สู่หัวคันนาทองคำ KM

“สูห่ วั คันนาทองคา”

1. ช่อื องค์ความรู้ สู่หัวคนั นาทองคา

2. ชอื่ เจา้ ของความรู้ นายชาญณรงค์ จิรขจรกุล นกั ทรัพยากรบคุ คล

3. องค์ความรู้ท่ีบง่ ชี้ เสริมสร้างองค์กรให้มีขีดสมรรถนะสงู

4. ที่มาและความสาคญั ในการจัดทาองคค์ วามรู้

กรมการพัฒนาชุมชน มอบหมายให้ศูนย์ศึกษาและพัฒนาชุมชน ดาเนินโครงการตามหลักปรัชญาของ
เศรษฐกิจพอเพียง และขับเคล่ือนงานโดยให้ศูนย์ศึกษาและพัฒนาชุมชนสู่การพัฒนาพื้นที่ต้นแบบการพัฒนา
คุณภาพชีวิตตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงประยุกต์สู่โคก หนอง นา โมเดล ภายใต้บริบทพ้ืนท่ีและ
ทรพั ยากรของศนู ย์ศกึ ษาและพฒั นาชมุ ชน

จากการท่ีไดร้ ับผิดชอบในการดูแลฐานเรยี นรู้ “ฅนรกั ษแ์ มธ่ รณี” ซง่ึ เป็นกจิ กรรมในการศนู ยศ์ ึกษาและ
พัฒนาชุมชนนครนายก เพื่อขับเคลื่อนโครงการการพัฒนาพื้นท่ีต้นแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตตามหลัก
ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงประยุกต์สู่โคก หนอง นา โมเดล จึงนามาสู่การจัดการพ้ืนที่ดินและน้าในพื้นท่ีฐาน
เรียนรู้ ฅนรักษ์แม่ธรณี ด้วยการขุดคลองไส้ไก่ในบริเวณพ้ืนที่ท่ีรับผดิ ชอบ และนาดินท่ีขุดข้ึนมาไว้ด้านบนและ
จดั การให้อยใู่ นรปู แบบของ “หัวคันนาทองคา”

“หัวคันนาทองคา” คือ การปรับพื้นท่ีแปลงเกษตรเพ่ือให้เกิดประโยชน์สูงสุด เพ่ือใช้พ้ืนท่ีให้สามารถ
ปลูกผัก ปลูกพืช ปลูกไม้ 5 ระดับ ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ทาให้มีพืช ผัก ไว้กินและใช้ประโยชน์
ได้ตลอด “หัวคันนาทองคา” ยังเป็นส่วนหน่ึงของการออกแบบพ้ืนท่ี โคก หนอง นา โมเดล และเป็นการน้อม
นาเอาศาสตร์พระราชา เกษตรทฤษฎีใหม่ ของในหลวงรัชกาลท่ี 9 มาปรับใช้ให้เหมาะสมกับพ้ืนท่ี เพื่อให้การ
ใชพ้ ้ืนทีใ่ ห้เกิดประโยชนส์ งู สุด

5. รปู แบบ ขัน้ ตอน หรอื กระบวนการ

1. ออกแบบพ้ืนท่ที ่ีตอ้ งการขดุ คลองไสไ้ ก่อาจใชป้ นู ขาวโรยเปน็ เส้นทางวางแนว โดยยึดหลักกการออก
แบบเชิงภูมสิ งั คม และตอ้ งดูองคป์ ระกอบของหัวคนั นาทองคาว่าต้องมีสว่ นฐานท่ีใหญ่กว่าสว่ นบนคนั นา อีกท้ัง
ต้องมกี ารเชื่องโยงแหล่งน้า(หลุมขนมครก)ภายในแปลง

2. ขนาดของหวั คันนานัน้ ให้ดูตามความเหมาะสมกบั บรบิ ทพ้ืนทแ่ี ละขนาดของแปลงเกษตร ถ้ามีพื้นท่ี
มากก็สามารถปรบั ขนาดให้ใหญต่ ามความต้องการได้ โดยใหฐ้ านกวา้ งกว่าสว่ นบนเพ่ือป้องกันดินสไลด์ และหัว
คันนาทองควรทีจ่ ะสูงเพอ่ื ป้องกนั นา้ ท่วมขงั อาจจะทาใหพ้ ชื เกดิ โรครากเนา่ หรือตดิ เชื้อราได้ง่าย

3. คลองไส้ไก่ที่เราขุดเพื่อเอาดินมาทาเป็นหัวคันนาทองคาน้ัน เราอาจจะขุดคลองไส้ไก่ฝ่ังเดียวหรือ
ขุดท้ังสองฝั่งของหัวคันนาทองคาก็ได้ ตามความต้องการและบริบทของพ้ืนที่ ลักษระของคลองไส้ไก่ควรที่จะมี
ความโคง้ มจี ดุ หลมุ ขนมครกและฝายธรรมชาติเป็นชว่ ง ๆ เพื่อสร้างความชุ่มชนื้ ใหก้ บั ดินในแปลงเกษตร

4. เมื่อออกแบบพ้ืนที่ตามท่ีต้องการแล้ว เร่ิมขุดคลองไส้ไก่และหลมุ ขนมครก เพ่ือนาดินมาป้ันเปน็ หวั
คนั นาทองคาเรากจ็ ะได้ “หวั คนั นทองคา”

5. เม่ือเราขุดเสร็จแล้ว เราก็จะได้คลองไส้ไก่ ท่ีมี หัวคันนาทองคา เพ่ือการปลูกพืช ผัก และไม้ 5
ระดับ ได้ตามท่ีต้องการ ควรที่จะหาแฝกเพื่อมาปลูกรอบ ๆ คลองไส้ไก่ หลุมขนมครก เพ่ือป้องการพังทะลาย
ของหน้าดินและยังช่วยในการปรับดิน เนื่องจากหญ้าแฝกมีรากท่ียาวสามารถดูดสารอาหารได้ไกลและช่วย
สร้างธาตอุ าหารในดินทาใหด้ ินมีคณุ ภาพท่ดี ีข้นึ

6. ทาการห่มดิน หลังจากที่เราปลูกต้นไม้ตามท่ีต้องการแล้วให้นาฟางหรือใบไม้ เศษวัสดุจาก
ธรรมชาติที่ย่อยสลายได้ง่าย มาคลุมหัวคันนาทองคาโดยมีความหนาพอสมควรหรือประมาณ 1 คืบแนวตั้ง
และห่างโคนต้นไม้ประมาณ 1 คืบแนวนอน เพ่ือเป็นการรักษาความช้ืนของหน้าดิน จากน้ันโรยด้วยปุ๋ยหมัก
แห้งให้ท่ัวบริเวณที่เราห่มดิน และรดด้วยน้าหมักชีวภาพในอัตาส่วน 1:200 รดให้ทั่ว เป็นอันเสร็จเรียบร้อยใน
การทาหัวคนั นาทองคา (ควรทาซา้ ทุก ๆ 1 เดือน) เพยี งเท่านี้เราก็จะมี พืช ผกั ต้นไม้ เตม็ หัวคันนา และสง่ ผล
ต่อความม่ันคงทางอาหารให้เรา พอกิน พออยู่ พอใช้ และพอร่มเย็น อีกด้วย เม่ือมีเยอะเราก็แบ่งปัน เหลือก็
เก็บและขาย สร้างรายไดเ้ หมอื นมีทองคาอยู่ในมือใช้ไม่หมด

6. เทคนคิ ในการปฏิบตั ิงาน

1. ควรมีการออกแบบพ้ืนที่ก่อนการขุดคลองไส้ไก่และต้องยึดหลักการออกแบบเชิงภูมิสังคมและ
บริบทของพ้ืนที่ที่เราจะทาแปลงเกษตร

2. ฐานของหัวคันนาทองคาควรที่จะมีขนาดใหญ่กว่าส่วนบน และหัวคันนาทองคาควรท่ีจะสูงเพื่อ
ป้องกันน้าท้วมขงั ทาให้พืชเกิดโรค

3. เมอ่ื ปลูกพชื แลว้ ควรทาการหม่ ดนิ ใสป่ ยุ๋ หมกั ชีวภาพและรดน้าหมักชวี ภาพ (แห้งชาม น้าชาม)

7. ปัญหาทพ่ี บและแนวทางแก้ไข

ในการห่มดินในหลายครั้งท่ีมีการเอาม้ือสามัคคี ยังมีผู้ท่ียังไม่เข้าใจในกระบวนการห่มดนิ ทาให้ห่มดิน
ไปชิดกับโคนต้นไมม้ ากเกินไปอาจทาใหต้ ้นไม้เกิดความร้อนจากการยอ่ ยสลายของจลุ ินทรยี ์และอาจทาให้ต้นไม้
ตายได้ จึงตอ้ งหารการอธิบายและบอกหลกั การในการหม่ ดนิ ก่อนที่จะเริ่มลงมือกิจกรรมเอาม้ือสามัคคี

8.ประโยชนข์ ององคค์ วามรู้

ศูนยศ์ กึ ษาและพัฒนาชมุ ชนนครนายกมพี ้ืนที่การเรียนรู้เปน็ แปลงสาธิตและมอี งค์ความรู้เพ่ิม
1. บนหัวคนั นาทองคา ใช้ประโยชนใ์ นการปลูก พชื ผกั และต้นไม้ 5 ระดบั เพื่อใช้ประโยชนส์ งู สดุ
2. การขดุ คลองไสไ้ ก่เพ่ือเปน็ การบรหิ ารจดั การน้าในพ้ืนท่ี ทาให้เกิดการกระจายน้าสู่พืน้ ดินไดด้ ีข้ึนอีก
ทั้งยังเกบ็ น้าไว้ในหลุมขนมครกเพ่ือเพิ่มการกระจายได้อีกด้วย
3. เป็นการบริหารจดั การดินและน้าในพนื้ ที่จากัดเพื่อทาให้เกิดประโยชน์สูงสุด
4. ทาให้มีพืน้ ทีส่ าหรับการเรยี นร้ทู ัง้ การบริหารจัดการพืน้ ที่ดินและน้า และการทาหัวคนั นาทองคา
5. เกิดความ พอกิน พออยู่ พอใช้ พอร่มเย็น เหลือก็แบ่งปันกัน เก็บในส่วนที่สามารถแปรรูป ถนอม
อาหารได้ เหลอื ก็ขายเพือ่ สรา้ งรายได้