โครงสร้างของดอกและชนิดของผลพิยดา

บทที่ 8 | การสื บพั นธุ์ ของพื ชดอก

โครงสร้างของดอก
และ

ชนิดของผล

จั ด ทำ โ ด ย
น า ง ส า ว พิ ย ด า สุ ขุ ม พั น ธ น า ส า ร ม . 5 / 1 เ ล ข ที่ 1 3

นำ เ ส น อ



คุ ณ ค รู ส ม ใ จ พิ ทั ก ษ์ ธ ร ร ม

8 . 1 . 1 โ ค ร ง ส ร้ า ง แ ล ะ ป ร ะ เ ภ ท ข อ ง ด อ ก

กีบเลี้ยงและกลีบ เ ก ส ร เ พ ศ ผู้ ป ร ะ ก อ บ ด้ ว ย ส่ ว น สำ คั ญ 2 ส่ ว น คื อ อั บ เ ร ณู
ดอกของพื ชบาง ( A N T H E R ) แ ล ะ ก้ า น ชู อั บ เ ร ณู ( F I L A M E N T ) ส่ ว น เ ก ส ร เ พ ศ
ชนิดมีบักษณะ เ มี ย แ บ่ ง อ อ ก ไ ด้ เ ป็ น 3 ส่ ว น ส่ ว น ล่ า ง สุ ด ที่ ติ ด กั บ ฐ า น ด อ ก มั ก
คล้ายกัน เรียง มี ลั ก ษ ณ ะ โ ป่ ง พ อ ง อ อ ก ม า ก ก ว่ า ส่ ว น อื่ น เ รี ย ก ว่ า รั ง ไ ข่
ซ้อนกันเป็นวง ( O V A R Y ) ต่ อ จ า ก รั ง ไ ข่ ขึ้ น ไ ป คื อ ก้ า น เ ก ส ร เ พ ศ เ มี ย
เรียกว่า วงกลีบ ( S T Y L E ) แ ล ะ บ ริ เ ว ณ ป ล า ย สุ ด คื อ ย อ ด เ ก ส ร เ พ ศ เ มี ย
รวม เช่น จำปี ( S T I G M A ) ภ า ย ใ น รั ง ไ ข่ มี โ ค ร ง ส ร้ า ง เ ป็ น ก้ อ น ก ล ม ห รื อ รี
และบัวจีน ข น า ด เ ล็ ก เ รี ย ก ว่ า อ อ วุ ล ( O V U L E ) ก ลี บ เ ลี้ ย ง แ ล ะ ก ลี บ ด อ ก
ติ ด อ ยู่ เ ป็ น ว ง บ น ฐ า น ด อ ก เ รี ย ก ว่ า ว ง ก ลี บ
รู้ ห รื อ ไ ม่ ?
เกสรเพศผู้ประกอบด้วยส่วนสำคัญ 2 ส่วนคือ อับเรณู (anther) และก้านชูอับเรณู
(filament) ส่วนเกสรเพศเมียแบ่งออกได้เป็น 3 ส่วน ส่วนล่างสุดที่ติดกับฐานดอกมักมี
ลักษณะโป่งพองออกมากกว่า ส่วนอื่นเรียกว่า รังไข่ (ovary) ต่อจากรังไข่ขึ้นไปคือ ก้าน
เกสรเพศเมีย (style) และบริเวณปลายสุด คือ ยอดเกสรเพศเมีย (stigma) ภายในรังไข่
มีโครงสร้างเป็นก้อนกลมหรือรีขนาดเล็กเรียกว่า ออวุล (ovule) กลีบเลี้ยงและกลีบดอก
ติดอยู่เป็นวงบนฐานดอกเรียกว่า วงกลีบ

ดอกสมบูรณ์เพศ and ดอกไม่สมบูรณ์เพศ

เ ก ส ร เ พ ศ ผู้ ดอกที่มีส่วนประกอบครบทั้ง 4 ส่วน เรียกว่า ดอก
สมบูรณ์ (COMPLETE FLOWER) แต่ถ้าขาด ส่วนใด
ส่วนหนึ่งไปทำให้มีส่วนประกอบไม่ครบทั้ง 4 ส่วน เรียก
ว่า ดอกไม่สมบูรณ์ (INCOMPLETE FLOWER) เช่น
โป๊ยเซียน ไม่มีทั้งกลีบเลี้ยงและกลีบดอก ส่วนดอกที่มี

เกสรเพศผู้และเกสรเพศเมียอยู่ภายใน ดอกเดียวกัน
เรียกว่า ดอกสมบูรณ์เพศ (PERFECT FLOWER)

ส่วนดอกไม่สมบูรณ์เพศ (IMPERFECT FLOWER) มี
เกสรเพศผู้หรือเกสรเพศเมียเพี ยงอย่างใดอย่างหนึ่ง

ดอกที่มีเฉพาะเกสรเพศผู้เรียกว่า ดอกเพศผู้ และดอกที่
มีเฉพาะเกสรเพศเมีย เรียกว่า ดอกเพศเมีย

เ ก ส ร เ พ ศ เ มี ย ก า ร จำ แ น ก ป ร ะ เ ภ ท ข อ ง ด อ ก อ า จ ใ ช้ เ ก ณ ฑ์ อื่ น ไ ด้ อี ก
เ ช่ น ตำ แ ห น่ ง ข อ ง รั ง ไ ข่ เ มื่ อ เ ที ย บ กั บ ตำ แ ห น่ ง ว ง
รู ป ด อ ก ไ ม่ ส ม บู ร ณ์ เ พ ศ ข อ ง ด อ ก ปั ต ต า เ วี ย ก ลี บ ด อ ก ที่ มี รั ง ไ ข่ เ ห นื อ ว ง ก ลี บ (superior
o v a r y ) เ ช่ น ม ะ เ ขื อ ต ะ ข บ จำ ปี พ ริ ก ถั่ ว ม ะ ล ะ ก อ
แ ล ะ ส้ ม ส่ ว น ด อ ก ที มี รั ง ไ ข่ ใ ต้ ว ง ก ลี บ ( i n f e r i o r
o v a r y ) เ ช่ น ตำ ลึ ง ฟัก ท อ ง แ ต ง ก ว า บ ว บ ทั บ ทิ ม
ก ล้ ว ย แ ล ะ พ ลั บ พ ลึ ง

ประเภทของดอก

มี 2 ประเภท คือ ดอกเดี่ยว (solitary flower) และ
ดอกช่อ (inflorescence)

ดอกเดี่ยว ดอกช่อ

คือ ดอกที่มีดอกเพี ยงหนึ่งดอกบนก้านดอก คือ ดอกที่มีดอกย่อยมากกว่าหนึ่งดอกติดอยู่
เช่น จำปี บัว คุณนายตื่นสาย และทิวลิป บนก้านดอกช่อ มีลักษณะที่แตกต่างกันแล้ว
แต่ชนิดของพื ช เช่น กล้วยไม้ เข็ม ผการอง
และราชพฤกษ์

กระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสง

การจัดเรียงตัวของดอกเดี่ยว การจัดเรียงตัวของดอกช่อ

ฐาน Common receptacle

ดอกร่วม

ทานตะวัน

ดอกของพืชบางชนิดที่เป็นดอกช่อ แต่มักมีความเข้าใจว่าเป็นดอกเดี่ยว
เช่น ทานตะวัน ดาวเรือง ดาวกระจาย และบานชื่น เนื่องจากก้านช่อดอก
ของพืชเหล่านี้จะหดสั้น และขยายแผ่ออกเป็นวง คล้ายจานเรียกว่า ฐาน
ดอกร่วม (common receptacle) ดังนั้นส่วนที่เห็นคล้ายเป็นกลีบดอก
ติดอยู่ที่ วงรอบนอกของฐานดอกร่วมคือ ดอกย่อยที่เรียกว่า ดอกย่อย
วงนอก ซึ่งมักเป็นดอกเพศเมีย อาจมี 1 ชั้น หรือมากกว่าก็ได้ ถัดเข้ามา
จะเห็นดอกย่อยที่มีลักษณะคล้ายหลอดอยู่เบียดกันแน่นเป็นกลุ่มอยู่
บริเวณ ตรงกลางของฐานดอกร่วมเรียกว่า ดอกย่อยวงใน ซึ่งเป็นดอก
สมบูรณ์เพศ

8.1.2 ชนิดของผล

1. ผลเดี่ยว

เป็นผลที่เจริญมาจากดอก 1 ดอกที่มีรังไข่ 1 รังไข่ จะเป็นดอกเดี่ยวหรือดอกช่อก็ได้
ผลเดี่ยวจากดอกเดี่ยว เช่น ตะขบ แต่ถ้าเป็นดอกช่อ รังไข่ของดอกย่อยแต่ละดอก
เมื่อเจริญ เป็นผลจะเจริญแยกจากกัน เช่น กระถิน องุ่น และมะพร้าว

กระถิน

เป็นผลที่เกิดมาจากดอก 1 ดอกที่มี 2. ผลกลุ่ม
จำนวนเกสรเพศเมียมากกว่า 1 อันอยู่
บนฐาน ดอกเดียวกัน จึงมีรังไข่มากกว่า สตรอเบอรี
1 รังไข่ เมื่อแต่ละรังไข่เจริญเป็นผลย่อย
1 ผล ทำให้แต่ละผลติดอยู่ บนฐานดอก
เดียวกัน ผลย่อยอาจแยกจากกัน เช่น
จำปี จำปา การเวก และกระดังงา หรือ
ผลย่อยอาจ เชื่อมติดกันคล้ายผลเดี่ยว
เช่น น้อยหน่า บัวหลวง และสตรอเบอรี

3. ผลรวม

เป็นผลที่เกิดมาจากดอกช่อ ซึ่งมีดอกย่อยจำนวนมากและอยู่เบียดชิดกันในช่อดอก เดียวกัน
และรังไข่ของดอกย่อยแต่ละดอกจะเจริญเป็นผลย่อยที่อยู่เบียดชิดกันบนแกนช่อดอกจนดู
คล้ายเป็นหนึ่งผล เช่น ยอ หม่อน สับปะรด สาเก ขนุน และมะเดื่อ

หม่อน

Thank you