ОЛАМ ОСОЙИШ-У, СИЁСАТ ОДИЛ, ЭЛНИНГ ШАВКАТИ ҲАМ ОШАР МУТТАСИЛ. Юсуф Хос Ҳожиб
Суръат ЖАББОРОВ, Мажбурий ижро бюросининг Самарқанд вилояти бошқармаси бошлиғи 32 СИЁСАТ 2024/1-2
НУЄТА 33 СИЁСАТ 2024/1-2 ББугунга келиб, Янги Ўзбекистонда єатъий амал єилаётган ОДАМЛАРНИ РОЗИ ЄИЛИШ сиёсати эртанги кунга бўлган ишонч кафолатига айланди, десак хато бўлмайди. Ушбу сиёсатнинг барча соіа ва тизимларга чуєур кириб бораётгани эса єачонлардир йўл єўйилган хатоларни тузатиш, энг муіими, бой берилган имкониятларни тиклашга хизмат єиляпти. Айнан ана шундай ўзгаришлар боис узоє йиллар мобайнида отани ўјилга, аёлни турмуш ўртојига, фарзандларни эса оила деган муєаддас єўрјонга нисбатан шубіа ва іатто ишончсизлик билан єарашга ундаб келган. Асосийси, умидсизлик ибораси билан талєин этилган алимент масаласида іам єарашлардан ечимларгача ўзгара бошлади...
Ўзбекистонда 2023 йилнинг январ-сентябрь ойларида єайд этилган 184 минг 461 та оиланинг 37 654 таси ажрашган... Бу ажрашишлар сонининг 2020 йилнинг мос даврига нисбатан 17,7 мингтага ёки 1,9 баробарга кўпайганини кўрсатади. Ўзбекистонда 300 мингдан зиёд алимент тўловчи оталар борлиги, аммо уларнинг 200 мингга яєини ўз зурриёди учун алимент тўлашдан бош тортаётгани хабар єилинмоєда... Єуйидаги маєолада ана шундай оталар билан бирга алимент тўловчи оналарга єандай чоралар кўрилаётгани, умуман алимент белгилашдан кўра, белгиланган маблајни алимент олувчига олиб бериш анчайин єийин масала экани, бир сўз билан айтганда, айни шу жараён єандай кечяпти, деган саволга МИБ мутахассислари орєали жавоб топишга іаракат єилдик. 34 СИЁСАТ 2024/1-2
Т йилда жами 203,5 миллиард сўмдан ортиє алимент пулларини ундириб бердик. Энг аіамиятлиси, фуєаролар ўртасида олиб борилган суібатлар натижасида 7207 та оилани яраштиришга муваффає бўлдик. Айни пайтда вилоятимизда 378 нафар алимент тўловчи аёл бор... 2023 Табиийки, бу нотўлиє оилада яшаётган ёки моддий таъминоти алиментга єараб єолган болалар билан бојлиє статистиканинг ортишига олиб келади. Албатта, бу іолатнинг сабаблари кўп. Хусусан, эрта турмуш єуриш, ёшларнинг бир-бирларини яхши билмасдан туриб оила єуришлари, айрим ота-оналарнинг «кўзим очиєлигида тўйингни кўриб єолай» дея ният єилиб, оила єуришга тайёр бўлмаган ёшлар зиммасига жуда катта масъулият юклашлари шулар жумласидандир. Айрим таілилчиларнинг фикрича, бу «анъана» чекка єишлоєларда іатто, єадриятга іам айланган. Шуни іам єайд этиш керакки, кўп іолларда маіалла ва оила институтларининг ўз ваколатлари доирасида єатъиятсизликлари іам бунга сабаб бўляпти. Бир сўз билан айтганда, сабаблар ва оєибатлар «бирлашиб», жамиятда оила институтининг єадрсизланишига, энг ёмони, тирик етимларнинг пайдо бўлишига олиб келяпти. Ажрим ёєасида турган оилалар іаєида гап кетганда турмуши бузилган келинларнинг 70 фоизи эрта никоінинг асосий сабабчиси сифатида ўз ота-онаси ва оила аъзоларини кўрсатаётганларини айтиш жоиз. Яна бир салбий факт: эрта турмуш єурган єизларнинг 38,2 фоизининг сојлији ёмонлашгани кузатиляпти. 25 фоиздан кўпроє ёш оилалар эса иєтисодий єийинчиликларга дуч келмоєда. Бу раєамлар эса ўз-ўзидан алимент билан бојлиє можароларнинг илдизларига сув єуйяпти. 35 СИЁСАТ 2024/1-2
Президентимизнинг 2022 йил 7 мартдаги «Оила ва хотинқизларни тизимли қўллаб-қувватлашга доир ишларни янада жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони билан Мажбурий ижро бюроси ҳузурида «Алимент тўловлари» давлат мақсадли жамғармаси ташкил этилган. Бу институтнинг ташкил этилиши алимент олувчиларга анчайин енгиллик туғдирганига қарамай, алимент қарздорлигини ўз вақтида ва тўлиқ ундириш билан боғлиқ мурожаатлар сони камаймаяпти. 36 СИЁСАТ 2024/1-2 ЯЯъни ажрашишлар камданкам іолларда низоларсиз ёки алимент муаммосисиз кечади. Яна бир гап: кейинги пайтларда алимент ундириш муаммоси нафаєат эрхотин, балки ўз ота-онасини єарамојига олишдан воз кечаётган фарзандлар ўртасида іам кўпайиб бормоєда. Бу эса єадриятларимиз пойдевори намланганини, агар тезкор чоралар кўрилмаса, бу иллат газак олишидан далолатдир. Єайд этилишича, оиласи билан ажрашган кўплаб эркаклар гўёки бола фаєат онага тегишлидек «ажрашишни ўзинг хоіладингми, энди болаларингни іам ўзинг боєиб ол...» єабилида иш тутмоєдалар. Ёки кучєувватдан єолган ота-онасини давлат єарамојига ташлаб єўйган кимсалар таъминот пулини бермаслик учун минг турли баіоналарга мурожаат єилишяпти. Хўш, бунинг асл сабаблари нимада? Кўпинча, алимент іаєида гап кетганда негадир дарров эркаклар кўз олдимизга келади. Аммо, таассуфки, бугун алимент тўлаётган оналар сони іам ортиб боряпти. Буни 2021 йилда алимент ундируви билан бојлиє 3 мингдан ортиє ижро іужжатлари айнан аёлларга, аниєроји, ўз боласини отасига єолдириб кетган муітарама ОНАларга єаратилганида іам кўриш мумкин. Тўјри, бу раєамлар жами алимент ундируви билан бојлиє ижро іужжатларининг бир фоизини ташкил єилади, холос. Аммо онаси тирик бўла туриб, етимлик юкини елкасига олган болалар учун бу раєамларнинг оз ёки кўплиги муіим эмас... Афсуски, іудудий жиіатдан аёллар томонидан энг кўп алимент тўлаш бўйича 2021 йилда Нукус (147 та) ва Самарєанд (144 та) шаіарлари етакчилик єилган. Ўтган йили эса Самарєанд (483 та) ва Фарјона (379 та) вилоятларида алимент билан бојлиє іолатлар кўпайди. Албатта, мазкур іолатларнинг олдини олиш учун мутасадди идоралар ишлашяпти. Аммо тан олайлик: бу, энг аввало, єадриятлар, оиладаги тарбия ва, албатта муваффаєиятсиз асосга єурилган оилалардаги муіит билан бојлиє. Тўјри, бир єарашда ушбу раєам умумий алиментлар фонида жуда оз ва іатто муіокама єилишга арзимасдек туюлиши мумкин. Аммо меірга муітож бўлган биргина гўдак іам шу жамиятнинг тўлаєонли аъзоси ва у іам нормал яшаш іуєуєига эга эканини инобатга олсак, вилоятимизда єайд этилган 483 та іолатдан ота-оналар, маіалла-кўй, умуман олганда іар бир фуєаро тегишли хулоса чиєариши лозимлиги кўринади... Айни пайтда Мажбурий ижро бюросида іам профилактик ишлар кенгайтириляпти, ишни осонлаштириш учун тизимни раєамлаштириш ишлари олиб бориляпти. Ходимларимизнинг иш юкламаси катта, аммо ижро тадбирларини тўлиє онлайн
2021 ЙИЛДА АЛИМЕНТ УНДИРУВИ билан бојлиє 3 мингдан ортиє ижро іужжатлари айнан аёлларга, аниєроји, ўз боласини отасига єолдириб кетган муітарама ОНАларга єаратилганида іам кўриш мумкин. 37 СИЁСАТ 2024/1-2
38 СИЁСАТ 2024/1-2 амалга оширишга эришсак, иш самарадорлиги янада ошиб, инсон омили билан йўл єўйиладиган турли хатоликларнинг олди олинади. Алимент масаласига келсак, 2023 йилда жами 203,5 миллиард сўмдан ортиє алимент пулларини ундириб бердик. Фуєаролар ўртасида олиб борилган профилактик суібатлар натижасида 7207 та оила яраштирилди. Айни пайтда вилоятимизда 378 нафар алимент тўловчи аёл бор... Шу ўринда бир іолатга алоіида урју бериш жоиз: кўп оталарнинг аёлидан алимент олишга јурури йўл єўймагани боис боласини эрига ташлаб кетган аёллар сони тугал эмаслигини іам тан олиш керак. Йўєса, бу статистикалар бугунгидан анчагина салмоєли бўлиши мумкин эди. Маълумки, Президентимизнинг 2022 йил 7 мартдаги «Оила ва хотин-єизларни тизимли єўллабєувватлашга доир ишларни янада жадаллаштириш чора-тадбирлари тўјрисида»ги Фармони билан Мажбурий ижро бюроси іузурида «Алимент тўловлари» давлат маєсадли жамјармаси ташкил этилган. Бу институтнинг ташкил этилиши алимент олувчиларга анчайин енгиллик тујдирганига єарамай, алимент єарздорлигини ўз ваєтида ва тўлиє ундириш билан бојлиє мурожаатлар сони камаймаяпти. Маълумотларга єараганда, Германия, Буюк Британия, Франция, Австрия, Норвегия, Финляндия, Польша ва Латвияда єарздор томонидан алимент тўланмаган таєдирда давлат томонидан махсус фондлардан тўлаб бериш йўлга єўйилган. Бу фондларнинг тегишли єонун нормалари билан тартибга солингани эса ёш авлоднинг моддий таъминотини кафолатлашни назарда тутади. Фонддан алимент тўланганда, бола таъминотида узилиш бўлмаслиги іамда тўлаб берилган алимент 38 СИЁСАТ 2024/1-2 Вилоятимиз миі±сида 2023 йил ва жорий йилнинг ґтган даврида алимент ундируви билан боІлиі мажбурий ижро тадбирлари натижасида іарздорлардан 216,8 млрд. сґм ундириб берилди. Бу жуда катта маблаІ, албатта. Шундан 96 млрд. сґм ПФ-6118-сонли Фармон асосида ташкил этилган алимент пулларини µисоблаш ва тґлаш устидан автоматлаштирилган электрон назорат тизими оріали ундирувчиларнинг пластик карталарига ґтказилди.
39 СИЁСАТ 2024/1-2 пуллари єарздордан кейинчалик ундириб олиниши белгилаб єўйилган. Мисол учун, Италияда ота-оналардан бири алимент тўлашдан бош тортса, суд орєали бобо ва бувидан алимент ундирилиши мумкин экан. Хитойда эса алимент тўлашдан бўйин товлаш алимент тўловчини узоє муддатга озодликдан маірум єилиш ёки ўлим жазосига іукм єилинишига сабаб бўлади. Бизда эса 2023 йилга єадар алиментларни ўз ваєтида тўламаган шахслар 15 сутка єамоє ёки базавий іисоблаш миєдорининг 20 баравари миєдорида жаримага тортилган, холос. Фаєат ўтган йилдан бошлаб айбдорни 120 соатгача іає тўланадиган жамоат ишларига жалб этиш жазоси іам єўлланила бошланди. Агар 2021 йилда вояга етмаган фарзандига алимент тўлашдан бўйин товлаган 5300 нафардан ортиє фуєаро маъмурий єамоє жазосига тортилган бўлса, 2022 йилда бу кўрсаткич 8700 дан ортган. Вилоятимиз миєёсида эса 2023 йил ва жорий йилнинг ўтган даврида алимент ундируви билан бојлиє мажбурий ижро тадбирлари натижасида єарздорлардан 216,8 млрд. сўм ундириб берилди. Шундан 96 млрд. сўм маблај ПФ-6118- сонли Фармон асосида ташкил этилган алимент пулларини іисоблаш ва тўлаш устидан автоматлаштирилган электрон назорат тизими орєали ундирувчилар номига очилган банк пластик карталарига ўтказилди. Маълумки, Вазирлар Маікамасининг 2022 йил 3 августдаги «Алимент тўловлари жамјармасини ташкил этиш тўјрисида»ги єарори билан ташкил этилган «Алимент тўловлари» жамјармаси іисобидан эса вояга етмаган фарзандини моддий таъминлашдан бўйин товлаганлик учун жиноий жавобгарликка тортилган єарздорлардан 102 нафар ундирувчига 905 млн. сўм зарар єопланди. Шу ўринда раібарият топширији ва тавсиялари асосида жойларда профилактик ишлар кучайтирилаётганини таъкидлашни истардим. Натижада иш фаолиятимиздаги ижобий кўрсаткичларда самимий мулоєотлар, тушунтириш ишлари ва суібатлар муіим рол ўйнай бошлади. Єарздорлар ўртасида олиб борилган суібатлар ва тушунтириш ишлари давомида єарздорлар томонидан олдиндан тўлов сифатида (бола 18 ёшга тўлгунга єадар бўлган давр учун) умумий іисобда 10,1 млрд. сўмлик мол-мулк ва пул маблаји, шу жумладан 9,3 млрд. сўм наєд пул, 2 та 216 млн. сўмлик автотранспорт воситаси ва 2 та уй-жой фарзандларининг таъминоти учун топширилиши таъминланди. Масалан, Каттаєўрјонлик єарздор Ў.Єувондиєов билан олиб борилган тушунтириш ишларидан кейин у бир нафар вояга етмаган фарзандининг моддий таъминоти учун 18 ёшга тўлгунига єадар бўлган даврда іисобланган 334 млн. сўм наєд пул ва 1 та «Нексия-2» русумли автомашинасини ундирувчи М.Шодиёровага алимент тўлови сифатида топширди. Нарпайлик С.Каримовдан эса вояга етмаган фарзандининг моддий таъминоти учун унинг 18 ёшга тўлгунига єадар іисобланган 205,8 млн. сўмлик алимент єарздорлиги ўрнига фарзанди У.Явкачеванинг номига 1 та уй-жой расмийлаштириб берилди. Яна бир муіим факт: ходимларимиз алимент ундируви пайтида жамиятимизда ахлоє ва одоб институтига, єадриятларимиз таянчига айланган маіалла фаолларига, кекса отахон ва онахонлар хулосасига кўпроє суянмоєдалар ва бу іаракат яхши натижалар беряпти. Бундан ташєари, алимент ундириш билан бојлиє ижро іужжатлари бўйича «маіалла еттилиги» ва масжидлар имом-хатиблари билан іамкорликда єарздор ва ундирувчилар ўртасида олиб борилган профилактик суібатлар ва чора-тадбирлар маісулида 8010 та ёш оила яраштирилди ва фарзандлар оталари бајрига єайтдилар. Шу билан бирга, ўтган даврда єонун устуворлиги ва жазо муєаррарлигини КаттаіґрІонлик іарздор ¤.Јувондиіов билан олиб борилган тушунтириш ишларидан кейин у вояга етмаган фарзандининг моддий таъминоти учун 18 ±шга тґлгунига іадар бґлган даврда µисобланган 334 млн. сґм наід пул ва 1 та «Нексия-2» русумли автомашинасини ундирувчи М.Шоди±ровага алимент тґлови сифатида топширди. Нарпайлик С.Каримовдан эса вояга етмаган фарзандининг моддий таъминоти учун унинг 18 ±шга тґлгунига іадар µисобланган 205,8 млн. сґмлик алимент іарздорлиги ґрнига фарзанди У.Явкачеванинг номига 1 та уй-жой расмийлаштириб берилди. 39 СИЁСАТ 2024/1-2
40 СИЁСАТ 2024/1-2 таъминлаш маєсадида, алимент тўловларини тўлашдан єасддан бўйин товлаб келган жами 1154 нафар єарздорлар Маъмурий жавобгарлик тўјрисидаги кодексининг 474-моддаси билан маъмурий жавобгарликка, 157 нафари эса Жиноят кодексининг 122-моддаси билан жиноий жавобгарликка тортилди. Бу эса амалдаги єонунчилик талаблари єатъийлашиб бораётганини, 15 суткалик жазодан кейин яна бемалол таралла бедод єилиб юриш мумкин бўлмай єолганини кўрсатади. Дарвоєе, шу ўринда яна бир ојриєли іолатга эътибор єаратсам: тан олайлик бугун фарзандларнинг меінатга лаёєатсиз ота-онасига алимент тўлаши іаєида камдан кам гапирамиз. Аммо бу аччиє іаєиєат. Зеро, орамизда ўз ота-онасини эъзозлаб, хизматини єилишдек єадриятни оёє ости єилаётганлар іам учраб турибди. Єайд этиш жоизки, Оила кодексининг 109-111-моддаларида вояга етган, меінатга лаёєатли болалар меінатга лаёєатсиз ва ёрдамга муітож ўз ота-онасига таъминот беришлари ва улар тўјрисида јамхўрлик єилишлари шартлиги белгилаб єўйилган. Бундан ташєари, єонунчилик ота-онасининг давлат ва нодавлат муассасалари єарамојида эканлиги вояга етган меінатга лаёєатли болаларни ота-онага јамхўрлик єилиш ва уларга моддий ёрдам кўрсатиш мажбуриятидан озод єилмайди. Агар вояга етган, меінатга лаёєатли болалар ўз ота-оналарига моддий ёрдам кўрсатишдан бўйин товласалар, ота-она талабига кўра, таъминот суднинг іал єилув єарори асосида белгиланади. Вояга етган, меінатга лаёєатли болалардан ундирилаётган алимент миєдори эса єонунчиликда белгиланган энг кам иш іаєи миєдорининг ( 2023 йил 1 майдан 980 000 сўм) 11,75 фоизидан кам бўлмаслиги керак. Вояга етган, меінатга лаёєатли болалар ота-онасининг касаллигига ва бошєа узрли сабабларга кўра, єилинадиган єўшимча харажатларда іам иштирок этишлари шарт. Ота-онаси олдида фарзандлик бурчини бажаришдан бўйин товлаган ўјил-єизлар іатто миллий єонунчилигимизга кўра, уч йилгача ахлоє тузатиш ишларига жалб этилиши ёки бир йилгача озодликдан маірум єилинишлари мумкин. Очијини айтиш керак, алимент кўрсаткичлари йилдан-йилга кўтариляпти. Бу эса жамиятда тарбия ва таълим тизимига бўлган эътиборни кучайтиришни, керак бўлса, мактабларнинг юєори синфларидан бошлаб ўєувчиларга тарбия асослари йўналиши бўйича кўпроє маълумотлар беришни йўлга єўйиш кераклигини кўрсатади. Тўјри, оила єўрјони мустаікам. Унинг єонунчиликка бўйсунмайдиган талаблари іам бор. Аммо єонунчилигимизга балојат ёшига етмаган болага іам іимоя ордери бериш тартибининг киритилгани 40 СИЁСАТ 2024/1-2
юєоридаги талабларнинг дахлсиз єолаётгани іар доим іам тўјри эмаслигини кўрсатяпти. Зотан, алимент тўловчи она, ота ва фарзандлар іаєидаги статистикалар ошиб бораётгани билан бојлиє іолат кишини чуєур мулоіаза єилишга ундаяпти. Яна бир фикр: бугун аёлларга нисбатан зўравонлик ва тазйиє айни алимент тўлаш билан бојлиє муаммолар іисобига іам ортиб бормоєда. Минг афсуски, бугун орамизда аёлини сариє чаєасиз кўчага іайдагани етмагандек, алимент сўрагани учун фарзандларини кўз олдида уларнинг онасини дўппослаётган ОТА, кутилмаганда ўз боласини эри, оиласига ташлаб хорижда сайру саёіат єилиб юрган ОНА, ёхуд ота-онасини мурувват уйига жойлаштириб, ўзи хотиржам яшаётган ўјил-єизларнинг кўпайиб бораётгани энг аввало, єадриятларга бўлган лоєайд муносабатимиздан эканини англашимиз керак. Бундай иллатлар замирида эса шубіасиз, билимсизлик ва тарбиясизлик мужассамдир. Бас шундай экан, ана шундай нуєсонларнинг олдини олишга іамда миллий єонунчилигимизни янада такомиллаштиришга эришишимиз лозим. 41 СИЁСАТ 2024/1-2 Бугун орамизда аёлини сариє чаєасиз кўчага іайдагани етмагандек, алимент сўрагани учун фарзандларини кўз олдида онасини дўппослаётган ОТА, кутилмаганда боласини эрига ташлаб, хорижда сайру саёіат єилиб юрган ОНА, ота-онасини мурувват уйига жойлаштириб, ўзи хотиржам яшаётган фарзандларнинг кўпайиб бораётгани єонунчилик билан бирга єадриятларга бўлган муносабатимизни чуєурроє таілил єилишга іам ундаяпти...