdayda ayıpkerlerge boyınsha inspekciyası baslıǵı
reje 103,4 % ke orınlandı. Ózbekistan Respublikası Hákimshilik
orınbasarı

EKOHAYOT «QARAQALPAQSTAN 5
EKOLOGIYASI»
ATROF-MUHIT IFLOSLANISHINING
1(11)-сан
2022-жыл 22-январь

OLDINI OLISH MAQSADIDA Qoraqalpog‘iston
Respublikasi ekologiya
Atrof muhit ifloslanishinig dastur bo‘yicha muntazam va atrof muhitni muhofaza
monitoring bo‘limi o‘lchov kuzatish ishlarini olib boradi.
nazorat asbob-uskunalari, qilish qo‘mitasi Atrof
jihozlar bilan ta’minlanib, Monitoring natijalari atrof muhitning ifloslanishini
texnika bazasi yangilandi. tabiiy muhit davlat monitoringi monitoring bo‘limi yangi
Zamonaviy ko‘p komponentli tizimining yagona geoaxborot
gazlarni tahlil qiluvchi asbob- ma’lumotlar bazasiga kiritilib binosining ochilish
uskunalari atrof-muhit boriladi. Qoraqalpog‘iston marosimi bo‘lib o‘tdi.
ifloslanishini monitoring Respublikasi ekologiya va
ishlarining tez va sifatli amalga atrof muhitni muhofaza qilish Vazirlar Mahkamasining ekologiya va atrof muhitni taklif va tavsiyalar berildi.
oshirishda yordam berib, qo‘mitasining Atrof muhitning «O‘zbekiston Respublikasida muhofaza qilish qo‘mitasi Albatta, olib borilayotgan bu
kelgusida ish faoliyatining ifloslanishini monitoring atrof tabiiy muhitning ma’sul xodimlari ushbu qaror
samaradoriligini ta’minlash bo‘limi tomonidan joriy yilda davlat monitoringi tizimini asosida amalga oshirilayotgan kabi amaliy ishlar yurtimizning
imkonini yaratadi. 51 ta korxonalarning atrof takomillashtirish to‘g‘risida»gi ishlarni o‘rganish yuzasidan tabiiy resurslari, o‘simlik
muhit ifloslantiruvchi 597 ta 2019-yil 5-sentabrdagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi va hayvonot dunyosini
Qoraqalpog‘iston manbalaridan (atmosfera 737-son qarorida 2021 Taxiatosh tumanida asrashga, shu orqali tabiatga
Respublikasi ekologiya va havosi, oqova, yer usti suvlari, yildan atrof muhitga ta’sir joylashgan «Taxiatosh IES» AJ yanada yaxshi munosabatda
atrof muhitni muhofaza qilish tuproq) monitoringi Dasturi qilish xavfi yuqori bo‘lgan korxonasida bo‘ldi. O‘rganish bo‘lishga undaydi. Sa’y
qo‘mitasining Atrof muhitning doirasida 1409 namuna olinib, xo‘jalik yurituvchi subyektlar jarayonida «Taxiatash harakatlar natijasida yo‘qolish
ifloslanishini monitoring 4731 fizik-kimyoviy tahlillar atmosfera havosini IES» AJ o‘z mablag‘lari xavfi oldida turgan flora
bo‘limi tomonidan atrof tabiiy olib borilib, tahlil natijasiga ifloslantirish manbalarida hisobidan atmosfera havosini va fauna muhofazasiga
muhitning ifloslanish darajasini ko‘ra 25 ta korxonaning 97 namunalarni olish va tahlil ifloslantirish manbalarida erishib, oz bo‘lsada ekologik
aniqlash, uning ekologik ta manbasidan belgilangan qilish bo‘yicha o‘z mablag‘lari namunalarni olish va tahlil muammolarga yechim topilishi
holatini baholash, salbiy me’yordan oshgan holat hisobidan avtomatik qilish bo‘yicha «SIEMENS» shubhasiz.
jarayonlarning oqibatlarini aniqlangan. stansiyalar va ularga tutash markali 2 ta avtomatik
prognoz qilish, bartaraf hududlarda statsionar stansiyalar, ularga tutash O‘lmas SOBIROV,
etish maqsadida atrof tabiiy Tabiat bilan qanchalar kuzatish punktlarini o‘rnatish hududlarga 2 ta statsionar Atrof-muhitning
muhitning biotik va abiotik murosaga kelib yashasak, belgilangan. kuzatish punktlari qurilgani ifloslanishini
komponentlarining holatini, bugun yuzaga kelayotgan ma’lum bo‘ldi. Avtomatik
atmosfera havosi, yer usti ekologik muammolar Ushbu qaror talablarining stansiyani ko‘zdan kechirib, muvofiqlashtirish va
suvlari va tuproq ifloslanishi qarshisida ojizlik qilmaymiz. ijro holatini o‘rganish monitoringi boshqarmasi
manbalari monitoringi, Har qanday ekologik muammo maqsadida, Davlat
ularning ifloslanish va u qaysi qit’a, qaysi davlat Ekologiya qo‘mitasining boshlig‘i
antropogen faoliyatning yoki qaysi hududda bo‘lmasin Atrof muhitning ifloslanishini
boshqa zararli ta’sirlari insoniyatga birday xavf soladi. monitoring qilish va
(jarayonlari) tufayli o‘zgarishini Shuning uchun ham bugun muvofiqlashtirish boshqarmasi
hamda tabiiy resurslardan tabiiy, ekologik muammolar Qoraqalpog‘iston Respublikasi
foydalanishni tasdiqlangan global bo‘lib qolmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi

QIRG‘OVULLARNIQORAQALPOG‘ISTONDA OVLASH
TAQIQLANADI

Qoraqalpog‘iston Mazkur Qaror bilan Qoraqalpog‘iston Qoraqalpog‘iston bo‘limi tegishli
Respublikasi Ekologiya va Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni tashkilotlar bilan birgalikda qirg‘ovullar
atrof-muhitni muhofaza qilish muhofaza qilish qo‘mitasiga Ichki ishlar sonini aniqlash maqsadida yillik hisob-
qo‘mitasining tavsiyasiga vazirligi bilan birgalikda qirg‘ovullarning sanog‘ini yuritish va biologik tadqiqotlar
asosan Qoraqalpog‘iston noqonuniy ovlanishining oldini o‘tkazish;
Respublikasi Vazirlar olish bo‘yicha ishlarni faollashtirish,
Kengashining 2022- qirg‘ovullarning noqonuniy ovlanishiga Qoraqalpog‘iston
yil 13-yanvardagi yo‘l qo‘ygan shaxslarga nisbatan teleradiokompaniyasi hamda Axborot
“Respublikada qirg‘ovullarni amaldagi qoidalarga muvofiq va va kommunikatsiyalar boshqarmasiga
muhofaza qilish va sonini belgilangan tartibda tegishli choralar qirg‘ovullarni muhofaza qilish va
ko‘paytirish chora-tadbirlari koʻrish; ko‘paytirish bo‘yicha ommaviy axborot
to‘g‘risida”gi qarori qabul vositalari orqali keng ko‘lamli targ‘ibot-
qilinib, Qoraqalpog‘iston Davlat soliq boshqarmasi, Ekologiya tashviqot ishlarini olib borish topshirildi.
Respublikasi hududida va atrof-muhitni muhofaza qilish
2022-2023-yillarda qoʻmitasi, Sanitariya-epidemiologiya Maʼlumot uchun, qirgʻovullarni
qirgʻovullarni ovlash nazorati va aholi salomatligini muhofaza ovlash taqiqlanmagan, yakun
taqiqlandi. qilish boshqarmasiga tumanlar hokimlari topgan 2021-yilda ajratilgan
bilan birgalikda bozorlarda qirgʻovullarni kvota doirasida Qoraqalpog‘iston
noqonuniy ovlash va sotish holatlariga ovchilariga 1800 bosh qirgʻovullarni
qarshi kurashish boʻyicha aniq chora- ovlashga ruxsatnoma berilgan edi.
tadbirlar ishlab chiqish; Qoraqalpog‘iston Respublikasi
hududida 2022-2023-yillarda qirg‘ovullar
Qoraqalpog‘iston Respublikasi ovlanishini taqiqlashdan maqsad yaqin
o‘rmon xo‘jaligi qoʻmitasi va O‘zbekiston ikki yil ichida qirg‘ovullar bosh sonini
ovchi va baliqchilar sport birlashmasi ko‘paytirishdan iborat.
Qoraqalpog‘iston bo‘limiga qirg‘ovullarni
muhofaza qilish va ularni muhofaza Murat JOLLIBEKOV,
qilish sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha Qoraqalpog‘iston Respublikasi
idoraviy nazoratni amalga oshirish; ekologiya va atrof muhitni muhofaza
qilish qo‘mitasi raisining birinchi
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi
o‘rinbosari

6 «QARAQALPAQSTAN TÁBIYAT GÚRRIŃI
EKOLOGIYASI»
1(11)-сан БOРИДЕ
2022-жыл 22-январь КӘРАМАТ КӨП

Оразбай атлы шопан Бөри зәкат қыңсыламайды. Оны қандай да бир айрықша Бөри ҳеш ўақытта ɵлексе
бир күни таңда жайлаўға бермеген териден шығарғаннан жағдай жүзеге келсе, ең менен аўқатланбайды, тек
жиберип қойған қойларын кейин гɵшине шыбын, қурт- алды менен солар қурбан ғана жас гɵш жейди, онда
алып қайтыў ушын атына адамның малын қумырсқа жоламайды. болады. Набада, олар да тек ɵзи услаған олжасын.
минип, қоңыраўдың жейди, деген гәп кейнине қалып қойса ɵлип
даўысын мɵлшерлеп келе бар халқымызда. Шопанлар “бөри”ниң атын қалыўы мүмкин. Сондай-ақ, Бөри ɵмири даўамында
береди. Бир ўақытта аты Балалығымда бир атаса, отарға шабады деген бул үшеўи кейингилериниң бир рет балалайды.
тосыннан бир нәрседен ўақыяның гүўасы ырым менен “ийт-қус” деп күшлерин сақлап қалыў Үшеўден он екиге шекем
үркип кетеди. Қараса, атайды яки “бөри” дейди ушын оларға жол ашып балалаўы мүмкин. Егер
анадай жерде, таслардың болғанман, киятыр. Оннан кейин күшли жубының бири кесел ямаса
арасында әлле нәрсе сол ўақыя Балалығымызда “отарға 5 бөри. Ортада болса 11 әззи болса, қосылыўды
қыймылдап атырған бөри шапты”, деген хабар қаншық бөри. Олардан тоқтатып турады, себеби
екен. Аттан түсип әсте бөриниң және шықса пүткил ауыл-аймақ кейин және ең күшли 5 бул жыртқышта саламат
барып қараса – бөриниң бир кәраматын гүў ететуғын еди. Соң бөри ҳәм ең соңында зүрият қалдырыўға болған
4 бөлтириги. Биреўи кɵрсеткен еди. аңшылар қуралланып тоданың басшысы киятыр. жуўапкешилик жүдә жақсы
апанынан (апан – бөриниң Бул ўақыя кɵп бөриниң изине түседи. Бир Ол тоданың ҳәрекетлениў раўажланған.
ини) шығып кеткен жыллар бурын күни аңшылар аўылға бир бағдарын қадағалайды,
екен, оны көтерип алып Қызылқумның бөрини услап алып келди. тәртипке салады. Егер тәбияттағы
басқаларының қасына Шала-жансар, деген менен Сонлықтан тоданың теңсалмақлық бузылмаса,
қосады. Бөлтириклер узақ еле қәўипли еди. Адамларға соңында жүреди. бөри адамға оғада
аш болған. Шопан түсте жайлаўларының аларып қарап жаман мийирман ҳайўан. Басқа
писирип жермен деп, кɵрип жатар еди. Аңшылар Бөри ҳақыйқатында да бирде-бир ҳайўан адам
үйинен алып шыққан шийки биринде жүз мотоцикллер менен қуўып ҳасыл ҳайўан. баласын бақпайтуғын
гɵшти таслап жолын даўам берген. урып тутып алған екен, шығар, бирақ тарийхта
етеди. Кеш болғанда бөри мотоциклдиң астында Өмири даўамында тек бөрилер арасында ер
отарын жайғастырып, ғырра кейнине қарап қайтып жатып рамасын шайнап ғана бир жубай менен жеткен “Маугли” лер кɵп.
бөриниң апанына келсе, кетеди. Шопан ҳайран таслаған. Оның тислери жасайды. Егер де жубайы
орнында жоқ болып болып, падаға қосылған менен жағының қәншелли набыт болса, екиншиси Солай екен, бөридан
шығады. Әтирапында излер қара қойды услап қараса, күшли екенин сол ўақта ɵмириниң ақырына шекем үйренетуғын тәреплер кɵп.
жайнап атады. Демек, жойтылған қой емес, бирақ кɵргенмен. Бөриниң ийисин жалғыз жасайды ямаса Өйткени бул ҳайўанды
адамның келгенин билип, тап соған усайды. сезген аўыл ийтлери қайғыдан ɵзи де набыт Қудай басқаша етип
ата-аналары балаларын қарасын кɵрсетпей ғайып болады. Бөри жүдә кекшил. жаратқан. Соның ушын
басқа жерге кɵширген. Жоқ болған қара болды. Егер биреўи қолға түсип, ийттиң ийеси болса,
қойды бөрилер жеди ме ɵлими жақынласқанын бөриниң Қудайы бар дейди.
Арадан бир ай ўақыт я яқ па, белгисиз, бирақ Аңшылар бөриниң сезсе, ɵзиниң жынысый
ɵтеди. Ўақыя естен шығады. бөри шопанның ислеген изине түскенде бир ағзасын ɵзи шайнап Бөрилер қыйын
Бир күни Оразбай қойларды жақсылығын жерде тәрептен қуўыў керек, деп таслайды. Өйткени, жағдайларда бәрқулла
санап кɵрсе биреўи кемис қалдырмаған. айтатуғын еди. Өйткени, бөриде ар-намыс оғада бир-бирине жәрдем
шығады. Қайта-қайта бир тәреплеме қуўсаң, оның жоқары. Жынысый ағзасын береди. Буны биз
санайды, лекин биреўи Бөрилер балалайтуғын мойны сол тәрепке қарап басқаларға кɵрсетпейди. жоқарыдағы сүўретте де
жоқ. Анықласа қара ана қой ўақтында әдетте шопанлар қатып бурылмай қалатуғын кɵрдик. Бул қәсийетти
жоқ екен. Жайлаўларды жасайтуғын жақын екен. Кейин аңшылар Үстиртте Ақшолақ деген олар балалығынан
излейди, қоңсы жайлаўдағы аймақларға ин қурады екинши тәрепине ɵтип елат бар. Ол жерде ҳәзир бойына сиңдиреди. Ата-
шопанлардан сорайды, ҳәм жақын маңайдағы аңсат ғана урып алады. Үстирт газ-химия комплекси ана бөрилер уядағы
бирақ ҳеш дәреги шопанлардың малларына Бөри кɵп жуўырса ямаса бой тиклеген. Кɵп жыллар балаларының ишинен
шықпайды. Арадан және тиймейди. Ата-бабалар егер оғада аш болса жағы да бурын бул жерде жасаған лидерин анықлаў ушын,
бир айға шамалас ўақыт де малына бөри шапса, қарысып қалады екен. шопанның қурған қақпанына оларға олжаны тирилей
ɵтеди. Бул ўақыя да оны жақсылыққа жорыған, ақ бөри түсип қалады. алып келип береди.
умытылады. малларымыз кɵбейеди Бөри басқа Қақпанынан хабар алыўға Балалары сол жерде
деп исенген. Қызық жери ҳайўанлардан келген шопан бөриниң ɵз олжаға таласады ҳәм
Бир күни сәскеде сонда – бөрилер тек наўқас парқланады, аяғын ɵзи шайнап қашып олардың арасында қайсысы
қойларды қудыққа қарай малларға шабады екен. оның қәсийетл­ ери кеткенин кɵреди. күшли шықса, олжаға сол
айдап киятырған шопан алдында тәжим ийелик етеди. Ата-аналары
алыстағы шаңды кɵреди. Аўа, бөриде кәрамат етпей иләжың Кейин ала аўыл болса бул ўақытта сырттан
Серлеп қараса, баяғы көп. Кɵк бөри түркий жоқ. Мәселен, әтирапында сол шолақ үндемей бақлап турады.
жойтылып кеткен қара қойға халықлардың тотеми социаллық бөри кɵп ўақытларға шекем Әне, сол ең күшли шыққаны
усайды. Ҳайран болып саналған. Әпсаналарға тармақларда жасайды ҳәм аўылға оның олжаны басқаларына
турса, изинен және бир қарағанда, түркий халықлар кең тарқалған ҳүрмети ушын Ақшолақ деп теңдей бɵлистиреди.
қара кɵринеди. Бул болса Кɵк бөриден дɵреген. тɵмендеги сүўретке ат береди. Өзи болса ең соңында
бөри. Япырмай бала! Бөри Түркийлердиң байрағында дыққат бɵлиң. үлесин алады, егер ала
қара қойды алдына салып кɵк бөриниң сүўрети болған. Бөрилар тодасы. Ең Бөриниң баласын алса, болмаса басқа
қуўып отарға қосады да, Соның ушын да әзелден алдында үш қартайған күшиклей сақласаң да әззиреклерине береди. Бул
халқымыз бул жанзатқа ямаса наўқасланған кесел қуйрығын былғаңлатып қәсийет олардың қанына
айрықша ҳүрмет пенен бөри киятыр. Егер алдында еркелемейди. Оның сиңген.
қараған. Өкинишлиси, терисинен тон кийген
тәбияттың нызамы адам ҳеш қандай суўықта Есимқан ҚАНААТОВ
бузылды. Буған тийкарынан тоңбайды.
инсаният себепши
болды. Жабайы тәбиятты
ɵзлестирди, ақыбетинде
тәбийий теңлик бузылды,
атап айтқанда, бөрилердиң
азықлық затлары да кескин
кемейди. Соның себебинен
бөрилер адамлардың
малларына шаўып баслады.

Бөри ҳеш ўақта
қуллыққа кɵнбейди. Ол
еркинликти сүйетуғын
ҳайўан. Жабайы ҳайўанлар
арасында тек ғана бөри
ғана циркте ямаса қолда
үйретилмейди (үйретип
те болмайды). Ҳасыл
жанзаттың адам баласына
ɵрнек болатуғын тәреплери
оғада кɵп. Бөрини тирилей
териден шығарсаң да

DOLZARB MAVZU «QARAQALPAQSTAN 7
EKOLOGIYASI»
CHIQINDI MUAMMOSI:
1(11)-сан
2022-жыл 22-январь

Давоми. Бошланиши ўтган сонларда

Ekologik vaziyatlar borgan sari insonlar uchun og'ir Манзарали нинабаргли
sharoitlarni keltirib chiqarmoqda. Birgina iqlim o'zgarishi дарахтлар
bugun o'zining global qiyofasiga ega. Ya'ni kurrayi
zaminning har bir chekida bu muammo mavjud. САБИНА АРЧАСИ (Juniperus
Sabina). Сарвидошлар оиласига
Iqlim o'zgarishi qanday dan ham ko’proq plastic bunda bevosita insoniyat- yarim milliarddan ortiq tibbiy мансуб бу арча турининг
oqibatlarga olib kelishi Siz-u chiqindilar Yer yuzida “yas- ning qo’li bor. To’g’ri pan- niqoblar dunyo okeaniga тарқалиш ареали Россиянинг
bizga ayon. Yashil tabiatning tanib” yotibdi. Olimlarning demiya tufayli gigienik vosi- tushgan. Ўрта Дон ва Жигули тоғлари,
qisqarib ketishi, o'rmonlar, olib borayotgan tahlillariga talarning ishlab chiqarilish Albatta, bu raqamlar Siz- Оренбург вилояти, Тарбагатай,
yashil daraxtzorlarning ka- ko'ra, 2050-yilga borib oke- ko’rsatkichi ortdi, shu bilan ni hayratga solishi tabiiy. Сибирь ва Қозоғистоннинг
mayishi ham bunga sabab anda baliqdan ham ko’proq birga unga bo’lgan talab Bir qarashda haqiqatga дашт минтақасидаги унча
bo'ladi. Qolaversa flora va plastik chiqindilar bo’larkan. ham. Ammo bu turdagi chiq- o’xshamaydi, ammo bu ayni баланд бўлмаган тоғлари билан
fauna sonining qisqarishi Bu esa fojeali hol. Chunki, indilarni duch kelgan joyga biz yashab turgan zamonda чегараланган. Бу арча Олтой,
tabiat muvozanatini buzadi. bir qarashda oddiy ko’ringan tashlab ketish biz qilayot- ro’y berayotgan hodisalardir. Саян тоғларида, Марказий Осиё,
Birgina yovvoyi tabiatga plastik idish ekologiyaga sal- gan katta xato bo’lmoqda. Insoniyat ekologiyaning yas- Қрим ва Кавказнинг шимолий
keltirilgan zarar, jonivor- biy ta’sirini ko’rsatadi. Yiliga Dengizdan topilgan chiq- hash uchun eng nodir ehtiyoj қисмидаги тоғларда ҳам ўсади.
lar populyatsiyasiga katta 100 dan ortiq inson, million- indilar ichida tibbiy niqob- ekanligini anglasagina bu Сабина арчаси Марказий
salbiy ta'sir ko'rsatishini lab jonivorlar plastik ifloslan- lar, qo'lqoplar va boshqa kabi muammolar global tus Осиёдаги арчазорларнинг
bilasizmi? ish sabab nobud bo’ladi. shaxsiy himoya vositalari, olmasdi. Ammo hali ham юқори тарқалиш чегараларида
Ehtimol ijtimoiy tarmoqlarda sinov to'plamlari, kovid kech emas, qilgan xato- денгиз сатҳидан 2800-3200 м
Global muammolarning kuzatgandirsiz, dunyodagi kasalxonalari chiqindilari larimizni anglashning ayni баландликларда ҳам ўсади.
eng yirigi bu plastik chiqin- har uchinchi baliqdan mik- olingan. 193 mamlakatda vaqti. Ekologik muammolar Баландлиги 1,5 м гача, баъзан 5
dilardir. Har kuni Yer yuzida roplastmassalar chiqyapti. olib borilgan hisob-kitoblar haqida gap ketganida ta- метргача етадиган кичик дарахт
tonnalab bu turdagi chiqin- Yana bir muhim faktga shuni ko'rsatdiki, pandemiya biatga, ekologiyaga befarq бўлиб, кўп ҳолларда ер бағирлаб
dilar yuzaga keladi. Statistik e’tiboringizni qaratamiz. Du- boshlanganidan to 2021-yil- bo’lmagan insonlarning bu- ўсувчи шох-шабба ҳосил қилади.
ma’lumotlarga ko’ra, har yili nyo okeanlaridan 25 ming ning avgust oyigacha dunyo tun dunyoni lol qoldirayotgan Нинабарглари тангачалар билан
10 million tonnadan ortiq tonnadan ortiq pandemiya okeaniga 8,4 million tonna ishlari haqida ham aytish қопланган, 1-2 мм узунликда
plastik chiqindilar dunyo chiqindilari olingan. Bu esa chiqindi tashlangan. Birgi- zarur. бўлиб, новдада 3 йилгача ўсади.
okeaniga tushadi. Demak, juda achinarli holat. Chunki na 2020-yilning o‘zida bir Сабина арчаси апрель-май ойида
yana shuncha, ehtimol un- 18 YILDA гуллайди. Икки уйли ўсимлик
BUNYOD ҳисобланади, қуббалари 8 мм,
BO’LGAN PLASTIK энига кулранг-қора рангда, оқиш-
O’RMON CHIQINDIDAN кўкиш ғубор билан қопланган
G'ISHT 2-6 мм мева бандида осилиб
ISHLAB туради. Бу арчанинг илдиз
тизими тупроқнинг юза қисмида
CHIQARSA жойлашади, тупроққа ва намга
кам талабчан. Совуққа чидамли,
BO’LADIMI? секин ўсади. Бу тур асосан
уруғидан ва қаламчаларидан
Ehtimol Siz bu juftlikni tanirsiz. 2000-yillarning boshlarida Javobi ha, bo’larkan. 29 yoshli keniyalik кўпаяди.
taniqli braziliyalik fotograf Sebastyan Salgado va uning rafiqasi Nzambi Matee plastik chiqindilarni betondan 5
Leliya 600 gektar kimsasiz yerni tiklashga qaror qilishadi. baravar kuchliroq og‘ir plitkalarga aylantiruvchi ДОИМ ЯШИЛ САРВ (Cupressus
Ular ko‘ngillilar bilan birgalikda 18 yil ichida 2 milliondan ortiq qayta ishlovchi startapga asos solgan. Loyiha sempervirens). Сарвидошлар
daraxt ko‘chatlarini ekishadi. Tasavvur qilyapsizmi?! 18 yil bir allaqachon hayotga tatbiq etilgan bo'lib, 20 оиласига мансуб бўлиб,
farzandning kamoli bilan teng davr. tonnadan ortiq plastmassani qayta ishlagan. баландлиги 25 м гача етадиган
Plastik chiqindilar qum bilan aralashtiriladi, зич шох-шаббали тик ўсувчи
Hozir bu oʻrmonlarda qushlarning 172 ga yaqin turi, eritib qizdiriladi, so'ngra qoliplarga bosiladi, ular дарахт. Сояга чидамли,
hayvonlarning 63 turi yashaydi, o’simliklarning esa 293 turi qalinligi va rangiga qarab turli narxlarda sotiladi. айниқса ёшлик даврида
o’sadi. Ularning baʼzilari yoʻqolib ketish arafasi turgan noyob бошқа дарахтзорларнинг шох-
turlar sanaladi. Ajablanarlisi shundaki, butun ekotizim noldan Hozir korxonada kuniga 1500 ga yaqin g‘isht шаббалари остида кўп вақт
qayta tiklangan. Albatta, shuncha vaqt ichida bir joyni obod ishlab chiqariladi, bu yerda jami 110 nafar ishchi сояга чидайди. Бундан ташқари,
etish, yashil makonga aylantirish vaqt bilan birga sabr va istak mehnat qilmoqda. Ayol o'zining bu tashabbusi узоқ вақт давом этадиган
talab etadi. Bu insonlarda esa tabiat va ekologiyaga nisbatan uchun allaqachon BMT mukofotiga sazovor қурғоқчиликка ҳам чидамлидир,
katta bir yurak borligini ko'rasiz. bo'lgan va u sayyorani plastmassadan tozalashga қисқа давомли манфий -20
yordam beradigan ko'proq qurilish materiallarini оС гача ҳароратга чидайди.
CHIQINDILARDAN YARALGAN SAN'AT ASARI ishlab chiqaruvchi korxona liniyasini yaratishga Тупроққа кам талабчан, тошлоқ,
bel bog'lagan. оҳакли, ҳамда қуруқ енгил
Dunyoni hayratga solayotgan yana bir kun qahramoni Zak Friman тупроқларда ҳам ўсади, аммо
ismli rassomdir. U chiqindilardan turli rasmlar yaratadi. Uning ijodi 2021 yilga kelib butun dunyo bo‘ylab ishlab тупроқ кучли шўрланмаган
yangi san'at turi sifatida allaqachon e’tirof etilgan. Rassom bu kabi chiqarilgan plastik chiqindilarning 91 foizi qayta бўлиши зарур. Юмшоқ, чуқур
rasmlar uchun har qanday chiqindilardan foydalanishi mumkin. ishlanmagan. Ammo bir martalik plastmassadan тупроқларда яхшироқ ўсади.
Masalan, tugmalar, plastik qoldiqlar, singan ish yuritish buyumlari, foydalanishni bekor qilish orqali bu chiqindilarni Ортиқча намли тупроқларда
eski klaviatura tugmalari, Lego konstruktorining qismlari va hokazo. 40% ga kamaytirish mumkin ekan. кўп яшамайди ва шамолдан
зарарланади. Шаҳар шароитига,
Friman 1999 yilda ijod qilishni boshlagan va bugungacha Albatta, bu kabi misollarni yana ko’p айниқса унинг газли муҳитига
chiqindidan juda ko'plab rasmlar yaratgan. U obyektlarni va takror-takror keltirish mumkin. Chunki чидамли. Ландшафт қурилишда
mohirona uyg'unlashtirish orqali o'z tasvirlarini uch o'lchamli global muammolarga shunchaki ko’z yumib кенг қўлланиладиган сарв тури
qiladi. Bu tashabbus bilan ketmaydiganlar ko’p. Siz ham birgina chiqindini ҳисобланади, ёшлигидан шакл
rassom insonlarga tabiatni chiqindi idishga solish orqali katta ishni amalga бериб етиштирилади. Унинг
chiqindilardan tozalash oshirishingizni bilasizmi? Ha, shunday. Eng колоннасимон ва пирамидал
kerakligini eslatadi. Bir avvalo, ekologik madaniyat yuqori bo’lsa bu шох-шаббаларини кесиб ҳар хил
qarashda sizni taajjublantirishi kabi oddiy ko’ringan ammo global tusga ega шаклларни ҳосил қилиш мумкин.
tabiiy, ammo bu orqali rassom chiqindi, ayniqsa, plastik chiqindilar muammosi
insonlarni ogohlikka chorlaydi, yuzaga kelmaydi. Unutmang, Sizning bugungi (Давоми кегуси сонда)
biz oddiy va keraksiz deb harakatlaringiz ertangi kuningizni belgilab beradi.
bilgan narsamizni ikkinchi bor
“hayotga qaytaradi”. I.DAW LE TM U R ATOV
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish
qo‘mitasining bosh mutaxassisi

8 «QARAQALPAQSTAN SO'NGGI SAHIFA
EKOLOGIYASI»

1(11)-сан
2022-жыл 22-январь

ЖАМОАТЧИЛИК КЕНГАШИ:
ЯНГИ ТАРКИБ ВА ЯНГИЧА ЁНДАШУВ

Давлат экология қўмитаси фаолиятини жамоатчилик
ҳузуридаги Жамоатчилик билан ҳамкорликда самара-
кенгашининг навбатдан ли амалга оширишда ушбу
ташқари йиғилиши бўлиб Кенгаш платформасининг
ўтди. муҳим аҳамият касб этишини
таъкидлаб ўтди.
Йиғилишда Жамоатчилик
кенгашининг 23 нафардан Тадбирда Давлат экология
иборат янги таркиби сай- қўмитаси тизимида фаолият
ланди. Кенгаш аъзолари юритаётган мутахассислар
таркибидан Ўзбекистон Рес­ ҳудудларда, миллий боғ ва
публикаси Олий Мажлиси қўриқхоналарда, питомник­
депутати Камол Жуманиёзов лар айни вақт режимида
Кенгаш раиси, “Экомактаб” амалга оширилаётган ишлар
ННТ директори Наталья Ши- юзасидан онлайн ахбороти
валдова унинг ўринбосари тингланди.
этиб сайланди.
Тадбир якунида Кенгаш
Шунингдек, тадбирда аъзоларига Ўзбекистон Рес­
Давлат экология қўмитаси публикаси Қизил китоби ва
раиси Н.Обломурадов эсдалик совғалари топши-
Қўмитанинг келгусидаги рилди.

Qaraqalpaqstanda moratoriy dáwirinde
qansha terek saqlap qalındı?

¯НОЁИБ ¯РУШОН¯ОРА Ózbekstan Respublikası etken múrájatların analiz etetuǵın jas nállerdi kóshirip ótkeriwge, 17
Prezidentiniń 2021-jıl bolsaq: múrájattaǵı 123 tereklerge forma
Бугун cизга Ўзбекистон Республика- 30-dekabrdegi “Respublikada beriwge unamlı juwmaqlar berildi,
сининг Қизил китобига киритилган ноёб abadanlastırıw jumısların – 2019 jıl noyabr-dekabr ayları 44 múrájatlardaǵı 163 mıń 89 túp
қушлардан бири – Қиронқора ҳақида jedellestiriw, terekler dawamında moratoriy dáwirinde toranǵıl, qayraǵash, tut, jiyde hám
сўзламоқчимиз. Бу қуш тури заиф, қисқариб qáwipsizligin jáne de nátiyjeli 4 fizikalıq hám yuridikalıq basqa terek hámde putalardıń
бораётган, учиб ўтувчи номинал кенжа тур shólkemlestiriw is-ilajları shaxslardan 15 túp mámleket kesiliwi biykarlandı hám saqlap
саналади. haqqında”ǵı PF-46-sanlı toǵay fondına kirmeytúǵin terek qalındı.
Pármanı menen mámleketlik hám putalardı kesiwge ruxsat
Устюрт ясси текислиги, Шимолий Қизилқумда toǵay fondına kirmeytuǵın sorap múrájat etilgen bolsa, 2019-2021 jıllarda moratoriy
ин қуриш учун, текисликларда учиб ўтиш учун terekler hám putalar qımbat sonnan, 4ewindegi 15 túp kem dawamında jámi 196 múrájatlarda
Марказий ва жанубий Ўзбекистон нуқталарида bahalı sortlarınıń kesiliwine bahalı tereklerdi kesiw hám forma mámleketlij toǵay fondına
эса вақтинчалик қишлаш мақсадида тўхтайди. moratoriydıń ámel etiwi beriwge unamlı juwmaq berildi; kirmeytúǵın 289 mıń 772 túp terek
múddetsiz dáwirge uzaytıldı. hám putalardı kesiwge ruxsat
Уларнинг сони доимо кам бўлган. 1970-1980 – 2020-jıl moratoriy dáwirinde soralǵan.
йилларда Бўкантов қолдиқ тоғлари ва Шимо- Buǵan deyin Ózbekstan 85 fizikalıq hám yuridikalıq
лий Қизилқумда ҳар 100 кв.км 0,4-0,8 жуфти Respublikası Prezidentiniń 2019- shaxslardan 123 mıń 935 túp Sonnan múrájatlarǵa unamlı
уялар, якка ҳолда ва баъзан гуруҳ бўлиб 15 jıl 30-oktyabrdegi PF-5863-sanlı mámleketlik toǵay fondına juwmaq berilgeni:
тачаси учиб ўтар эди. Қишлаш мавсумида 10 Pármanına muwapıq terekler kirmeytúǵın terek hám putalardı
тагача учраган. Ҳозирда сони жуда камайиб hám putalardıń qımbat bahalı kesiwge ruxsat sorap múrájat -kesiwge 94 juwmaq penen
кетган. Дунёдаги популяцияси 3,5 мингдан 15 sortlarınıń kesiliwine 2019-jıl etilgen bolsa, sonnan, 45 indegi 3590 túp terek;
мингтагача экани тахмин қилиниб, сони тобора 1-noyabrden 2020-jıl 31-dekabrge 762 túp kem bahalı tereklerdi
камайиб бораётгани таъкидланмоқда. shekem moratoriy járiyalanıp, kesiwge, 1 múrájattaǵı 75 túp -forma (shakl) beriwge 18
Ózbekstan Respublikası tereklerdi kóshirip ótkeriwge, 1 juwmaq penen 203 túp terek;
Баҳорги учиб ўтиши – февраль-апрель ойи­ Prezidentiniń 2021-jıl 3-fevraldaǵı múrájattaǵı 80 túp tereklerge
да, ёшларининг кўчиб юриши – апрель-май PF-6155-san Pármanına forma beriwge unamlı juwmaqlar -kóshirip ótkeriwge 2 juwmaq
ойида. Февраль-май ойида ерга 1-3 та тухум muwapıq respublika aymaǵında berildi, 38 múrájatlardaǵı 123 penen 75 túp hámde 3,46 gektar
қўяди ва 43 кун босиб ётади. Полопонлари mámleketlik toǵay fondına mıń 93 túp toranǵıl, qayrag’ash, maydandaǵı tuqımnan egilgen
июль-август ойидан уча бошлайди. Кузги учиб kirmeytúǵın terek hám putalardıń tut, jiyde hám basqa terek hám uzınlıǵı 15-20 sm bolǵan jas náller;
ўтиши октябрь-декабрь ойларига тўғри келади. qımbat bahalı sortları kesiliwine de putalardıń kesiliwi biykarlandı
Бу қушлар кемирувчилар, типратикан, тошбақа engizilgen moratoriydıń ámel etiw hám saqlap qalındı; Ulıwma 82 múrájatlar biykar
ва қурт-қумурсқалар билан озиқланади. múddetin 2021-jıl 31-dekabrge etilip, 286 mıń 184 túp terek
shekem uzaytılǵan edi. – 2021-jıl moratoriy dáwirinde saqlap qalındı. Mámleketlik toǵay
Чўл ва ярим чўл зоналаридаги қўриқ ерлар- 107 fizikalıq hám yuridikalıq fondına kirmeytúǵin terekler hám
нинг ўзлаштирилиши, инларининг бузиб таш- Qaraqalpaqstan shaxslardan 165 mıń 822 túp putalar qımbat bahalı sortlarınıń
ланиши, уялаш жойларида безовта қилиниши Respublikasında 2019-jıl mámleketlik toǵay fondına kesiliwine moratoriydıń ámel
каби омиллар сабаб бу турдаги қушларнинг 1-noyabrden 2021-jıl 31-dekabrge kirmeytúǵın terek hám putalardı etiwiniń múddetsiz dáwirge
полопонлари нобуд бўлиб, камайиб кетмоқда. shekem moratoriy dáwirinde kesiwge ruxsat sorap múrájat uzaytılıwı álbette, kelesi dáwirde
fizikalıq hám yuridikalıq etilgen bolsa, sonnan, 45 indegi elimizde jasıl maydanlardıń
Қорақалпоғистон Республикаси Экология shaxslardan mámleketlik toǵay 2610 túp kem bahalı tereklerdi kóbeyiwine sharayat jaratılıwına
Қўмитасининг Матбуот хизмати fondına kirmeytuǵın terek hám kesiwge, 1 múrájattaǵı 3,46 xizmet etiwi sózsiz.
putalardı kesiwge ruxsat sorap gektar maydandaǵı tuqımnan
egilgen uzınlıǵı 15-20 sm bolǵan Quwat TAJIMURATOV,
Ekologiya hám qorshaǵan-
ortalıqtı qorǵaw salasındaǵı
Qaraózek rayonı qadaǵalaw

bo‘lim baslıǵı

«QARAQALPAQSTAN EKOLOGIYASI» Редакция мәнзили: НӘЎБЕТШИ: Газета «ШАРҚ» НМАК
230100, Қарақалпақстан Республикасы, АЛИШЕР ЯКУБОВ баспаханасында басылды.
Нөкис қаласы, Мойнақ көшеси, 16-жай. Кәрхана мәнзили: Ташкент
қаласы, Буюк Турон көшеси,
Шөлкемлестириўши: Газета Өзбекстан Тел.: +99891 390-88-08 Таралымы: 1000 дана 41-жай.
«Tabiyat elshisi» ЖШЖ Республикасы Президенти Сатыўда келисилген Баспаханаға тапсырыў ўақты
Газетаға келген мақалалар редакция баҳада – 21:00
БАС РЕДАКТОР Администрациясы көзқарасы менен сәйкес келмеўи мүмкин. Қағаз форматы А-3, Тапсырылды: 11:00
УЛБОСЫН жанындағы Мәлимлеме ҳәм Газетада жергиликли ҳәм сырт ел интернет Көлеми 4 баспа табақ
t-коммерциялық материал
МЫРЗАНАЗАРОВА ғалаба коммуникациялар материалларынан пайдаланылды. Буйыртпа – Г 156 Газета бир айда бир
агентлиги тәрепинен 2021- Авторлар пикири редакция мәрте басылады
жыл 12 мартта №01-100 сан
көзқарасына сәйкес келмеўи мүмкин Газетадан көширип басыў редакция рухсаты менен әмелге асырылады
менен дизимге алынған.