มหาชาติคำหลวง

มหาชาติคำหลวง
หนังสือส่งเสริมการอ่าน

ก

คำนำ

หนังสือเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษารายวิชา ภาษาไทย โดยจัดทำขึ้นเพื่อศึกษาถึง
ความเป็นมาของมหาชาติคำหลวง และเนื้อเรื่องต่างๆ ของมหาชาติแต่ละกัณฑ์ ในแต่ละภาค ซึ่ง
มหาชาติแต่ละสำนวนในถิ่นต่างๆ มีคุณค่าทั้งด้านเนื้อหาและด้านวรรณศิลป์ ทำให้ซาบซึ้งกับ
อรรถรสของงานประพันธ์ที่มีคุณค่า ยังได้รู้จักวัฒนธรรมและวิถีชีวิตบางแง่บางมุมของถิ่นต่างๆ
ด้วย

คณะผู้จัดทำ หวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือเล่มนี้จะเป็นนประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจศึกษาในเรื่อง
มหชาติคำหลวง ไม่มากก็น้อย

คณะผู้จัดทำ
22 ก.พ.2565

สารบ
ัญ ก
1
คำ นำ 2
ป ร ะ วั ติ ผู้ แ ต่ ง ลั ก ษ ณ ะ คำ ป ร ะ พั น ธ์ 3
แ น ะ นำ ตั ว ล ะ ค ร 4
กั ณ ฑ์ ท ศ พ ร 5
กั ณ ฑ์ หิ ม พ า น ต์ 6
ท า น กั ณ ฑ์ 7
กั ณ ฑ์ ว น ป ร ะ เ ว ศ น์ 8
กั ณ ฑ์ ชู ช ก 9
กั ณ ฑ์ จุ ล พ น 10
กั ณ ฑ์ ม ห า พ น 11
กั ณ ฑ์ กุ ม า 12
กั ณ ฑ์ มั ท รี 13
กั ณ ฑ์ สั ก ก บ ร ร พ 14
กั ณ ฑ์ ม ห า ร า ช 15
กั ณ ฑ์ ฉ ก ษั ต ริ ย์ 16
น ค ร กั ณ ฑ์ 17
คุ ณ ค่ า แ ล ะ ข้ อ คิ ด 18
บ ร ร ณ า นุ ก ร ม
ส ม า ชิ ก ก ลุ่ ม

ประวัติผู้แต่ง
ลักษณะคำประพันธ์

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โปรดเกล้าฯให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตแปลแต่งที่เมือง
พิษณุโลก เมื่อ พ.ศ. 2025 แต่ละกัณฑ์กวีจะแต่งด้วยฉันทลักษณ์ที่ต่างกัน เช่น ร่าย โบราณ
ฉันท์ โคลง เป็นต้น และการแต่งเรียกว่าแปลยกศัพท์ กล่าวคือขึ้นต้นวรรคด้วยภาษาบาลีแล้ว
แปลเป็นภาษาไทยสลับกันไปทุกวรรค เมื่อแต่งเสร็จแล้วก็โปรดให้นำมาอ่านตรวจทานแก้ไข
และคิดทำนองสวดอย่างวิจิตรพิสดาร มหาชาติคำหลวงนี้ไม่ใช่สำหรับพระเทศน์แต่ให้เจ้าหน้าที่
กรมธรรมการ คือ ขุนทินบรรณาการและขุนธารกำนัลพร้อมกับผู้ช่วยอีก 2 คนใช้สวดถวายให้
พระมหากษัตริย์ทรงฟังทุกวันพระ ในระหว่าง เข้าพรรษาในวิหารหลวงวัดพระศรีสรรเพชญ์
ทำนองสวดของแต่ละกัณฑ์มีเม็ดพรายในการสวดก็แตกต่างกันไปทั้งหลบเสียง เอื้อนเสียง
หลังจากเสียกรุงฯ เมื่อพ.ศ. 2310 ต้นฉบับ มหาชาติคำหลวงหายไป 6 กัณฑ์ คือ หิมพานต์
ทานกัณฑ์ จุลพน มัทรี สักกบรรพ และฉกษัตริย์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึง
โปรดเกล้าฯให้ประชุมกวีร่วมกันแต่งซ่อมกัณฑ์ที่ยังขาดให้ครบทั้ง 13 กัณฑ์

แนะนำตัวละคร

พระเวสสันดร พระนางมัทรี

พระชาลี พระกัณหา

ท้าวสักกเทวราช ชูชก
(พระอินทร์)

พระนางผุสดี พระเจ้ากรุงสญชัย

กัณฑ์ทศพร

อดีตชาติของพระนางผุสดีเป็นมเหสีของพระอินทร์ เมื่อจะสิ้นพระชนมายุพระอินทร์จึง
อนุญาตให้นางขอพรได้ ๑๐ ประการ มีดังนี้
๑. ขอให้เกิดในกรุงมัททราช แคว้นสีพี
๒. ขอให้มีดวงเนตรคมงามและดำขลับดั่งลูกเนื้อทราย
๓. ขอให้คิ้วคมขำดั่งสร้อยคอนกยูง
๔. ขอให้ได้นาม "ผุสดี" ดังภพเดิม
๕. ขอให้มีพระโอรสเกริกเกียรติที่สุดในชมพูทวีป
๖. ขอให้พระครรภ์งาม ไม่ป่องนูนดั่งสตรีสามัญ
๗. ขอให้พระถันเปล่งปลั่งงดงามไม่ยานคล้อยลง
๘. ขอให้เส้นพระเกศาดำขลับตลอดชาติ
๙. ขอให้ผิดพรรณละเอียดบริสุทธิ์ดุจทองคำธรรมชาติ
๑๐. ขอให้ได้ปลดปล่อยนักโทษที่ต้องอาญาประหารได้

กัณฑ์หิมพานต์

พระนางผุสดีประสูติ พระเวสสันดรทรงบริจาคทานตั้งแต่ทรงพระเยาว์ ต่อมาได้อภิเษก
กับพระนางมัทรี มีบุตรพระนามว่าชาลีและกัณหา ในขณะนั้นเมืองกลิงคราษฎร์เกิดความ
แห้งแล้ง เจ้าเมืองจึงให้พราหมณ์มาทูลขอช้างปัจจัยนาคซึ่งเป็นช้างคู่บ้านคูเมืองของ
กรุงสีพีจากพระเวสสันดรพระราชทานให้ ทำให้ชาวเมืองไม่พอใจมาร้องทุกข์ พระเจ้ากรุง
สญชัยจึงให้เนรเทศพระเวสสันดรออกจากเมือง

ทานกัณฑ์

พระนางผุสดีทูขออภัยโทษให้แก่พระเวสสันดรแต่ไม่สาเร็จ ก่อนออกจากเมืองพระเวสสันดร
ทรงบำเพ็ญมหาทาน เรียกว่า “สัตตสดกมหาทาน” คือ การทำทานครั้งยิ่งใหญ่ ได้แก่
การบริจาคสิ่งของ ๗ อย่าง อย่างละ ๗๐๐ ได้แก่ ช้าง ม้า รถ นางกษัตริย์ โคนม ทาสหญิง
และทาสชายให้แก่ชาวเมืองระหว่างทางมีคนมาขอม้าและราชรถพระองค์ก็พระราชทานให้ ใน
ที่สุดจึงต้องทรงอุ้มพระโอรสและพระธิดาเสด็จไปด้วยพระบาท

กัณฑ์วนประเวศน์

พระเวสสันดร พระนางมัทรี ชาลี กัณหาเสด็จถึงเมืองเจตราชกษัตริย์ผู้ครองนครทูลอัญเชิญ
ให้ครองเมือง แต่พระเวสสันดรทรงปฏิเสธกษัตริย์เจตราชจึงส่งเสด็จทั้งสี่พระองค์ไปยังเขา
วงกตแล้วรับสั่งให้พรานเจตบุตรคอยดูแลอยู่หน้าด่าน ไม่ให้ใครเข้าไปรบกวน พระเวสสันดรถือ
เพศเป็นดาบส ส่วนพระนางมัทรีถือเพศเป็นดาบสินี

กัณฑ์ชูชก

พราหมณ์ชูชกเป็นขอทานนำเงินที่ได้ไปฝากเพื่อนไว้ แต่เพื่อนนำเงินไปใช้จนหมด
เมื่อชูชกมาทวงคืนก็ไม่มีให้จึงยกลูกสาวชื่อนางอมิตตดาให้แทนนางปรนนิบัติรับใช้
ชูชกอย่างดี จนพราหมณ์ในหมู่บ้านต่างชื่นชมนาง และตำหนิภรรยาของตน ภรรยา
พราหมณ์เหล่านั้นจึงไปตำหนินาง นางอมิตตดาเสียใจจึงให้ชูชกไปขอกัณหาชาลี
จากพระเวสสันดรให้มาเป็นทาสรับใช้ ชูชกเดินทางไปเขาวงกตพบพรานเจตบุตร
และอ้างว่าเป็นราชทูตของพระเจ้ากรุงสญชัย ถือพระราชสารมาเพื่อทูลเชิญให้พระ
เวสสันดรเสด็จกลับเมือง พรานเจตบุตรก็หลงเชื่อชูชก

กัณฑ์จุลพน

พรานเจตบุตรต้อนรับชูชกด้วยอาหารอย่างดีพร้อมทั้งจัดเตรียมเสบียงให้
และพรรณนาเส้นทางไปเขาวงกตให้ชูชกฟังอย่างละเอียด

กัณฑ์มหาพน

ชูชกออกเดินทางไปตามคำแนะนำของพรานเจตบุตร ระหว่างทางได้พบ
พระอัจจุตฤๅษี จึงใช้อุบายเดียวกับที่หลอกพรานเจตบุตร พระฤๅษีหลงเชื่อ
จึงบอกทางแก่ชูชก

กัณฑ์กุมาร

ในที่สุดชูชกเดินทางถึงจุดหมาย พอรุ่งเช้าพระนางมัทรีเสด็จเข้าป่าหาผลไม้ชูชกก็
รีบไปขอสองกุมารกับพระเวสสันดร พระเวสสันดรยกสองกุมารให้ชูชก

กัณฑ์มัทรี

พระนางมัทรีเสด็จเข้าป่าหาผลไม้ ขณะกำลังเสด็จกลับพบเราชสีห์ เสือเหลือง
เสือโคร่งสกัดทางนางไว้เพื่อมิให้พระนางมัทรีติดตามกัณหาชาลีได้ทัน เมื่อมาถึง
อาศรม พระนางไม่พบกัณหาชาลี จึงออกตามหาและเสียพระทัยจนสลบไป เมื่อ
ฟื้ นคืนสติ พระนางได้ทราบความจากพระเวสสันดรก็อนุโมทนาในปิยบุตรทาน
กับพระเวสสันดรด้วย

กัณฑ์สักบรรพ

พระอินทร์แปลงเป็นพราหมณ์มาขอพระนางมัทรีเพราะเกรงว่าพระเวสสันดร
จะพระราชทานนางแก่ผู้อื่น เมื่อพระอินทร์ได้รับแล้วก็ถวายคืนเพื่อให้
ปรนนิบัติพระเวสสันดรต่อไปและประทานพร ๘ ประการแก่พระเวสสันดร

กัณฑ์มหารช

เทพยดาดลบันดาลให้ชูชกเดินหลงทางมาถึงกรุงสีพีพระเจ้ากรุงสญชัยทรง
ทราบจึงไถ่ตัวสองกุมารคืนและจัดอาหารมากมายมาให้ชูชก ชูชกกินอาหารมากเกิน
ไปจนถึงแก่ความตาย ชาลีทูลขอให้ไปรับพระบิดาและพระมารดากลับเมืองพระเจ้า
กรุงสญชัยจึงจัดขบวนเสด็จไปรับพระเวสสันดร

กัณฑ์ฉกษัตริย์

พระเจ้ากรุงสญชัยเดินทางถึงเขาวงกต เมื่อพระเจ้ากรุงสญชัย พระนางผุสดี พระเวสสันดร
พระนางมัทรี พระชาลี และพระกัณหาพบกันต่างก็ร่ำไห้จนหมดสติ พระอินทร์จึงทรงบันดาล
ให้ฝนโบกขรพรรษตกลงมา กษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์จึงทรงฟื้ นขึ้น

นครกัณฑ์

พระเวสสันดรทรงลาผนวช เสด็จกลับไปครองกรุงสีพีด้วยทศพิธราชธรรมและทรงบริจาคทาน
จนพระชนม์ได้ ๑๒๐ พรรษาจึงสวรรคตไปอุบัติเป็นท้าวสันดุสิต

คุณค่า


๑. ด้านภาษาและสำนวนโวหาร มหาชาติคำหลวงเป็นหนังสือมหาชาติเล่มแรกและเป็นหนังสือ

ประเภทคำหลวงเล่มแรก ภาษาไพเราะได้รับรสวรรณคดีพร้อมมูลไม่ว่าจะเป็นการแสดงความรัก

ความอาลัย และการชมธรรมชาติเพราะเป็นการประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตช่วยกันแต่งจึงต่าง

ประกวดประชันฝีปากตน การแปลก็พยายามรักษาความให้ตรงตามภาษาบาลีต้นฉบับเดิมมากที่สุด

นับว่าเป็นวรรณคดีชั้นเยี่ยมเล่มหนึ่ง

๒. ด้านความรู้
๒.๑ มหาชาติคำหลวงให้ความรู้เกี่ยวกับป่าหิมพานต์อันเป็นความเชื่อของคนในสมัยนั้น
๒.๒ มหาชาติคำหลวงให้ความรู้เกี่ยวกับพรรณไม้ สัตว์ป่าต่าง ๆ
๒.๓ มหาชาติคำหลวงให้ความรู้ในด้านสถาปัตยกรรม ได้แก่ เรือนไทยซึ่งกล่าวถึงเรือนของชู

กชก

๓. ด้านสังคมและวัฒนธรรม
๓.๑ ทางการปกครอง เป็นวรรณคดีที่ชี้ให้เห็นถึงการที่ประชาชนมีสิทธิ์มีเสียงในการปกครอง

บ้านเมืองของตนและแสดงให้เห็นถึงความคิดในการปกครองแบบประชาธิปไตย
๓.๒ ทางวัฒนธรรม มหาชาติคำหลวงช่วยให้เข้าใจวัฒนธรรมอินเดียโบราณและกวีได้สอด

แทรกชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทยสมัยนั้นตลอดจนความคิดความเชื่อลงในหนังสือเล่มนี้

๔. ด้านอิทธิพลต่อวรรณคดีอื่น มหาชาติคำหลวงทำให้เกิดการเทศน์มหาชาติซึ่งสมัยสมเด็จพระเจ้า
ทรงธรรมได้ทรงพระราชนิพนธ์กาพย์มหาชาติเพื่อใช้เทศน์มหาชาติจนเป็นประเพณีสืบต่อมาจนทุก
วันนี้

ข้อคิด

1.อย่าหูเบาเชื่อคนง่าย
2.กระทำความดีอยู่เสมอ
3.การเสียสละแบ่งปันเป็นหัวใจของการสร้างสรรค์สังคม

บรรณนานุกรม

เข้าถึงได้จาก : https://www.sac.or.th/databases/thailitdir/
detail.php?meta_id=181#:~:text=มหาชาติคำหลวงเป็นวรรณคดี,โลกนาถ
โปรดให้ประชุมนักปราชญ์
(สืบค้นวันที่ 22 กุมพาพันธ์ 2565)

เข้าถึงได้จาก : https://th.wikipedia.org/wiki/มหาชาติคำหลวง
(สืบค้นวันที่ 22 กุมพาพันธ์ 2565)

คณะผู้จัดทำ

1.นายธนาบูม จารุการ เลขที่4
2.นายนพกฤต เสนจันทร์ฒิไชย เลขที่ 16

3.นางสาวรสริน เมืองหงษ์ เลขที่17
4.นางสาวพิมพ์ศุภา ดำรงคุณาวุฒิ เลขที่31

5.นางสาวร​ สพ​ ร​อมร​คำต​ัน​เลขที่3​ 2​
6.นางสาวหยกมณี มีหิริ เลขที่39


ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4/12