การพัฒนาอย่างยั่งยืน (ลุ่มน้ำสะแกกรัง)

การพัฒนาอยางย่งั ยนื (ลมุ น้ําสะแกกรัง)
วาระการพฒั นาทยี่ ่ังยืน ค.ศ. ๒๐๓๐
เปน ทิศทางหลกั ในการพัฒนาของโลกหลัง ค.ศ. ๒๐๑๕
โดยมีเปา หมายการพัฒนาทย่ี ่ังยนื (Sustainable Development Goals: SDGs)

ประกอบดวย ๑๗ เปา หมาย และ ๑๖๙ เปาประสงค

การประเมนิ สถานภาพลุมน้ํา

• ตามทสี่ าํ นกั งานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสงิ่ แวดลอ ม ไดกาํ หนดการประเมิน
สถานภาพลุมน้ําไว 4 ระดับ โดยสอดคลอ งกับเกษม (2539) และนพิ นธ (2540) ดงั นี้

• 1) สถานภาพสมดลุ (Nature Stage) คอื ลมุ น้าํ ท่มี อี งคป ระกอบ/โครงสราง (Structure) ทงั้
ชนดิ ปริมาณ สัดสวน และการกระจายของทรพั ยากรดานตา ง ๆ อยูในภาวะธรรมชาติ และ
สามารถทาํ หนาท่ี (Function) ไดอ ยางมปี ระสทิ ธิภาพ คอื ใหผ ลผลติ นํา้ (Water Yield) ทีด่ ใี น
ทุก ๆ ดาน

• 2) สถานภาพเตอื นภยั (Warning Stage) คอื ลมุ นํา้ มีการเปลีย่ นแปลงองคประกอบ/โครงสรา ง
ไปจากเดมิ เล็กนอ ย เปนการเปล่ยี นแปลงไปในระยะสน้ั จงึ สามารถฟนคนื สภาพธรรมชาติเดมิ ไดใ น
เวลาไมน านระบบยงั สามารถทําหนา ทไ่ี ดเปน ปกติ แตมผี ลทาํ ใหดนิ พงั ทลายมากขึน้ และมผี ลตอ
คุณภาพน้ําในบางชวงเวลาเปนตน

การประเมนิ สถานภาพลุม นํา้

• 3) สถานภาพเสยี่ งภยั (Risky Stage) คอื ลุมนา้ํ มกี ารเปลย่ี นแปลงองคป ระกอบ/โครงสรางไป
จากเดมิ มาก ตองใชเวลานานในการฟน คนื สภาพของทรพั ยากร ทาํ ใหระบบไมสามารถทาํ หนาที่
ไดเ ปนปกติและมผี ลทาํ ใหเ กดิ ปญ หาตาง ๆ มากย่ิงข้ึน เชน ปญหาการพังทลายของดนิ ปญหา
คุณภาพนา้ํ เปน ตน ตลอดจนมผี ลตอ การเปลี่ยนแปลงสัดสว นของน้ําในชว งฤดูฝนและฤดูแลง ทาํ
ใหเกิดนาํ้ ทว มหรอื ภัยแลงได

• 4) สถานภาพวิกฤต (Critical Stage) คือ ลมุ น้าํ มีการเปล่ียนแปลงองคป ระกอบไปจากเดิมมาก
จนไมส ามารถฟนคืนสภาพเดิมได ตองใชเทคโนโลยีเขา ชวยจึงจะสามารถฟนคืนสภาพเดิมไดและ
ตองใชเวลานานมาก ทาํ ใหร ะบบลมุ นา้ํ ไมสามารถทาํ หนาที่ใหผลผลิตนํา้ เปน ปกติและอาจ
กอใหเ กดิ ภยั ธรรมชาตอิ ยางรนุ แรง เชน อทุ กภัย ภัยแลง และดินถลมเปน ประจาํ เปนตน

การประเมนิ สถานภาพลมุ นา้ํ สะแกกรัง

(สํานักงานนโยบายและแผนทรพั ยากระรรมชาตแิ ละสง่ิ แวดลอม ๒๕๖๒)

• พน้ื ทีล่ ุมนํ้าสะแกกรัง ประกอบดวย 4 ลมุ นํ้าสาขา

๑) อยใู นสถานภาพเสยี่ งภยั 2 ลมุ น้ําสาขา คอื แมน ้าํ สะแกกรงั ตอนลา ง และ
คลองโพธิ์

๒) และอยใู นสถานภาพ เตือนภัย 2 ลมุ น้าํ สาขา คอื น้าํ แมว งก และ หวยทบั เสลา

ตัวชวี้ ัดที่ใช
ในการ
ประเมนิ
สถานภาพลมุ
นา้ํ สะแกกรัง

ผลการ
ประเมิน
สถานภาพ
จาํ แนกราย
ลมุ นํา้ สาขา
ดงั แสดงใน
ตารางที่ 5-8

ลมุ นํ้าสะแกกรงั
ระดับเสีย่ งภัย

ลุม นํา้ สะแกกรงั แบง ได ๔ ลมุ นาํ้ สาขา

•๑) ลมุ นํ้าสาขาแมว งก

• ๒) ลมุ นํ้าสาขาสะแกกรงั ตอนลา ง
• ๓) ลุมนาํ้ สาขาคลองโพธิ์
• ๔) ลมุ น้ําหว ยทับเสลา

๑) ลมุ น้าํ สาขาแมวงก
ระดับเตือนภยั

๒) ลุมนํ้าสาขา
สะแกกรังตอนลา ง

ระดบั เส่ยี งภัย

๓) ลมุ น้าํ สาขา
คลองโพธิ์

ระดับเสีย่ งภัย

๔) ลุมนํ้าสาขา
หวยทับเสลา
ระดบั เตอื นภยั

การจดั ทาํ โครงการพฒั นาการผลิตที่ยง่ั ยนื ในลมุ นา้ํ สะแกกรงั

•ควรจัดทาํ เชงิ พืน้ ทีล่ มุ น้ําสาขายอ ย ซึง่ สามารถกาํ หนดปจจยั และผูสวนได
สวนเสียท่ชี ดั เจน และสามารถทําไดทกุ ปจ จยั พรอมกัน และสามารถใชก าร
ระดมการจัดทําแผนงานแบบบรู ณาการทุกหนวยงาน และจนสามารถทําให
ระบบนเิ วศลมุ นาํ้ (ดิน น้าํ พนื้ ทีส่ เี ขียว และชมุ ชน) กลับมาทําหนาที่สมดลุ
ยั่งยืน และสรางรายไดใ หก บั ชมุ ชน อยา งม่นั คง และพง่ึ พาตนเองได

เชิงพ้นื ท่ลี มุ่ น้ํา

ลม่ ุ น้ําคืออะไร

ขอบเขตลม่ ุ น้ํา

น้ําฝน (นํ้าจากอากาศ) น้ําท่ามาจากไหน

ชั้น ี่ท ่ิอมตัว ้ดวย ้ํนา ชั้น ี่ทยังไม่ ่ิอมตัว การซึมลงดิน

ระดบั น้ําใต้ดิน
น้ําบาดาล

ข้อมูลปริมาณนํา้ ทเ่ี กบ็ กกั ในดนิ ของป่ าชนิดต่างๆ

พ้นื ทสี่ เี ขยี ว ภาคดูดซบั คารบ อน
COP26

ตามบยทุ ธศาสตรชาติ ๒๐ ป (๒๕๖๑-๒๕๘๐)

แต่ละลมุ่ นาํ้ ย่อยจะตอ้ งมพี ้นื ทส่ี เี ขยี ว
จาํ นวน ๕๕ เปอรเ์ ซน็ ต์ จงึ ทาํ ให้
ระบบสมดลุ



การจัดการทรัพยากรเพอ่ื การผลิตอยา งยง่ั ยืนในระบบนเิ วศนลุมนา้ํ ยอย

• การจดั การทรพั ยากรเพ่อื การผลติ อย่างยงั่ ยนื ใชร้ ะบบนิเวศน์ลุ่มน้ําเป็นตวั กําหนด
พน้ื ทด่ี าํ เนินการ โดยขบวนการทางภูมศิ าสตรส์ ารสนเทศในการจําแนกขอบเขตพน้ื ท่ี
ใช้ระบบนิ เวศน์ลุ่มนํ้าสาขาย่อย เพ่อื กําหนดชุมชนทม่ี สี ่วนร่วมในระบบนิเวศน์ลุ่ม
น้ําสาขาย่อย นัน้ ระดมความคิด แนวทฤษฎี การจัดการทรพั ยากรธรรมชาติ
สง่ิ แวดลอ้ ม สงั คม และเศรษฐกจิ ในระบบนิเวศน์ลุ่มน้ํา จากหน่วยงานของรฐั องคก์ ร
เอกชน นกั วชิ าการ และชมุ ชน จดั ทาํ แผนปฏบิ ตั งิ านแบบบรู ณาการทกุ ฝ่าย โดยให้
หลกั วชิ าการและกฎหมายเป็นตวั กําหนดอย่างชดั เจน การจดั การทรพั ยากรเพ่อื การ
ผลติ อยา่ งยงั่ ยนื แบง่ พืน้ ท่ีโดยใช้ระบบนิเวศน์ล่มุ น้ําย่อยเนื้อที่ไม่เกิน ๕๐,๐๐๐ ถึง
๗๐,๐๐๐ ไร่

ตวั อย่างการพฒั นาล่มุ นํ้าย่อย

กิจกรรม
• การสรา้ งฝายชะลอน้ํา และดกั ตะกอน
• การฟ้ืนฟูแหล่งกกั เกบ็ น้ํา (หลุมขนมครก)
• การปลกู ตน้ ไมร้ มิ น้ํา/พน้ื ทส่ี าธารณะ/ทเ่ี อกชน
• ระบบการฟ้ืนฟูสง่ิ แวดลอ้ ม
• เกษตรปลอดภยั
• การสง่ เสรมิ อาชพี ทม่ี มี ลู คา่ สงู จากตน้ ทนุ ใน

ชมุ ชน
• การสรา้ งความเขม็ แขง็ การมสี ว่ นรว่ ม การ

เปลย่ี น Mindset ของทุกภาคสว่ นในลุ่มน้ํายอ่ ย

แนวคดิ

แนวคิดการพฒั นา การให้นิเวศน์ธรรมชาติ กบั นิเวศน์มนุษยอ์ ย่รู ว่ มกนั ได้
(1) พจิ ารณาปัญหาทเ่ี กดิ ขน้ึ ในระดบั ลมุ่ น้ําของฐานทรพั ยากรระบบการผลิต
และระบบการจดั การมาเป็นโจทย์
(2) สรา้ งองคค์ วามรู้ ระบบข้อมลู และการเรยี นรรู้ ว่ มกนั ระหวา่ งผมู้ สี ว่ น
เกย่ี วขอ้ งหลายฝ่าย เพอ่ื นําไปสู่
(3) การจดั การร่วมกนั หรอื จดั การแบบมสี ่วนรว่ ม

เป้าหมาย

1. การบรหิ ารทรพั ยากรอยา่ งยงั่ ยนื โดยกลไกกระบวนการมสี ว่ นรว่ ม
2. การใชป้ ระโยชน์จากทรพั ยากร เพอ่ื การผลติ อยา่ งคมุ้ คา่ มปี ระสทิ ธภิ าพ และยงั่ ยนื
3. พฒั นาดา้ นบุคลากรและชมุ ชน ดา้ นเสรมิ สรา้ งองคค์ วามรู้ และแลกเปลย่ี นประสบการณ์ ขอ้ มลู ทางวชิ าการ เพอ่ื
จดั การรว่ มกนั
4. สนบั สนุนดา้ นบคุ ลากร งบประมาณ วสั ดุอุปกรณ์ รวมสง่ิ จาํ เป็นในการบรหิ ารจดั การรว่ มกนั

การดาํ เนินงาน

1.เพอ่ื ศกึ ษาขอ้ มลู พน้ื ฐานทต่ี รงกนั และการศกึ ษาวจิ ยั เชงิ ปฏบิ ตั กิ ารรว่ มชุมชน เพอ่ื การวเิ คราะห/์ วางแผนงาน
2. เพอ่ื เสรมิ สรา้ งศกั ยภาพและความแขง็ แกรง่ ชมุ ชน เสรมิ สรา้ งกลไกกระบวนมสี ว่ นรว่ ม
3. จดั ตงั้ กลุ่ม/องคก์ รชุมชน ระดบั หมบู่ า้ น ระดบั ตาํ บล ระดบั ลุม่ น้ํายอ่ ย
4. สนบั สนุนการพฒั นาอาชพี ชมุ ชนทเ่ี หมาะสม และเพม่ิ พน้ื ทส่ี เี ขยี ว
5. สนบั สนุนการจดั ทาํ แผนงานคุม้ ครอง ฟ้ืนฟู บรรเทาผลกระทบทรพั ยากรธรรมชาตแิ ละสงิ่ แวดลอ้ มของชมุ ชน
6. สนบั สนุนการจดั การทรพั ยากรเพอ่ื การผลติ อยา่ งยงั่ ยนื โดยน้อมนําปรชั ญาของเศรษฐกจิ พอเพยี ง/และศาสตรพ์ ระราชา
7. มรี ะบบตดิ ตามประเมนิ ผลทกุ ระดบั แบบมสี ว่ นรว่ ม

เช่นตวั อยา่ ง การจดั การเชิงพ้ืนที่ ลุ่มน้าํ สาขาบึงบอระเพด็ ลุ่มน้าํ สาขา
ยอ่ ยตาํ บลนาขอม (บริเวณตน้ น้าํ จ เพชรบูรณ์ และ นครสวรรค)์







สิง่ ท่กี รรมการลมุ น้าํ สะแกกรงั อยากใหม ี ผานประธานฯ
และเลขานกุ าร ผานคณะกรรมการลมุ นํ้าสะแกกรัง

1.ระบบขอ มูลพื้นฐานทต่ี รงกัน เพอ่ื ประกอบการวิเคราะห/ วางแผนงาน
และในการตดั สินใจ (จากฝายเลขานุการนาํ เสนอทกุ ครงั้ ในการประชุมฯ)
๒. แผนงานโครงการพฒั นาลมุ นาํ้ สาขายอ ยของทกุ ลมุ น้าํ สาขา ๔ สาขา
อยา งยง่ั ยนื จะเปน แผนงานเชงิ พ้ืนทส่ี ามารถทาํ ไดทัง้ ๖ - ๘ ดา น (ครบ
ทุกมตติ ามแผนแมบ ทการจัดการทรัพยากรนา้ํ แหงชาติ ป ๖๑-๘๐)
แผนงานบรู ณาการของทกุ หนว ยงาน ทสี่ ามารถประเมินผลได

แผนแมบ ทการบริหารจดั การทรัพยากรน้ําของ
ประเทศ (ป พ.ศ. ๒๕๖๑ – ๒๕๘๐)

จาํ นวน ๖ ดา น
และ ยุทธศาสตรก ารพฒั นาลมุ น้ําสะแกกรงั ป ๒๕๖๓

จํานวน ๘ ดาน

แผนแมบทการบริหารจัดการทรพั ยากรน้ําของประเทศ (ป
พ.ศ. ๒๕๖๑ – ๒๕๘๐) ๖ ดาน

•ดานท่ี ๑ การจัดการน้าํ อปุ โภค บรโิ ภค
•ดานที่ ๒ การสรา งความมน่ั คงของน้าํ ภาคการผลิต
•ดานที่ ๓ การจดั การน้ําทว มและอทุ กภัย
•ดา นที่ ๔ การจดั การคณุ ภาพนํา้ และอนรุ กั ษท รัพยากรน้ํา

•ดพาังนททลาี่ ๕ยขกอางรดอินนุรักษฟ น ฟูสภาพปาตนนาํ้ ที่เส่ือมโทรม และปองกนั การ
•ดา นท่ี ๖ การบรหิ ารจัดการ

ยุทธศาสตรก ารพฒั นาลุมนา้ํ สะแกกรงั ป ๒๕๖๓
จํานวน ๘ ดา น (เพิ่มจากแผนแมบ ทชาติ ๒ ดา น)

•๗. การทอ งเท่ียวเชิงนเิ วศ
•๘ การสง เสริมและพฒั นาอาชีพทเี่ หมาะสมกบั ศักยภาพของลมุ นา้ํ
(สอดคลอ งกับการแกไ ขปญ หา ๔ ปจจยั สถานภาพลุม น้าํ พนื้ ทภี่ ัยแลง
พ้ืนทภ่ี ยั นํ้าทวม และ ตามขอมูล TP MAP โครงการแกป ญ หาความ
ยากจนของรฐั บาล)