การอ่านและเขียนวงจรพื้นฐาน

หน่วยที่ 5
การอ่านและเขียนวงจรพืน้ ฐาน

1 สญั ลกั ษณ์ท่ีใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์

2 วงจรท่ีใชใ้ นการควบคุม
3 ความหมายสัญลกั ษณ์อกั ษรกากบั วงจร

1. สัญลกั ษณ์ท่ใี ช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

สญั ลกั ษณ์แทนตวั อุปกรณ์จะถูกใชใ้ น แผนภาพวงจร เพื่อแสดงใหเ้ ห็นการ
ต่อเขา้ ดว้ ยกนั ของวงจร แต่รูปแบบตวั อุปกรณ์จริงจะแตกต่างจากแผนภาพวงจร
ฉะน้นั ในการสร้างวงจรจึงจาเป็นตอ้ งมีแผนภาพแสดงการวางอุปกรณ์บน สตริป
บอร์ด หรือ แผน่ ปริ้นท์

1. สัญลกั ษณ์ที่ใช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

ชื่ออุปกรณ์ สัญลกั ษณ์ ภาพอุปกรณ์ ลกั ษณะการใช้งาน
สวติ ชป์ ่ มุ กด (Start) ใชใ้ นการเริ่มทางาน (Start)

สวิตชป์ ่ มุ กด (Stop) ใชใ้ นการหยดุ ทางาน (Stop)

สวิตช์ป่ มุ กดฉุกเฉิน ใชใ้ นงานท่ีเกิดเหตุ
(Emergency push button ฉุกเฉินบอ่ ยหรืองานที่

Switch) ตอ้ งการหยดุ ทนั ที

ตาราง : แสดงสญั ลกั ษณ์ท่ีใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์

1. สัญลกั ษณ์ที่ใช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

ช่ืออุปกรณ์ สัญลกั ษณ์ ภาพอปุ กรณ์ ลกั ษณะการใช้งาน

เซอร์กิตเบรกเกอร์ ใชใ้ นการตดั ตอ่ วงจรไฟฟ้ากาลงั
(Circuit Breaker) 3 เฟส

ฟิ วส์ควบคุม เป็นอปุ กรณ์ท่ีในการป้องกนั วงจร
(Control Fuse) ควบคุม ซ่ึงจะทาหนา้ ท่ีตดั วงจรโดย

การหลอมละลาย

ฟิ วส์วงจรกาลงั 3 เฟส เป็นอปุ กรณ์ในการป้องกนั วงจร
กาลงั ซ่ึงตดั วงจรโดยการหลอม

ละลาย และตดั วงจรทนั ที

ตาราง : แสดงสญั ลกั ษณ์ที่ใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์ (ต่อ)

1. สัญลกั ษณ์ที่ใช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

ช่ืออุปกรณ์ สญั ลกั ษณ์ ภาพอุปกรณ์ ลกั ษณะการใชง้ าน

โอเวอร์โหลดรีเลย์ (Overload เป็นอปุ กรณ์ป้องกนั มอเตอร์จากการมีภาระงาน
relay) เกินกาลงั หรือเกิดการโอเวอร์โหลด

โอเวอร์โหลดรีเลย์ เป็นอุปกรณ์ท่ีทาหนา้ ที่ป้องกนั มอเตอร์ ออกแบบ
หนา้ สมั ผสั ปกติปิ ด (NC) ใชส้ าหรับตดั วงจรมอเตอร์เมื่อมีกระแสไฟฟ้าไหล

แมกเนติกส์คอนแทคเตอร์ เกินกวา่ พกิ ดั กระแสของมอเตอร์
Magnetic Contactor)
เป็นอุปกรณ์ท่ีทาหนา้ ท่ีตดั และตอ่ วงจรเหมือน
สวติ ชไ์ ฟฟ้าทว่ั ไป แตค่ อนแทคเตอร์ทางานโดย
อาศยั อานาจแม่เหล็กแทนการสบั สวติ ช์ดว้ ยมือ

โดยตรง

ตาราง : แสดงสญั ลกั ษณ์ที่ใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์ (ตอ่ )

1. สัญลกั ษณ์ทใี่ ช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

ชื่ออปุ กรณ์ สญั ลกั ษณ์ ภาพอุปกรณ์ ลกั ษณะการใชง้ าน
ขดลวด (Coil)
เป็นอปุ กรณ์ที่ทาหนา้ ที่สร้างสนามแมเ่ หล็กไฟฟ้า
มอเตอร์ (Motor) ให้กบั คอนแทคเตอร์ทางาน

หมอ้ แปลงไฟฟ้า เป็นอปุ กรณ์ไฟฟ้า ท่ีให้พลงั งานไฟฟ้า เปล่ียนเป็น
(Transformer) พลงั งานกล

เป็นเครื่องกลไฟฟ้าท่ีทาหนา้ ท่ีช่วยถ่ายทอด
พลงั งานไฟฟ้าจากวงจรหน่ึงไปยงั วงจรหน่ึง อาศยั
หลกั เหน่ียว นาแมเ่ หลก็ ไฟฟ้า ซ่ึงสามารถแปลง

แรงดนั ไฟฟ้าใหส้ ูงข้ึน หรือต่าลงได้

ตาราง : แสดงสญั ลกั ษณ์ที่ใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์ (ตอ่ )

1. สัญลกั ษณ์ทีใ่ ช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

ช่ืออปุ กรณ์ สญั ลกั ษณ์ ภาพอปุ กรณ์ ลกั ษณะการใชง้ าน
ลิมิตสวิตช์ (Limit Switch)
เป็นอปุ กรณ์ที่ใชใ้ นการควบคุมระยะ ทางหรือจากดั
หลอดไฟสญั ญาณ ระยะ จะใชร้ ่วมกบั คอนแทคเตอร์
(Signal Lamp)
เป็นหลอดไฟที่ใชแ้ สดงสถานะการทางานของ
การตอ่ ขดลวดแบบวาร์ย วงจร

เป็นการต่อขดลวดมอเตอร์แบบวาร์ย หรือแบบ
สตาร์ ทาให้แรงดนั ตกคร่อมขดลวดต่ากวา่ สายจ่าย

แรงดนั

ตาราง : แสดงสญั ลกั ษณ์ที่ใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์ (ต่อ)

1. สัญลกั ษณ์ท่ีใช้กบั งานควบคุมมอเตอร์

ชื่ออุปกรณ์ สญั ลกั ษณ์ ภาพอปุ กรณ์ ลกั ษณะการใชง้ าน
การตอ่ ขดลวดแบบเดลตา
เป็ นการต่อขดลวดมอเตอร์แบบเดลตาหรื อ
แบบสามเหล่ียมทาใหแ้ รงดนั ตกคร่อมขดลวดเทา่ กบั สาย

จ่ายแรงดนั

ตาราง : แสดงสญั ลกั ษณ์ที่ใชก้ บั งานควบคุมมอเตอร์ (ตอ่ )

2. วงจรที่ใช้ในการควบคุม

แผนผงั (Diagram) หรือการเขียนแบบ (Drawing) สาหรับงานควบคุม
มอเตอร์ หมายถึง การวางแผน หรือการออกแบบวงจรในการควบคุมมอเตอร์ให้
ทางานไดต้ ามความตอ้ งการ ซ่ึงวงจรท่ีใชใ้ นงานควบคุมแบ่งออกไดเ้ ป็น 4 แบบ
ดว้ ยกนั ดงั น้ี

2. วงจรทีใ่ ช้ในการควบคุม

2.1 แบบวงจรสายเดยี ว (One Line Diagram)
เป็ นวงจรเขียนวงจรดว้ ยสายเสน้ เดียว มีจุดประสงคเ์ พอ่ื บอกอุปกรณ์หลกั ที่ใชใ้ นวงจรกาลงั และบอก

จานวนวงจรกาลงั หรือมอเตอร์ไฟฟ้าท่ีมีอยทู่ ้งั หมดในวงจร ละเวน้ การแสดงวงจรควบคุม ผทู้ ่ีจะเขา้ ใจ
วงจรน้ีไดด้ ีตอ้ งเป็ นผทู้ ่ีมีความชานาญ

รูปภาพ : แสดงแบบวงจรสายเดียว (One Line Diagram)

2. วงจรทีใ่ ช้ในการควบคุม

2.2 แบบวงจรแสดงการทางาน (Schematic Diagram)
วงจรแสดงการทางานสามารถแบ่งตามลกั ษณะของวงจรไดเ้ ป็ น 2 แบบดว้ ยกนั คือ
2.2.1 วงจรกาลงั (Power Circuit) แบบวงจรน้ีจะเขียนรายละเอียดของวงจรกาลงั เท่าน้นั โดยเริ่มจาก
วงจรยอ่ ย ผา่ น Main Fuse (F1) Main Contactor (K1) Overload Relay (F2) และต่อเขา้ มายงั มอเตอร์

รูปภาพ : แสดงวงจรกาลงั (Power Circuit)

2. วงจรท่ใี ช้ในการควบคุม

2.2.2 วงจรควบคุม (Control circuit) เป็ นวงจรแสดงลาดบั การทางานของอปุ กรณ์ โดยเริ่มต้งั แต่สายเมนจ่าย
กาลงั ไฟฟ้า เขา้ สู่ฟิ วส์หรือเซอร์กิตเบรกเกอร์, หนา้ สมั ผสั ของโอเวอร์โหลด, สวติ ชป์ ่ ุมกดปกติปิ ด (N.C.) หรือ
สวติ ชป์ ิ ด (OFF),สวติ ชป์ ่ ุมกดปกติเปิ ด หรือสวติ ชเ์ ปิ ด (ON) และเร่ือยลงไปจนถึงขดลวด (coil) ของคอนแทก
เตอร์ และเขา้ สู่สายนิวทรัล

รูปภาพ : แสดงวงจรควบคุม (Control circuit)

2. วงจรที่ใช้ในการควบคุม

2.3 วงจรแสดงแบบงานจริง (Working Diagram)
แบบชนิดน้ีจะเขียนคลา้ ยกบั ลกั ษณะงานจริง คือ ส่วนประกอบของอุปกรณ์ใดๆ จะเขียนเป็ นชิ้นเดียวไม่แยก

ออกจากกนั และสายต่างๆ จะต่อกนั ที่จุดเขา้ สายของอปุ กรณ์เท่าน้นั ซ่ึงเหมือนกบั ลกั ษณะของงานจริง

รูปภาพ : แสดงวงจรแบบงานจริง (Working Diagram)

2. วงจรท่ีใช้ในการควบคุม

2.4 แผนผงั แบบวงจรเดนิ สายตดิ ต้งั (Constructional Wiring Diagram)
เป็ นแผนผงั แบบวงจรแสดงการเดินสายไฟฟ้าท้งั วงจรควบคุมและวงจรกาลงั แบบแผนของวงจรจะแสดงการ

เดินสายระหวา่ งตูต้ ิดต้งั อปุ กรณ์ ไปยงั มอเตอร์, แผงควบคุม และอปุ กรณ์อื่นๆ

รูปภาพ : แสดงแผนผงั แบบวงจรเดินสายติดต้งั
(Constructional Wiring Diagram)

3. ความหมายสัญลกั ษณ์อกั ษรกากบั วงจร

ในงานควบคุมมอเตอร์ไฟฟ้า เน่ืองจากสญั ลกั ษณ์บางตวั เป็นสญั ลกั ษณ์ท่ีมีอยใู่ น
อุปกรณ์ควบคุมหลายตวั เน่ืองจากมีส่วนประกอบที่เหมือนกนั อยู่ เพื่อใหผ้ อู้ ่านแบบวงจร
ทราบวา่ เป็นชิ้นส่วนของอุปกรณ์ตวั ใดในวงจรน้นั จึงจาเป็นตอ้ ง ใส่ตวั อกั ษรรวมถึง
ตวั เลข กากบั ที่สัญลกั ษณ์อีกทีหน่ึง ซ่ึงจะทาใหผ้ อู้ ่านแบบเขา้ ใจความหมายน้นั ไดถ้ ูกตอ้ ง
ดงั น้ี

3. ความหมายสัญลกั ษณ์อกั ษรกากบั วงจร

สัญลกั ษณ์ ความหมาย
S0 สวติ ชป์ ่ ุมกดฉุกเฉิน (Emergency push button Switch)
S1 สวติ ชป์ ่ ุมกดหยดุ เดินมอเตอร์ (Push Button Stop)
S2 สวติ ชป์ ่ ุมกดเร่ิมเดินมอเตอร์ (Push Button Start)
F1 ฟิ วส์ป้องกนั วงจรกาลงั (Power Fuse)
F2 ฟิ วส์ป้องกนั วงจรควบคุม (Control Fuse)
F3 ส่วนป้องกนั มอเตอร์ทางานเกินกาลงั (Overload Relay)
K1 แมคเนติคคอนแทคเตอร์ (Magnetic Contactor)
M1 มอเตอร์ 3 เฟส (3 Phase Induction Motor)
H หลอดไฟสญั ญาณ (Signal Lamp)

ตาราง : แสดงความหมายสญั ลกั ษณ์อกั ษรกากบั วงจร

สรุป

การต่อวงจรควบคุมเคร่ืองกลไฟฟ้าหรือการควบคุมมอเตอร์ จะตอ้ งมี
แผนภาพวงจร (Wiring Diagram) เพ่ือแสดงใหเ้ ห็นการต่อเขา้ ดว้ ยกนั ของวงจร
เพอื่ ใหส้ ามารถควบคุมการทางานของเครื่องกลไฟฟ้าใหท้ างานตามความตอ้ งการ
ไดอ้ ยา่ งถูกตอ้ ง มีประสิทธิภาพและมีความปลอดภยั ในการใชง้ านได้ วงจรท่ีใชใ้ น
งานควบคุมแบ่งออกไดเ้ ป็น 4 แบบดว้ ยกนั คือ แบบวงจรสายเดียว (One Line
Diagram) แบบวงจรแสดงการทางาน (Schematic Diagram) วงจรแสดงแบบงาน
จริง (Working Diagram) แผนผงั แบบวงจรเดินสายติดต้งั (Constructional Wiring
Diagram)

THANK YOU

ใบงานที่ 1
ใหน้ กั เรียนเขียนวงจรควบคุมมอเตอร์

ทิศทางเดียว