ЖМБ 10 СЫНЫП БЖБ

A. Cu0 + Zn2+  Zn0 + Cu2+
B. Сu2+ + Zn0  Сu0 + Zn2+
C. Сu0 - 2е  Сu2+
D. Zn2+ + 2e  Zn0

2. (а) Келесі берілген сөздер тізімін пайдаланып сөйлемді дұрыс аяқтаңыз:
катод, анод,электрод
Теріс зарядталған электрод .................... деп аталады.
Электролиз кезінде аниондар ...........................тартылады.
(b) Электролиз кезінде катод пен анодта қандай процестер жүзеге асады?
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________

(с) Судың электролизінде катод пен анодта қандай өнімдер түзіледі? Катод пен
анодта жүзеге асатын процестердің теңдеулерін жазып көрсетіңіз.
____________________________________________________________________

(d) Бұл газдарды қалай тексеруге болады?
____________________________________________________________________

3. (a) Күміс нитраты ерітіндісінің электролизі кезінде жүзеге асатын процестерді
көрсетіңіз:

(і) катодта жүретін реакция теңдеуін жазыңыз:
________________________________________________________________

(іі) анодта жүретін реакция теңдеуін жазыңыз:
________________________________________________________________

(ііі) реакцияның толық иондық теңдеуін жазыңыз:
________________________________________________________________

4. (а) Хроматография – газ, бу, сұйық немесе еріген заттар қоспасын сорбциялық
әдістермен бөлу. Хроматография қоспаларды ажыратуға арналған. Қағаз, газ-
сұйықтық хроматографиялары тұрақты және қозғалмалы (мобильді) фазалардың
көмегімен қоспаларды бөледі.

(і) Қағаз хроматографиясындағы қозғалмалы (мобильді) фазаны
анықтаңыз.
________________________________________________________________
________________________________________________________________

(іі) Қағаз хроматографиясы нәтижесінде алынған қосылыстарды қалай
анықтаймыз?
________________________________________________________________
________________________________________________________________

(b) Құрамында 3 қосылыс болатын қоспаға қағаз хроматографиясы арқылы
анализ жасалынды және полюссіз еріткіш қолданылды.

41

(і) Хроматограмма нәтижесі төмендегідей болды.

Әрбір нүктедегі қосылыстарды анықтаңыз.

Қосылыс CH3OH CH3COO CH3CH2C
Нүкте H H3

(с) Пайдаланған заттың хроматограммасы Rf шамасымен анықталады.

Суреттен дақ нүктесі үшін Rf мәнін есептеңіз:
____________________________________________________________________
____________________________________________________________________

42

Бағалау критерийі Тапсырма Дескриптор Балл
№ 1
Электродты потенциал 1 Білім алушы дұрыс 1

қатарын (металдардың 2 электрохимиялық ұяшық үшін 1
тұжырымды көрсетеді;

электрохимиялық кернеу электродты потенциалдарының мәніне
байланысты гальваникалық ұяшықтарда
қатары) қолдана отырып, жүзеге асатын реакцияларды анықтайды;

сулы ерітіндідегі

химиялық

реакциялардың жүру

мүмкіндігін болжайды;

Электролиз процесінің катод, анод, электрод ұғымдарының
маңызын сипаттайды; мәнін сипаттайды;

электролиз кезінде катод пен анодта 1
жүзеге асатын процестерді көрсетеді; 1
1
судың электролизінде катод пен анодта 1
түзілетін өнімдерді атап, реакция
теңдеуін жазады; 1
1
катод пен анодта бөлінген газдарды 1
анықтау әдісін ұсынады; 1
1
Қарапайым ерітінді 3 белсенділігі төмен металл мен оттекті 1
4 қышқыл қалдығынан түзілген тұз 13
және балқыма Барлығы ерітіндісінің электролиз реакциясының
теңдеуін жазады;
электролизі барысында

жүретін электродты

реакциялардың кестеден балқыма электролизі
өнімдерді
теңдеулерін жазады; нәтижесінде түзілетін

көрсетеді;

кестеден ерітінді электролизі
нәтижесінде түзілетін өнімдерді
көрсетеді;

Қағаз хроматографиясы қағаз хроматографиясындағы

көмегімен қоспалардың қозғалмалы фазаны анықтайды;

құрам бірліктерін қағаз хроматографиясының анықтау
әдісін сипаттайды;
сипаттайды және

бөлінетін компоненттің суреттен қағаз хроматографиясындағы

сіңіру коэффициентін әрбір нүктедегі қосылыстарды

есептейді; анықтайды;

бөлінетін компоненттің сіңіру

коэффициентін есептейді.

43

10.3A «Тотығу-тотықсыздану» және 10.3В «А
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ат

Білім алушының аты-жөні ____________________________________

Бағалау критерийі Төмен

Электродты потенциал Электродты потенциал қатары Элек
тұжы
қатарын (металдардың (металдардың электрохимиялық поте
галь
электрохимиялық кернеу кернеу қатары) қолдана отырып, асаты
қате
қатары) қолдана отырып, сулы ерітіндідегі химиялық

сулы ерітіндідегі реакциялардың жүру

химиялық реакциялардың мүмкіндігін көрсетуде қиналады.

жүру мүмкіндігін

болжайды.

Электролиз процесінің Электролиз процесінің Катод
маңызын сипаттайды. сипат
маңызын сипаттауда қиналады. анодт
көрсе
өнімд
жазға
анықт
жібер

Қарапайым ерітінді және Қарапайым ерітінді және Белс
қыш
балқыма электролизі балқыма электролизі еріті
теңд
барысында жүретін барысында жүретін электродты элек
нәти
электродты реакциялардың теңдеулерін атаға

реакциялардың жазады.

теңдеулерін жазады.

44

Аналитикалық әдістер» бөлімдері бойынша
та-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрик

________

Оқу жетістіктерінің деңгейі Жоғары

Орта Электродты потенциал

ктрохимиялық ұяшық үшін дұрыс қатары (металдардың
ырымды көрсетуде/ электродты
енциалдарының мәніне байланысты электрохимиялық кернеу
ьваникалық ұяшықтарда жүзеге
ын реакцияларды анықтауда қатары) қолдана отырып,
еліктер жібереді.
сулы ерітіндідегі химиялық

реакциялардың жүру

мүмкіндігін дұрыс болжайды.

д, анод,электрод ұғымдарының мәнін Электролиз процесінің

ттауда/ электролиз кезінде катод пен маңызын дұрыс сипаттай

та жүзеге асатын процестерді алады.

еткенде/ судың электролизінде

дерін атап, реакция теңдеуін

анда/ электродта бөлінген газдарды

тау әдісін ұсынғанда қателіктер

реді.

сенділігі төмен металл мен оттекті Қарапайым ерітінді және
шқыл қалдығынан түзілген тұз
індісінің электролиз реакциясының балқыма электролизі
деуін жазғанда/ кестеден балқыма
ктролизі/ ерітінді электролизі барысында жүретін
ижесінде түзілетін өнімдерді
электродты реакциялардың
анда қателіктер жібереді.
теңдеулерін дұрыс жазады.

4

Қағаз хроматографиясы Қағаз хроматографиясы Қаға
қозғ
көмегімен қоспалардың көмегімен қоспалардың құрам хром
сипа
құрам бірліктерін бірліктерін сипаттайды және хром
қосы
сипаттайды және бөлінетін компоненттің сіңіру комп
есеп
бөлінетін компоненттің коэффициентін есептеуде

сіңіру коэффициентін қиналады.

есептейді.

45

аз хроматографиясындағы Қағаз хроматографиясы

ғалмалы фазаны анықтауда / қағаз көмегімен қоспалардың

матографиясының анықтау әдісін құрам бірліктерін сипаттайды

аттауда /суреттен қағаз және бөлінетін компоненттің

матографиясындағы әрбір нүктедегі сіңіру коэффициентін дұрыс

ылыстарды анықтауда/ бөлінетін есептейді.

поненттің сіңіру коэффициентін

птеуде қателіктер жібереді.

5

10.3C «17-топ элементтері» және 10.3D «ІІ-топ элементтері»
бөлімдері бойынша жиынтық бағалау

Оқу мақсаты 10.2.1.5 Топ бойынша галогендердің физикалық және
химиялық қасиеттерінің өзгеру заңдылықтарын
түсіндіру

10.2.1.7 Галогенид-иондарды тәжірибе жүзінде
анықтауды жоспарлау және анықтау

10.2.1.8 Хлордың суды залалсыздандыруда қолдануын
түсіндіру және осы процестің артықшылықтары мен
кемшіліктерін бағалау

10.2.1.12 Сілтілік-жер металдардың маңызды
қосылыстарының қолданылу аясын атау

10.2.1.13 2 (ІІ) топ металдары катиондарын сапалық
анықтауды жоспарлау және оны тәжірибе жүзінде
жасау

Бағалау критерийі Білім алушы

Периодтық кестеде топ бойынша галогендердің

физикалық және химиялық қасиеттерінің өзгерісін

сипаттайды

Галогенид-иондарды анықтауды жоспарлап, күміс

нитраты және аммиак ерітіндісін қолдана отырып

анықтайды

Суды хлормен тазалау процесінің артықшылықтары

мен кемшіліктерін салыстырады

 Сілтілік-жер металдардың маңызды

қосылыстарының қолданылу аясын сипаттайды,

сандық есепті шешеді

 (ІІ) топ металдары катиондарын сапалық анықтайды,

байқалатын өзгерістерді болжайды

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну
деңгейі Қолдану

Орындалу уақыты 20 минут

Тапсырмалар

1. (а) Галогендерді физикалық қасиеттеріне байланысты сәйкестендіріңіз:

Галогендер Физикалық қасиеттері

А Фтор 1 Қатты, металдық жылтыры бар қара – сұр зат

B Хлор 2 Сәл жасыл түсті газ тәрізді зат

C Бром 3 Сарғыш – жасыл түсті газ тәрізді зат

D Йод 4 Қатты, күлгін, жеңіл балқиды

5 Қоңыр түсті газ

6 Қоңыр түсті сұйықтық

46

(b) Галогендер үшін дұрыс болып табылатын тұжырымды көрсетіңіз. Егер
тұжырым шын болса  белгісін, ал егер тұжырым жалған болса  белгісін
қойыңыз:

Галогендер жайлы тұжырым Шын  Жалған 
Қалыпты жағдайда молекуласы екі атомды

Барлық галогендер бөлме температурасында газ тәрізді
агрегаттық күйде кездеседі

Барлық галогеннің ең жоғарғы валенттілігі VII тең

Барлық галогендер жылу мен электр тогын жақсы өткізеді

Барлық галоген атомдарында қалыпты жағдайда сыртқы
энергетикалық деңгейінде 7 электрон болады

Қатты күйде галогендер иондық кристалл торын түзеді

Периодтық кестеде топ бойынша жоғарыдан төмен қарай
галогендердің балқу және қайнау температурасы артады

2. (а) Топ бойынша галоген тобындағы элементтердің электртерістілігі, тотықтыру
қасиеті қалай өзгереді?
________________________________________________________________________

(b) Қандай орынбасу реакциясы іс-жүзінде жүзеге асыруға болады?
A. Br2 (ер) + 2Cl-(ер) → 2Br- (ер) + Cl2 (ер)

B. I2 (ер) + 2Cl-(ер) → 2I- (ер) + Cl2 (ер)

C. Cl2 (ер) + 2I-(ер) → 2Cl- (ер) + I2 (ер)

D. I2 (ер) + 2Br-(ер) → 2I- (ер) + Br2 (ер)

(c) Хлор әрекеттескен натрий гидроксидінің температурасына байланысты әр түрлі
өнім түзіп натрий гидроксидімен әрекеттеседі.

(i) Хлордың суық натрий гидроксидімен реакция теңдеуін жазыңыз.
____________________________________________________________________

(ii) Хлордың ыстық натрий гидроксидімен реакция теңдеуін жазыңыз.
____________________________________________________________________

3. (а) Калий галогениді ерітіндісіне КХ азот қышқылының ерітіндісін және күміс
нитратының ерітінділерін қосқанда ақ тұнба түзіледі. Бұл тұнба аммиактың судағы
сұйытылған ерітіндісінде ериді.
(і) Қандай тұнба түзілді? Тұнбаның формуласын жазыңыз.

____________________________________________________________________

(іі) Тұнбаның аммиактың судағы ерітіндісімен реакция теңдеуін жазып,
заттардың агрегаттық күйлерін белгілеңіз:

____________________________________________________________________

____________________________________________________________________

47

(b) Екі құты 300°С қыздырылды. Бірінші құтыда хлорсутек болды, екіншісінде
йодсутек (газ күйінде).
(і) Әр ыдыстың ішінде қандай өзгерістер жүргенін анықтаңыз, жүретін реакция
теңдеулерін жазыңыз:
________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

(с) Калий хлориді, бромиді және йодидтерінің қатты үлгілерін бөлу үшін концентрлі
күкірт қышқылын қолданады.

(і) Әрбір үлгіде қандай өзгеріс болады? Сипаттаңыз.

KCl ___________________________________________________________

KBr____________________________________________________________

KI_____________________________________________________________

4. (а) Хлор суды тазалау үшін қолданылады. Тазалау әдісінің бір артықшылығымен бір
кемшілігін жазыңыз:

Артықшылығы:___________________________________________________________

Кемшілігі:_______________________________________________________________

(b) Суға аз мөлшерде қосылған хлор

І. Суды тазартады
II. Бактерияларды жояды
III. Суды ішу үшін қауіпсіз етеді

A) тек I дұрыс
B) I, II және III дұрыс
C) тек I және II дұрыс
D) тек II және III дұрыс

5. (а) Атмосфераға зиянды күкірт диоксиді SO2 газының өтіп кетуін болдыртпау
экономикалық және техникалық тұрғыдан қиын үрдіс болып табылады. SO2
газының атмосфераға бөлінуін азайту үшін пеш мұржаларында десульфирлеу әдісі
қолданылады, яғни газдар кальций гидроксидімен тазаланады (жуылады). Қандай
негізгі өнім түзіледі?
A) CaO
B) Ca(OH)2
C) CaSO3
D) CaSO4

(b) Медицинада барий сульфатын асқазан-ішек жолдарын рентгендік зерттеулер
жүргізу кезінде қолданады. Неге осы зерттеуде барийдің басқа қосылыстары емес,
сульфаты пайдаланылады?

I. Барийдің суда еритін қосылыстары улы болып келеді.

II. Барий сульфаты ағзадағы органикалық заттармен әрекеттеседі.

III. Барий сульфаты асқазан қышқылымен әрекеттесіп күкірт қышқылын
түзеді.

A) I, II және III дұрыс
B) тек I және II дұрыс
C) тек II және III дұрыс
D) тек I дұрыс

48

(c) Фермер егіс алқабын өңдеу кезінде әкті аммоний қосылысы бар азот
тыңайтқышымен бірге топыраққа салды. Өңделген топырақта қандай реакциялар
жүреді?

I. Ca(OH)2 + 2NH4 +(сулы еріт.) → Ca2+( сулы еріт.) + 2NH3 + 2H2O
II. Ca(OH)2 + 2H +(сулы еріт.) → Ca2+( сулы еріт.) + 2H2O
III. Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3 + H2O

A) I, II және III дұрыс
B) тек I және II дұрыс
C) тек II және III дұрыс
D) тек I дұрыс
6. (а) ІІ топ металдары катиондарын сапалық анықтаудың бірі жалын түсінің өзгерісі
болып табылады.
Кальций Ca2+ жалынды _____________ бояйды.
Барий Ba2+ жалынды _____________ бояйды.
Стронций Sr2+ жалынды _____________ бояйды.
(b) Төменде берілген аниондар ішінен барий Ba2+ катионына сапалық реакцияны
жүргізетін анионды таңдаңыз:
A) SO42-
B) СO32-
C) NO3-
D) PO43-

49

Бағалау критерийі Тапсырма Дескриптор Балл
№ Білім алушы 1
Периодтық кестеде топ 1
2 кестеден сәйкестікті көрсете отырып 1
бойынша галогендердің галогендердің физикалық қасиеттерін
3 сипаттайды; 1
физикалық және
4 кестеден физикалық қасиеттеріне 1
химиялық қасиеттерінің байланысты шын/жалған тұжырымды 1
ажыратады; 1
өзгерісін сипаттайды; 1
топ бойынша галогендердің химиялық 1
Галогенид-иондарды қасиеттерінің өзгеру заңдылықтарын
анықтауды жоспарлап, сипаттайды; 1
күміс нитраты және 1
аммиак ерітіндісін қолдана галоид-иондарының белсенділігіндегі
отырып анықтайды; өзгеру заңдылықтарын көрсетеді; 1

Суды хлормен тазалау суық жағдайда жүретін реакцияны 1
процесінің мен көрсетеді;
артықшылықтары
кемшіліктерін ыстық жағдайда жүретін реакцияны
салыстырады; көрсетеді;

галогенид-иондарды тәжірибе нәтижесін
сипаттайды;

аммиак ерітіндісін қолдана отырып
анықтайды, байқалатын өзгерістерді
сипаттайды;

галогенид иондарының температураға
байланысты өзгерісін сипаттайды;

галоид иондарының концентрлі күкірт
қышқылымен әрекеттескенде байқалатын
өзгерісті көрсетеді;

хлордың суды тазарту үшін қолдануы
процесінің артықшылықтары мен
кемшіліктеріне сипаттайды;

хлордың суда тазартуда қажеттілігін
сипаттайды;

Сілтілік-жер металдардың 5 десульфирлеу әдісінің өнімдерін 1

маңызды қосылыстарының көрсетеді;

қолданылу аясын барийдің қолдану саласын сипаттайды; 1

сипаттайды, сандық есепті кальцийдің маңызды қосылыстарының 1

шешеді; қолдану аясын көрсетеді;

(ІІ) топ металдары 6 катиондардың жалын түсін өзгертуін 1

катиондарын сапалық сипаттайды;

анықтайды, байқалатын Ba2+ катионына сапалық реакцияны 1
өзгерістерді болжайды; анықтайды.

Барлығы 17

50

10.3С «17-топ элементтері» және 10.3D «
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ат

Білім алушының аты-жөні ____________________________________

Бағалау критерийі Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен
Ор

Периодтық кестеде топ Периодтық кестеде топ Кес
бойынша галогендердің гал
физикалық, химиялық бойынша галогендердің қас
қасиеттерінің өзгерісін бай
сипаттайды. физикалық, химиялық ажы
өзг
қасиеттерінің өзгерісін гал
өзг
сипаттауда қиналады. жағ
көр
реа
жіб

Галогенид-иондарды Галоид иондарды анықтауды Га
жоспарлайды, күміс нитраты нәт
анықтауды жоспарлап, және аммиак ерітіндісін жән
қолдана отырып анықтауда оты
күміс нитраты және қиналады. өзг
ион
аммиак ерітіндісін бай
/ко
қолдана отырып әре
көр
анықтайды.

51

«ІІ-топ элементтері» бөлімдері бойынша
та-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрик

________

рта Жоғары

стеден сәйкестікті көрсете отырып Периодтық кестеде топ
логендердің физикалық, химиялық
сиеттерін сипаттауда /қасиеттеріне бойынша галогендердің
йланысты шын/жалған тұжырымды
ыратуда химиялық қасиеттерінің физикалық, химиялық
геру заңдылықтарын сипаттауда/
лоид-иондарының белсенділігіндегі қасиеттерінің өзгерісін дұрыс
геру заңдылықтарын / суық
ғдайда жүретін реакцияны сипаттайды.
рсетуде/ ыстық жағдайда жүретін
акцияны көрсетуде қателіктер
береді.

алогенид-иондарды тәжірибе Галоид иондарды анықтауды
жоспарлайды, күміс нитраты
тижесін сипаттауда/ күміс нитраты және аммиак ерітіндісін
қолдана отырып дұрыс
не аммиак ерітіндісін қолдана анықтайды.

ырып анықтауда, байқалатын

герістерді сипаттауда/ галогенид

ндарының температураға

йланысты өзгерісін сипаттауда

онцентрлі күкірт қышқылымен

екеттескенде байқалатын өзгерісті

рсетуде қателіктер жібереді.

1

Суды хлормен тазалау Хлордың суды тазалаудағы Хл
процесінің қолданылуын түсіну және бұл про
артықшылықтары мен процестің артықшылықтары кем
кемшіліктерін мен кемшіліктерін салыстыруда суд
салыстырады. қиналады. қин

Сілтілік-жер металдардың Сілтілік-жер металдардың Дес
көр
маңызды маңызды қосылыстарының сал
маң
қосылыстарының қолданылу аясын сипаттауда аяс
шы
қолданылу аясын сандық есепті шешуде

сипаттайды, сандық қиналады.

есептерді шешеді.

(ІІ) топ металдары (ІІ) топ металдары Кат
катиондарын сапалық катиондарын сапалық сип
анықтайды, байқалатын анықтайды, реа
өзгерістерді болжайды. өзгерістерді байқалатын сип
қиналады. болжауда жаз
көр

52

лордың суды тазарту үшін қолдануы Хлордың суды тазалаудағы
оцесінің артықшылықтары мен қолданылуын түсіну және бұл
мшіліктеріне сипаттауда/ хлордың процестің артықшылықтары
да тазартуда қажеттілігін көрсетуде мен кемшіліктерін дұрыс
налады. салыстырады.

сульфирлеу әдісінің өнімдерін Сілтілік-жер металдардың
рсетуде/ барийдің қолдануы маңызды қосылыстарының
ласын сипаттауда/ кальцийдің қолданылу аясын дұрыс
ңызды қосылыстарының қолданылу сипаттайды, сандық есепті
сын көрсетуде/сандық есептер дұрыс шешеді.
ығаруда қателіктер жібереді.

тиондардың жалын түсін өзгертуін (ІІ) топ металдары
паттауда/ Ba2+ катионына сапалық
акция жүргізіп, байқалатын өзгерісті катиондарын сапалық
паттауда/ ион алмасу реакциясын
зуда/ ерімейтін тұнбаны дұрыс анықтайды, байқалатын
рсетеді қиналады.
өзгерістерді дұрыс болжайды.

2

10.3E «Органикалық химияға кіріспе» бөлімі бойынша жиынтық бағалау

Оқу мақсаты 10.4.2.2 Көмірсутектердің эмпирикалық, молекулалық,

құрылымдық және кеңістіктік формулаларын

ажырату

10.4.2.5 Қосылыстардың құрылымдық формуласын құру

және оларды Теориялық және қолданбалы

химияның халықаралық одағы номенклатурасы

бойынша атау

10.4.2.6 Изомерия түрлерін атау және изомерлер

формулаларын құрастыру: құрылымдық,

байланыстың орны бойынша, функционалдық

топтар және классаралық изомерлер

10.4.2.9 Берілген жану өнімдері бойынша заттың

молекулалық формуласын анықтау

Бағалау критерийі Білім алушы

 Заттардың эмпирикалық, молекулалық, құрылымдық

және кеңістіктік формулаларын бір-бірінен

ажыратады

 Органикалық қосылыстардың құрылымдық

формуласын құрып, IUPAC номенклатурасы

бойынша атайды

 Изомерия түрлерін атап, изомерлер формулаларын

құрастырады

 Органикалық заттардың формулаларын жану

реакцияларындағы түзілген өнімдер бойынша

анықтайды

Ойлау дағдыларының деңгейі Білу және түсіну
Қолдану

Орындалу уақыты 20 минут

Тапсырма

1. (a) Формулалар атауы мен формуланың түрлері арасында сәйкестікті көрсетіңіз:

Формуланың атауы Формуланың түрі
1.
А.
Құрылымдық формула

В. 2.
Қаңқа формула

53

С. 3.
Молекулалық формула

D. 4.
Кеңістік формула

E. 5. С4Н10
Ықшамдалған құрылымдық формула 6. С2Н5

F.
Эмпирикалық формула

__________________ _________________ _________________ _________________

Сәйкестікті кестеге жазып көрсетіңіз:

А. В. С. D. E. F.

(b) Сізге А және В алканның қаңқа формуласы берілген.

(і) Алкандардың жалпы формуласын жазыңыз:
_______________________________________________________________________

(іі) А затының құрылымдық формуласын жазыңыз:

(ііі) Берілген А және В заттарын IUPAC номенклатурасы бойынша атаңыз:
_______________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2. (a) Құрылымдық формуласы берілген органикалық қосылыстарды IUPAC
номенклатурасы бойынша атаңыз, атауын кестедегі көп нүктенің орнына жазыңыз.

(b) Берілген органикалық қосылысты IUPAC номенклатурасы бойынша атауын
көрсетіңіз:

A) Метилбутан
B) Этилпропан

54

C) 3-метилбутан
D) Пентан

3. Изомерия (изо. және грекше meros – үлесі, бөлігі) – құрамы мен молекулалық массасы
бойынша бірдей, бірақ физикалық және химиялық қасиеттері әр түрлі болатын органикалық
қосылыстар.

(a) Төменде кестеде бірнеше изомерлердің түрлері берілген. Изомердің түрлерін
анықтап, кестеге жазыңыз.

Қосылыстың формуласы Изомердің түрі

(b) Сізге берілген н-бутанның барлық изомерлерінің құрылымдық формулаларын
жазыңыз:
4. (a) Массасы 8,6 г қаныққан көмірсутек толық жанғанда реакция нәтижесінде 13,44 л
көмірқышқыл газы түзілген. Осы белігісіз қаныққан көмірсітектің молекулалық
формуласын анықтаңыз.
b) Октанның толық жану реакциясының теңдеуін жазып, реакция теңдеуін теңестіріңіз.
___________________________________________________________________________

55

Бағалау критерийі Тапсырма Дескриптор Балл
№ 1
Заттардың эмпирикалық, 1 Білім алушы
1
молекулалық, құрылымдық 2 формулалар атауы мен формуланың 1
түрлері арасында сәйкестікті көрсетеді; 1
3
және кеңістіктік 4 1
Барлығы
формулаларын бір-бірінен гомологтық қатар өкілдерінің жалпы 1
формуласын жазады; 1
ажыратады; 1

қаңқа формуласынан құрылымдық 1
формуланы жазады; 9

Органикалық құрылымдық формуласы берілген
органикалық қосылыстарды IUPAC
қосылыстардың номенклатурасы бойынша атайды;

құрылымдық формуласын

құрып, IUPAC кеңістік формуласы берілген

номенклатурасы бойынша органикалық қосылыстарды IUPAC

атайды; номенклатурасы бойынша атайды;

Изомерия түрлерін атап, кестеде берілген формулалардан
изомерлер формулаларын изомерлер түрлерін анықтайды;
құрастырады;
изомерлердің құрылымдық

формулаларын құрастырып жазады;

Берілген жану өнімдері жану өнімдері бойынша белгісіз заттың
молекулалық формуласын есептеу
бойынша заттың жүргізу арқылы анықтайды;

молекулалық формуласын

анықтайды; жану реакциясының теңдеуін жазады.

56

10.3Е «Органикалық химия
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ата

Білім алушының аты-жөні ____________________________________

Бағалау критерийі Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен
Орта

Заттардың эмпирикалық, Заттардың эмпирикалық, Форм
арасы
молекулалық, молекулалық, құрылымдық гомол
форму
құрылымдық және және кеңістіктік формулаларын форму
форму
кеңістіктік бір-бірінен ажыратып анықтауда жібер

формулаларын бір-бірінен қиналады.

ажыратады.

Органикалық Органикалық қосылыстардың Орган
құрыл
қосылыстардың құрылымдық және кеңістік құрып
бойын
құрылымдық формуласын формуласын құрып, IUPAC жібер

құрып, IUPAC номенклатурасы бойынша

номенклатурасы бойынша атауда қиналады.

атайды.

Изомерия түрлерін атап, Органикалық заттарда болатын Кесте
изомерлер формулаларын изоме
құрастырады. изомерия түрлерін атап, изоме
форму
изомерлерді бір-бірінен қателі

ажыратуда қиналады.

57

яға кіріспе» бөлімі бойынша
а-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрика

________

Жоғары

мулалар атауы мен түрлері Заттардың эмпирикалық,

ында сәйкестікті көрсеткенде/ молекулалық, құрылымдық

логтық қатар өкілдерінің жалпы және кеңістіктік формулаларын

уласын жазғанда/қаңқа бір-бірінен дұрыс ажыратады.

уласынан құрылымдық

уланы жазғанда қателіктер

реді.

никалық қосылыстардың Органикалық қосылыстардың

лымдық/кеңістік формуласын құрылымдық және кеңістік

п, IUPAC номенклатурасы формуласын құрып, IUPAC

нша атағанда қателіктер номенклатурасы бойынша

реді. дұрыс атайды.

еде берілген формулалардан Органикалық заттарда болатын
изомерия түрлерін атап,
ерлер түрлерін анықтауда/ изомерлерді бір-бірінен дұрыс
ажыратады.
ерлердің құрылымдық

улаларын құрастырып жазуда

іктер жібереді.

7

Берілген жану өнімдері Берілген жану өнімдері Жану
затты
бойынша заттың бойынша заттың молекулалық есепте
жану
молекулалық формуласын формуласын анықтағанда жазға

анықтайды. қиналады.

58

у өнімдері бойынша белгісіз Берілген жану өнімдері
ың молекулалық формуласын бойынша заттың молекулалық
формуласын дұрыс анықтайды.
еу жүргізу арқылы анықтауда/
реакциясының теңдеуін

анда қателіктер жібереді.

8

4-ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР
10.4A «Қанықпаған көмірсутектер» бөлімі бойынша жиынтық бағалау

Оқу мақсаты 10.4.2.14 Алкендердің қанықпағандығын тәжірибе
жүзінде дәлелдеу

10.4.2.15 Цис- және транс- изомерлер
молекулаларының модельдерін құру және оны
стереоизомерияның бір түрі ретінде түсіну

10.4.2.18 Асимметриялы алкендерге қосылу
реакциясының өнімдерін болжау

10.4.2.19 Қосылу реакциялары теңдеулерін құру:
галогендеу, гидратациялау, гидрогалогендеу

10.4.2.21 Полимерлену реакциясының физикалық мәнін
түсіндіру

10.4.2. 27 мұнайды фракциялау процесін және
фракциялардың қолдану аясын түсіндіру

Бағалау критерийі Білім алушы

 Алкендердегі байланыстың қанықпағандығын
алкендерге тән сапалық реакциялар жолымен
(қанықпағандық) көрсетеді

 Алкендер изомериясының әр түрлерінің
формулаларын құрады

 Ассимметриялы алкендерге тән сапалық
реакцияны (қанықпағандық) сипаттайды

 Қосып алу реакциясының теңдеулерін құрады
 Полимерлер құрылысының ерекшелігі мен

полимерлену реакциясының механизмін
сипаттайды
 Мұнайды фракциялау үдерісін және
фракциялардың қолдану саласын сипаттайды

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну
деңгейі Қолдану

Орындалу уақыты 20 минут

Тапсырма

1. Алкендер қанықпаған көмірсутектерге жатады, оларды анықтау үшін сапалық
реакциялар қолданылады.

(а) Этиленге сапалық реакция жүргізу үшін қай заттарды сапалық реагент ретінде
қолданады? Осы реакция кезінде қандай өзгерістер байқалады? Реакция теңдеуін
жазыңыз:

________________________________________________________________________

________________________________________________________________________

59

(b) Екі ыдыста түссіз, иіссіз газдар бар: біріншісінде – пропен, екіншісінде – пропан
бар. Пропенді пропаннан айыруда, қанықпағандыққа тест ретінде қандай
реактивтерді қолдануға болады? Мүмкін болатын реакция теңдеуін жазып
көрсетіңіз және реакция өнімін атаңыз:
________________________________________________________________________
________________________________________________________________________

2. (а) Кестеде алкендердің кеңістік изомерлерінің формулалары берілген. Осы
заттарды IUPAC номенклатурасы бойынша атап кестені толтырыңыз.

Қосылыстың формуласы (IUPAC) номенклатурасы
бойынша атауы

(b) Молекулалық формуласы С6Н12 болатын алкеннің цис- және транс- изомерлер
молекулаларының модельдерін құрыңыз.

3. Алкендердің молекуласының құрамында қос байланыс болғандықтан, суды және
галогенсутектерді қосып алу реакциясы Марковников ережесі бойынша жүреді.

Пропиленнің Марковников ережесі бойынша реакция теңдеуін жазыңыз:
(a) сумен ___________________________________________________________
(b) бромсутекпен _____________________________________________________

Реакция өнімдерін атаңыз. Реакцияның жүру механизмін түсіндіріп, көрсетіңіз:
____________________________________________________________________________

4. Қанықпаған көмірсутектерге қосылу реакциялары тән. Құрамында қанықпаған қос
байланыс болғандықтан, алкендер қосылу реакцияларына оңай түсіп, атомдарды

60

және атом топтарын қосып алады.
(а) Қосылу реакциясының теңдеулерін құрып, реакция өнімдерін IUPAC
номенклатурасы бойынша атаңыз: Гидрогалогендену
Галогендену

Гидротациялану
Полимерлену

(b) Төменде берілген диаграмманы қажетті реагенттерді жазып толтырыңыз.

5. (a) Төменде кестеде берілген тұжырымдардың «шын» немесе «жалған» екенін
көрсетіңіз. Егер тұжырым дұрыс болса, () егер бұрыс болған жағдайда ()
белгісін қойыңыз.

№ Тұжырым Шын ()/

Жалған

()

1 Этиленнің полимерленуі сатылы түрде жүреді және

катализаторды немесе радикал бастаушыны қажет етеді.

2 Полимердің жалғыз бір молекуласы он мыңнан астам
мономерлі бірліктерден құралуы мүмкін, ал молекулалық
массасы әдетте 10 000-1 000 000 г/моль аралығында болады.

3 Полимерлер электр тогын жақсы өткізеді.

61

4 Жоғары молекулалы қосылыстар табиғи жолмен тұрақты
түрде түзіле алмайды.

5 Процесс кезінде мономерден бір де бір атом жоғалмайды, ал
полимер тізбегін құрайтын мономер мен мономерлік
үзіндінің элементар құрамдары бірдей болады.

6 Этиленнің полимерленуі сатылы түрде жүреді және
катализаторды немесе радикал бастаушыны қажет етеді

7 Полимерлер – мономерлер деп аталатын көптеген кішкене
молекулалар комбинациясынан түзілген ірі молекулалардан
құралады.

(b) Төменде берілген сөйлемді қажетті кілт сөздерді қойып толықтырыңыз.
Кілт сөздер: аяқталу даму бастама гомолиз

1-саты. Бірінші сатыда, пероксидтегі О – О байланысы үзіліп, RO∙
радикалдары түзіледі. Байланыс үзілудің бұл түрі ...................... деп аталады.
2-саты. Этилендегі -байланыстар белсенді бос радикал түзеді. Енді
полимерлену басталады. Бұл – ......................сатысы.
3-саты. Радикалдар этилен молекуласымен байланысқа түсіп, жаңа, ірілеу
радикал түзеді. Ол, өз кезегінде, этиленнің келесі молекуласымен реакцияға
түседі, әрі қарай осылай жалғасады. Тізбек тез өседі. Бұл – ............... сатысы.
4-саты. Ақыр соңында, ұзын тізбекті радикал өзге радикалмен
рекомбинацияға түседі. Тізбектің өсуі тоқтайды. Бұл – ................сатысы.

6. Мұнай өндірісте әртүрлі заттарды өнідіруге қажетті ең маңызды шикізат көзі болып
табылады. Мұнай өндіру зауыттарында фракциялық айдау әдісімен шикі мұнайды
фракцияларға бөледі. Төменде диаграммада шикі мұнайды өндірістік фракциялық
айдау әдісі көрсетілген.

(a) Диаграммада белгісіз А бөлікте қандай зат бөлінеді?
___________________________________________________________________

(b) Мұнайдан алынған фракциялардың қолдану кестесін толтырыңыз.

Фракция Қолдану
Газойль Автокөлік үшін жанармай
Керосин
Бензин
Битум

62

Бағалау критерийі Тапсырма Дескриптор Балл
№ Білім алушы 1
Алкендердегі байланыстың 1 алкендерге тән сапалық реакцияны
2 (қанықпағандыққа тест) сипаттайды; 1
қанықпағандығын 3 1
сапалық реагентті таңдап, байқалатын
алкендерге тән сапалық 4 өзгерістерді болжайды; 1
1
реакциялар жолымен 5 кестеден алкендердің цис-, транс- 1
изомерлерін IUPAC номенклатурасы 1
(қанықпағандық) көрсетеді; 6 бойынша атайды; 1
берілген алкен молекуласы үшін цис-, 1
Алкендер изомериясының транс- изомериялерін құрастырады; 1
сумен реакция теңдеуін жазады; 1
әр түрлерінің бромсутекпен реакция теңдеуін 1
жазады; 1
формулаларын құрады; ассимметриялы алкенге Марковников 1
ережесінің орындалуын түсіндіреді;
Ассимметриялы алкендерге сапалық реакция теңдеуін жазып, 1
тән сапалық реакцияны реакцияның механизімін түсіндіреді;
(қанықпағандық) гидрогалогендену реакцияын жазады; 1
сипаттайды; галогендену реакциясын жазады;
гидротациялану реакциясын жазады; 1
Қосып алу реакциясының еселі байланысқа сапалық реакция
теңдеулерін құрады; теңдеулерін жазып, өнімдерді атайды; 1
полимерлену реакциясын жазады;
Полимерлер құрылысының 1
диаграмманы өзгерісті орындауға 19
ерекшелігі мен қажетті реагенттермен толтырады;

полимерлену кестеден полимерлену реакциясының
маңызы жайлы шын тұжырымды
реакциясының механизмін көрсетеді;
кестеден полимерлену реакциясының
сипаттайды. маңызы жайлы жалған тұжырымды
көрсетеді;
Мұнайды фракциялау полимерлену реакцияның механизмі
жайлы берілген сөйлемді негізгі кілт
үдерісін және сөздер көмегімен толықтырады;

фракциялардың қолдану шикі мұнайды өндірістік фракциялық
айдау әдісіндегі фракцияларды
саласын сипаттайды; атайды;
фракциялардың қолдану саласын
сипаттайды.

Барлығы

63

10.4A «Қанықпаған көмірс
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ат

Білім алушының аты-жөні ____________________________________

Бағалау критерийі Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен
Орт

Алкендердегі Алкендердегі байланыстың Алк
(қан
байланыстың қанықпағандығын алкендерге сапа
байқ
қанықпағандығын тән сапалық реакциялар қате

алкендерге тән сапалық жолымен (қанықпағандық)

реакциялар жолымен көрсетуде қиналады.

(қанықпағандық)

көрсетеді.

Алкендер изомериясының Алкендер изомериясының әр Кесте
әр түрлерінің изоме
формулаларын құрады. түрлерінің формулаларын бойын
молек
құруда қиналады. изоме
қател

Ассимметриялы Ассимметриялы алкендерге тән Асси
алкендерге тән сапалық реак
реакцияны сапалық реакцияны бром
(қанықпағандық) жазғ
сипаттайды. (қанықпағандық) сипаттауда орын
сапа
қиналады. реак
түсін

64

сутектер» бөлімі бойынша
та-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрик

________

та Жоғары

кендерге тән сапалық реакцияны Алкендердегі байланыстың

нықпағандыққа тест) сипаттауда/ қанықпағандығын алкендерге

алық реагентті таңдап, тән сапалық реакциялар

қалатын өзгерістерді болжауда жолымен (қанықпағандық)

еліктер жібереді. дұрыс көрсетеді.

еден алкендердің цис-, транс- Алкендер изомериясының әр
түрлерінің формулаларын дұрыс
ерлерін IUPAC номенклатурасы құрады.

нша атауда/ берілген алкен

куласы үшін цис-, транс-

ерлерін құрастырғанда

ліктер жібереді.

имметриялы алкенге сумен Ассимметриялы алкендерге тән

кция теңдеуін жазғанда/ сапалық реакцияны

мсутекпен реакция теңдеуін (қанықпағандық) дұрыс

ғанда/ Марковников ережесінің сипаттайды.

ндалуын түсіндіріп беруде/

алық реакция теңдеуін жазып,

кцияның механизімін

ндіргенде қателіктер жібереді.

4

Қосып алу Қосып алу реакциясының Гидр
теңдеулерін құруда қиналады. гидр
реакциясының есел
теңд
теңдеулерін құрады. атау
орын
толт

Полимерлер Полимерлер құрылысының Пол
құрылысының ерекшелігі маңы
мен полимерлену ерекшелігі мен полимерлену тұжы
реакциясының поли
механизмін сипаттайды. реакциясының механизмін меха
жібе
сипаттауда қиналады.

Мұнайды фракциялау Мұнайды фракциялау үдерісін Шик
және фракциялардың қолдану фрак
үдерісін және саласын сипаттауда қиналады. фрак
фрак
фракциялардың қолдану сипа

саласын сипаттайды.

65

рогалогендену/ галогендену / Қосып алу реакциясының
ротациялану реакциясын жазуда/ теңдеулерін дұрыс құрады.
лі байланысқа сапалық реакция
деулерін жазып, өнімдерді
уда/ диаграмманы өзгерісті
ндауға қажетті реагенттермен
тыруда қателеседі.

лимерлену реакциясы Полимерлер құрылысының

ыздылығының дұрыс ерекшелігі мен полимерлену

ырымдарын анықтауда / реакциясының механизмін

имерлену реакциясының дұрыс сипаттайды.

анизмін сипаттағанда қателіктер

ереді.

кі мұнайды өндірістік Мұнайды фракциялау үдерісін
және фракциялардың қолдану
кциялық айдау әдісіндегі саласын дұрыс сипаттайды.

кцияларды атауда /

кциялардың қолдану саласын

аттағанда қателіктер жібереді.

5

10.4B «Галогеналкандар» бөлімі бойынша жиынтық бағалау

Оқу мақсаты 10.4.2.37 Галогеналкандардың әсеріне байланысты
қоршаған ортада туындаған мәселелерді айқындау

10.4.2.38 Нуклеофильді реагенттермен галогеналкандардың
реакция теңдеулерін құрастыру

10.4.2.40 Элиминирлеу реакциясының механизмін түсіндіру

Бағалау критерийі Білім алушы

 Галогеналкандармен байланысты экологиялық
проблемалардан озон қабатының бұзылу механизмін
сипаттайды

 Галогеналкандардың нуклеофилді реагенттермен
әрекеттесу қабілетін анықтайды

 Элиминдеу реакциялары және оның жүру механизмін
сипаттайды

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі Қолдану

Орындалу уақыты 20 минут

Тапсырма

1. (а) CH3Cl жылыжай газы болып табылады. CH3Cl газының атмосфераға бөлінуі
басқа қандай экологиялық мәселені тудырады?
A) адам ағзасында жиналады
B) қышқыл жаңбыр
C) эвтрофикация
D) озон қабатының бұзылуы

(c) Фреондар (хлорфторкөміртек) – көміртек, фтор және хлор қосындылары. Жалпы
формуласы CFxCly (CFC қысқартылған сөзінен алынған).
Ең жиі қолданылатын фреондардың жүйелік атауларын, жалпы атауларымен
сәйкестендіріңіз.

Фреондардың жүйелік атаулары Фреондардың
жалпы атаулары
A Дихлордифторметан (CCl2F2) 1 CFC – 11
2 CFC – 12
B Трихлордифторметан (CCl3F)
3 CFC – 113
C 1,1,2 – трихлор-1,2,2 –
трифторэтан (CCl2F – CClF2 )

A______ B_______ C_______

(c) Берілген қосылыстардың қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсері дұрыс
жазылған қатарды көрсетіңіз:

66

CF2Cl2 CO2 C NOx

А. Жаһандық Озон қабатының Қышқылдық Жаһандық
жылыну жылыну
тесілуі жаңбыр

B. Озон қабатының Жаһандық Жаһандық Қышқылдық
қарауыту жаңбыр
тесілуі жылыну

C. Жаһандық Жаһандық Озон қабатының Қышқылдық
қарауыту жылыну
тесілуі жаңбыр

D. Қышқылдық Жаһандық Жаһандық Озон қабатының
жаңбыр қарауыту жылыну тесілуі

2. Галогеналкандар полярлы молекула және олар нуклеофильдермен әрекеттеседі.
(а) Хлорметан аммиакпен нуклеофильді орынбасу реакциясына түседі. Осы реакция
механизмінің бір бөлігі төменде көрсетілген.
1-саты

(і) Бағытты стрелка арқылы 1 сатыдағы электрон жұбының қозғалыс бағытын
көрсетіңіз.

___________________________________________________________________
2-саты

(b) Нуклеофил терминіне анықтама беріңіз.
________________________________________________________________________
________________________________________________________________________

(іі) Осы реакцияның теңестірілген жалпы теңдеуін жазыңыз:
___________________________________________________________________

(ііі) Түзілген органикалық өнімнің аталуы:
___________________________________________________________________

3. (а) Берілген элиминирлеу реакциясының теңдеуін толықтырыңыз:

(b) Суретті зерделеңіз.

67

Элиминирлеу реакциясының механизмін түсіндіріңіз:
________________________________________________________________________
________________________________________________________________________
________________________________________________________________________

Бағалау критерийі Тапсырма Дескриптор Балл
№
Галогеналкандармен 1 Білім алушы 1
1
байланысты экологиялық 2 ХФУ зиянды әсерін көрсетеді; 1

проблемалардан озон 3 кестеден ХФУ қосылыстарының атауын 1
көрсетеді; 1
қабатының бұзылу Барлығы 1
берілген қосылыстардың қоршаған ортаға 1
механизмін сипаттайды; тигізетін зиянды әсері жазылған қатарды 7
көрсетеді;
Галогеналкандардың
нуклеофилді нуклеофильді орынбасу реакциясының
реагенттермен әрекеттесу жүру механизмін сипаттайды;
қабілетін анықтайды;
реакция теңдеуін жазып, өнімнің атын
Элиминдеу реакциялары атайды;

және оның жүру берілген элиминирлеу реакциясының
теңдеуін толықтырады;
механизмін сипаттайды;
элиминдеу реакциясының механизмін
түсіндіреді.

68

10.4B «Галогеналканд
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ат

Білім алушының аты-жөні ____________________________________

Бағалау критерийі Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен
Орт

Галогеналкандармен Галогеналкандармен ХФУ
кест
байланысты экологиялық байланысты экологиялық атау
қорш
проблемалардан озон проблемаларды білу және озон әсер
жібе
қабатының бұзылу қабатының бұзылу механизмін

механизмін сипаттайды. түсіндіруде қиналады.

Галогеналкандардың Галогеналкандардың нуклеофилді Нукл
нуклеофилді
реагенттермен әрекеттесу реагенттермен әрекеттесу реакц
қабілетін анықтайды.
қабілетін анықтауда қиналады. сипат

өнімд

Элиминдеу реакциялары Элиминдеу реакциялары және Бері

және оның жүру оның жүру механизмін реак

механизмін сипаттайды. сипаттауда қиналады. толы

реак

түсін

69

дар» бөлімі бойынша
та-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрик

________

та Жоғары

У зиянды әсерін көрсетуде/ Галогеналкандармен байланысты
теден ХФУ қосылыстарының экологиялық проблемаларды
уын көрсеткенде/ қосылыстардың білу және озон қабатының
шаған ортаға тигізетін зиянды бұзылу механизмін дұрыс
рін көрсеткенде қателіктер сипаттайды.
ереді.

леофильді орынбасу Галогеналкандардың

циясының жүру механизмін нуклеофилді реагенттермен

ттауда/ реакция теңдеуін жазып, әрекеттесу қабілетін дұрыс

ді атауда қателіктер жібереді. анықтайды.

ілген элиминирлеу Элиминдеу реакциялары және
оның жүру механизмін дұрыс
кциясының теңдеуін сипаттайды.

ықтырғанда/ элиминдеу

кциясының механизмін

ндіргенде қате жібереді.

9

Оқу мақсаты 10.4C «Спирттер» бөлім бойынша жиынтық бағалау

10.4.2.32 Біратомды және көпатомды спиртттерге
сапалық реакция жүргізу

10.4.2.34 Этанолды алу әдістерінің артықшылықтары
мен кемшіліктерін бағалау

Бағалау критерийі Білім алушы

 Біратомды және көпатомды спирттерге сапалық
реакцияны сипаттайды

 Этанол өндірудің екі негізгі тәсілінің
артықшылықтары мен кемшіліктерін сипаттайды

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі Қолдану

Орындалу уақыты 20 минут

Тапсырма

1. (а) Пропил спирті төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеседі?
1) пропил спирті
2) жаңа дайындалған мыс (II) гидроксиді
3) бром сутек
4) металдық натрий
5) бензол
6) мыс (II) оксиді

(b) Көпатомды спиртке сапалық реакция жүргізу үшін қолданылатын реагент:
A) металдық натрий
B) жоғарғы карбон қышқылдары
C) жаңа дайындалған мыс (II) гидрокиді
D) бір атомды спирттер
Е) концентрлі азот қышқылы

(с) Спирттер қай затпен әрекеттескенде қышқылдық қасиет көрсетеді:
A) бір атомды спирттер
B) концентрлі азот қышқылы
C) жаңа дайындалған мыс (II) гидрокиді
D) металдық натрий
Е) жоғарғы карбон қышқылдары

2. (a) Этанолды этиленді тікелеу гидратациялау және қантты ферментациялау
арқылы алуға болады.

(і) Гидратация терминіне анықтама беріңіз:
____________________________________________________________________

(іі) Тұтыну энергиясы мен шығынды есептемей, этанолды алудың
ферментативті ашыту және гидратация әдістерінің артықшылығы мен
кемшіліктерін бір-бірден атап көрсетіңіз.

70

Артықшылығы:__________________________________________________
Кемшілігі: ______________________________________________________
(b) Глюкозаның ашуы ашытқыш ферменттердің катализдік әсерінен жүзеге
асады.
(i) Ашу үшін ең тиімді температура 35°С шамасын құрайды. Бұл процесті
берілген температурадан төмен немесе жоғары жағдайда жүргізуге
болмайды, осы кемшілікті қалай түсіндіруге болады.
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
(іі) Төменде берілген реакция теңдеуін толықтырыңыз:

С6Н12О6 (сулы) → 2 C2H5OH + .....

71

Бағалау критерийі Тапсырма Дескриптор Балл
№
1 Білім алушы 1
1
Біратомды және 2 біратомды қаныққан спирттерге тән 1
сапалық реакцияны көрсетеді; 1
көпатомды спирттерге Барлығы
1
сапалық реакцияны көпатомды қаныққан спирттерге тән 1
сапалық реакцияны көрсетеді; 1
сипаттайды; 7

спирттердің қышқылдық қасиетін
сипаттайтын реагентті көрсетеді;

Этанол өндірудің екі ферментативті ашу және гидратация

негізгі тәсілінің әдістерінің артықшылығы мен

артықшылықтары мен кемшіліктерін бір-бірден көрсетеді;

кемшіліктерін ашу процесін түсіндіреді;

сипаттайды; ашу процесінің ерекшелігін сипаттайды;

ферментативті ашу процесінің теңдеуін
жазады;

72

10.4C «Спирттер» б
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ат

Білім алушының аты-жөні ____________________________________

Бағалау критерийі Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен
Орт

Біратомды және Біратомды және көпатомды Біра
көпатомды спирттерге спирттерге сапалық реакцияны көпа
сапалық реакцияны сипаттауда қиналады. сапа
сипаттайды. спир
сипа
қина

Этанол өндірудің екі Этанол өндірудің екі негізгі Фер
әдіс
негізгі тәсілінің тәсілінің артықшылықтары мен кемш
ашу
артықшылықтары мен кемшіліктерін сипаттауда проц
қате
кемшіліктерін қиналады.

сипаттайды.

73

бөлімдері бойынша
та-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрик

________

та Жоғары

атомды қаныққан спирттерге тән / Біратомды және көпатомды
атомды қаныққан спирттерге тән
алық реакцияны көрсетуде/ спирттерге сапалық
рттердің қышқылдық қасиетін
аттайтын реагентті көрсетуде реакцияны дұрыс
алады.
сипаттайды.

рментативті ашу және гидратация Этанол өндірудің екі негізгі
тәсілінің артықшылықтары
стерінің артықшылығы мен мен кемшіліктерін дұрыс
сипаттайды.
шіліктерін бір-бірден көрсеткенде/

у процесін түсіндіруде/ашу

цесінің ерекшелігін сипаттауда

еліктер жібереді.

3