BUKU SUNDA KELAS 7 - CALAKAN DIAJAR BASA & BUDAYA SUNDA

KALIMAH TRANSITIF & KALIMAH INTRANSITIF

1. Sukaésih keur maca buku
2. Éta doni keur ngalamun
Kecap pagawéan maca dina kalimah kahiji merlukeun objek nyaéta buku.
Lamun éta kalimah teu make objke bakalan jadi kalimat nu teu anggeus
strukturna jeung abakalan nimbulkeun pananya ti nu maca. Kalimah nu kahiji
ieu disebutna kalimah Transitif, nyaéta kalimah nu merlukeun objék.
Sedengkeun kalimah nu kadu disebutna kalimah Intransitif, nyaéta kalimah
nu teu merlukeun objek sanajan teu ditambahan objék dina tungtung
kalimahna.
Conto séjénna :
A. Kalimah Transitif

- Dadan ngadahar Cau
- Michaél najong bola
- Bernard manggul béas sakarung

B. Kalimah Intransitif
- Hayam jago Kongkorongok
- Réynita ngajerit
- Surat geus katarima

LATIHAN SOAL

Pék ayeuna Jieun kalimah Transitif jeung Intransitif masing-masing 5 Kalimah !
KALIMAH TRANSITIF

1. …………………………………………………………………………………………………………………….

2. …………………………………………………………………………………………………………………….

3. …………………………………………………………………………………………………………………….

4. …………………………………………………………………………………………………………………….

5. …………………………………………………………………………………………………………………….

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 45

KALIMAH INTRANSITIF

1. …………………………………………………………………………………………………………………….

2. …………………………………………………………………………………………………………………….

3. …………………………………………………………………………………………………………………….

4. …………………………………………………………………………………………………………………….

5. …………………………………………………………………………………………………………………….

KALIMAH SAMPURNA JEUNG TEU SAMPURNA
1. Pa Yadi keur ngajar di Kelas
2. Yuanita keur nyanyi di panggung
3. Punten !
4. Héh, Kadieu !!

Kalimah kahiji jeung kadua disebutna Kalimah Sampurna sabab kalimah ieu
diwangun ku Subjék (jejer), caritaan (Prédikat) jeung objék atawa katerangan.
Sedengkeun kalimah nu katilu jeung nu kaopat disebutna kalimah teu
sampurna sabab kalimah sampurna mah bisa ngansaukur subjek doing,
predikat doing atawa prédikat jeung objek, pangwilujen atawa kecap pananya.
A. Kalimah Sampurna

- Mang Robert manggul béas sakarung
- Dini nyeuseuh baju
- Mercy nulis surat
- Rina ngahapus papan tulis

B. Kalimah Teu Sampurna
- Wilujeng énjing
- Naon manéh ?!
- Nuhun pisan
- Hampura kuring !

46 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

LATIHAN SOAL

Pék ayeuna jieun ku hidep masing-masing lima kalimah
KALIMAH SAMPURNA

1. …………………………………………………………………………………………………………………….
2. …………………………………………………………………………………………………………………….
3. …………………………………………………………………………………………………………………….
4. …………………………………………………………………………………………………………………….
5. …………………………………………………………………………………………………………………….

KALIMAH TEU SAMPURNA

1. …………………………………………………………………………………………………………………….
2. …………………………………………………………………………………………………………………….
3. …………………………………………………………………………………………………………………….
4. …………………………………………………………………………………………………………………….
5. …………………………………………………………………………………………………………………….

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 47

Pangajaran

V

Kaulinan barudak



A. KAULINAN BARUDAK

Kiwari jeung baheula tangtu geus rubah, jaman beuki kadieu beuki maju
sagala rupa loba nu anyar kaasup kaulinan atawa cocoan pikeun barudak.
Baheula aya nu disebut ucing-ucingna atawa kaulinan nu sipatna teu bisa
diulinkeun sosoranganan, kiwari sagalana geus rubah. Cukup cicing di imah
masing-masing geus bisa ngobrol, geus bisa ulin jeung batur nu paanggang
imahna kusabab kamajuan teknologi kiwari.

Kaulinan barudak nu di lembur mimiti mulai ngagésér kaélehkeun ku
kaulinan barudak kiwari nu disponsoran ku kamajuan téknologi. Sok sanajan
jaman beuki maju, singhoréng laina kalahka ka jadi leuwih hadé conto rupana
aya dina kaulinan barudak kiwari. Lamun urang bandingkeun kaulinan
barudak lembur baheula jeung kiwari, tangtu bakalan patukang tonggong.
Baheula kaulinan barudak téh wangunna saderhana, murah meriah sagala
kalangan bisa maénkeun béda jeung kiwari. Lian ti éta mangpaat kaulinan
barudak baheula nimbulkeun rasa sosial nu kacida gedéna tur miboga
mangpaat ngaraketkeun rasa duduluran antar barudak nu ulin harita.

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 48

Lian baheula lian jeung ayeuna. Tisaprak nincak taun 2000-an, mimiti
barudak kajajah ku téknologi, saenyana mah teu goréng tapi mulai ti harita
struktur budaya di masarakat mulai rubah mimiti ayana PS (Playstation 1)
tuluy Nitendo, HP jeung réa-réa deui. Tisaprak harita nepi ka ayeuna barudak
mulai ngamimitian leuwih resep ulin sorangan tur jarang ilung biung ulin
jeung babaturan nu séjén. Dina matéri ieu urang mimitian deui ngémutan
kaulinan barudak urang lembur naon waé nu matak pikaresepeun tur miboga
mangpaat keur urang kabéh.

B. JENIS-JENIS KAULINAN BARUDAK LEMBUR
GALASIN
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

CONGKLAK
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 49

ÉGRANG
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

LANGLAYANGAN
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

UCING BÉNTÉNG
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

50 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

PÉRÉPÉT JÉNGKOL
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

KOLÉCI
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

ÉNGKLÉ/ SONDAH
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 51

GATRIK
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
BÉKEL/ BÉKLEN
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………

52 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

PANCÉN MANDIRI
Sabada hidep niténan kaulinan barudak di luhur, cig ayeuna coba sebutkeun
kaulinan barudak nu laina, tuliskeun deui kaulinanan tuluy kumaha cara maénna
praktékkeun jeung gambarkeun kaulinanna !
Oray-orayan, Bebeletokan, Karét, Gugunungan, Paciwit-Ciwit Lutung, Sorodot
gaplok, Ucing Sarébu, Ucing nagog, Ucing Sumput, gégéréléngan, Kolécér
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 53

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

54 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 55

KALIMAH AKTIP JEUNG KALIMAH PASIP
Pék ayeuna titénan kalimah di handap ieu
1. Stépanus nyokot buku dina lomari
2. Kélven manggul karung nu eusina béas

3. Ucing diparaban lauk ku Iin
4. Hayam dipeuncit ku mang Dadih

Stépanus jeung Kélven dina kalimah kahiji jeung kalimah kadua
mangrupakeun jejer (subjék) nu ngalakukeun pagawéan nyaéta nyokot jeung
manggul. Tah dua kalimah éta disebutna kalimah aktip.
Sedengkeun Ucing jeung Hayam nu jadi jejer (subjek) dina kalimah nu katilu
jeung kalimah opat téh disebutna kalimah pasip. Sabab dua kalimah éta
kakeunaan ku kecap pagawéan nyaéta diparaban jeung dipeuncit.
Dihandap ieu aya sababaraha conto kalimah Aktip jeung Pasip séjénna.
A. Kalimah Aktip

- Rini nulis surat
- Saépul meuli karokét di ciraos
- Julian najong bola

B. Kalimah Pasip
- Buku ditulis ku Rini
- Rina dicarékan ku Indungna
- Baju rék dijait ku Usman lantaran soék

Pék ayeuna jieun ku hidep masing-masing lima kalimah
KALIMAH AKTIP

1. ……………………………………………………………………………………………………………

2. ……………………………………………………………………………………………………………

3. ……………………………………………………………………………………………………………

56 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

4. ……………………………………………………………………………………………………………
5. ……………………………………………………………………………………………………………
KALIMAH PASIP
1. ………………………………………………………………………………………………………
2. ………………………………………………………………………………………………………
3. ………………………………………………………………………………………………………
4. ………………………………………………………………………………………………………
5. ………………………………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 57

Pangajaran

VI

sajak



A. NU DIMAKSUD SAJAK

Dina gumelarna sajak sunda, saenyana aya dua pamadegan atawa dua
kamandang yén sajak téh cenah dibagi dua. Aya sajak bebas jeung aya sajak
anu polana geus maneuh. Sajak bébas téh sajak nu teu teu kauger saperti halna
sajak kiwari sedengkeun sajak nu boga pola jeung kauger atawa miboga
patokan téh sajak nu sok disebut paparikan. Sajak téh kaasup karya sastra
wangun prosa tina papasingan Puisi. Puisi dina karya sastra sunda jeung karya
sastra Indonésia téh béda.

Sajak Sunda téh kaitung karya sastra nu heubeul atawa anyar. Gumelarna
Kasyra sastra Sajak Sunda dina mangsa sanggeus merdéka kira-kira dina taun
1946 munggaran gumelarna nyaéta sajak nu digarap ku Kis WS. Di tatar
Sunda pangarang sajak nu kahot diantarana Kang Godi suwarna (Jagat Alit),
Ajip Rosidi (Janté arkidam), Saryudi (lalaki di Tegal Pati), Taufik
Faturokhman (wasiat Konglomerat) jeung réa-réa deui.

Sajak téh mangrupakeun karya nu dikedalkeun dina ungkara perasaan jalma
nalika nulis naon nu jadi buah tina pemikiranna ku kituna sajak téh miboga
unsur-unsur dina ngawangun ngadegna karya éta.

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 58

1. Jejer atawa Téma
Téma téh gagasan pokok nu rék ditepikeun ku pangarang dina nyieun sajak

2. Nada jeung Suasana
Nada téh sikep panyajak ka nu maca. Tina sikep éta bakal ngagambarkeun
kuamaha suasana na sajak éta nalika ditepikeun ka nu maca

3. Rasa
Rasa téh nu ngajiwaan sajak. Rasa dina sajak tangtu bakalan kapanggih
lamun geus dikedalkeun atawa sabada dibaca.

4. Amanat
Amanat téh pesen nu rék ditepikeun pangarang ka nu maca ngaliwatan
sajak

Lian ti éta aya sababaraha nu kudu diperhatikeun dina mca sajak sabab ha lieu
saeutik jeung lobana mangaruhan kana ngeunah henteuna sajak dibaca.
1. Sora kudu halimpu
2. Lentong kudu sing merenah
3. Paroman atawa mimic muka
4. Ekspresi dina neuleuman sajak
5. Lenyepan sangkan hiji sajak téh bisa kajiwaan
Ti mimiti gumelarna sajak, aya sababaraha jenis sajak lamun dipasing téa mah
diantarana :
A. Sajak épik : Sajak anu ngeusina ngadadarkeun atawa ngalalakonkeun.

Janté Arkidam kénging Ajip Rodisi.
B. Sajak lirik : Sajak anu eusina ngébréhkeun rasa panyajakna.

Lalaki ditegal pati kénging Sayudi.CONTO SAJAK

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 59

TANAH SUNDA

Karya : Ajip Rosidi

Héjo pagunungan
Paul lautan
Héjo
Paul
Langit na haté kuring

Masing dimana kuring nangtung
Masing kamana kuring leumpang
Tanah lémbok tempak bumetah

Angin nyeot nyiuman tarang
Masing dimana anjeun nunjuk
Masing iraha anjeun cumeluk
Kuring mo mumpang , kuring rék datang
Neueulkeun tarang , neueulkeun jantung

Kuring tungtung teteupan
Kuring tungtung
Teteupan
Tuntung bedil
Ngincer dada

Kuring geus nyaksian getih ngabayah
Getih maranehna nu mikacinta anjeun
Kuring geus nyaksian panon carelong tanggah
Jasadnu ruksak ngalungsar na dada anjeun
Héjo pagunungan , paul lautan
Taya kamarasan ngan katugenahan
Héjo pagunungan , paul lautan
Taya katengtreman , ngan ancaman !

60 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

DOSA

Karya : Étti RS

Gusti,
Sanaos abdi teu kantos balaka
Tangtos salira uninga
Abdi kantos milampah nirca
Ayeuna kacipta ‘na mangsa diri puasa
Mugi salira maparin lolongkrang
Ngawidian abdi ngudag kahayang
Nebus napsu nu mingkang gumiwang :
Nu sétra tina nista , nu sepi tina karisi
Paparin abdi rasa ni’mat anu natrat sarta bagja anu lana
Tina kaéndahan Tan Wangenan

HALODO TEUING KU PANJANG

Karya : Yayat Héndayana

Langit keur jongjon leleson
Kabaribinan nu récétna sora manuk
Nu panting geleber di buruanana
Néwakan hiliwir angin
Ubar awak nu bayeungyang

Sabot nguniang manuk geus nyarumput mantén
Kana dahan tatangkalan anu ranggas teu daunan
Akarna nanceb kana dada bumi
Nu nyongkéré dina gawir , teu walakaya
Tikoro garing halabhab kabina-bina

Langit ngan ukur ngaheruk
Lain teu surti réa nu geus butuheun ku cai
Tapi teu bisa majar kumaha najan geus lila tatahar
“ti kami mah ngan karicur” ceuk langit sorana dareuda “ngan panonpoé can
kénéh méré paréntah”

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 61

Pannpoé teu tarima disalahkeun
Muncereng bari ngahaok , “sidik kami keur nganti-nganti panitah!”
Suorana ngahéab panas
Manjangkeun halodo nu beuki teua

MUN
Mun,
Gunung-gunung geus jadi lembur
Pasawahan jadi perumahan
Walungan kari ngagulaan
Pakebon jadi gedog sigrong
Mangka langit bakal pinuh polusi
Anginna nebar sekarat
Naraka keur pangungsina
Sawarga nyingkah teuing kamana
(Naha generasi kuring bet dibeungbeuratan ku karuksakan nu terus di
ruksak ?)
(Kenging : Kang Tétén has FB-Bandung
Dicutat tina : Mangle Alit No.871)

62 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

PANCEN MANDIRI
Jieun Sajak témana bébas tuluy bacakeun di haeupeun kelas !

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 63

PANCEN MANDIRI

Teangangan babaraha Sajak dumasar kana jenisna, tuluy identifikasi Eusi,
jumlah pada, jumlah padalisan tuluy presentasikeun di hareupeun kelas !

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

64 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………………….

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 65

Pangajaran

VII

Aksara sunda



A. AKSARA SUNDA ANGKA

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 66

B. AKSARA KONSONAN

C. AKSARA VOKAL
CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 67

LATIHAN SOAL

Rubah kecap di handap kana aksara sunda

1. Bata : ……………………………..

2. Kaka : ……………………………..

3. Bata : ……………………………..

4. Lada : ……………………………..

5. Mana : ……………………………..

6. Ida : ……………………………..

7. Mauara : ……………………………..

8. Laura : ……………………………..

9. Rasa : ……………………………..

10. Rama : ……………………………..

11. Bapa Mawa Bata : ……………………………..

12. Mamna Bala-bala Kaka : ……………………………..

13. Mawa Kalapa : ……………………………..

68 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

D. PANANDA SORA

LATIHAN SOAL

Rubah kecap di handap kana aksara sunda

1. Kota Bogor
………………………………………………………………………………………………………….

2. Jalan Padjadjaran

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 69

………………………………………………………………………………………………………….

3. Marina mawa Sangu
………………………………………………………………………………………………………….

4. Pa Usman ngajar di Sakola
………………………………………………………………………………………………………….

5. Bima keur ngadahar uduk di kantin sakola
………………………………………………………………………………………………………….

6. Santi lumpat diudag ku anjing kamari
………………………………………………………………………………………………………….

7. Regia mincing di susukan ciliwung
………………………………………………………………………………………………………….

8. Prasasti ciaruteun ayana di Bogor
………………………………………………………………………………………………………….

9. Tri sastya jeung dasa darma
………………………………………………………………………………………………………….

10. Kota Bogor téh katelah dayeuh hujan
………………………………………………………………………………………………………….

PANCEN MANDIRI
Rubah Paragrap di handap ieu kana aksara sunda !

Dina waktu Abdi SMP, Abdi boga baturan ngarana teh Putra. Putra teh sahabat
abdi anu moal kagantian kahadeana
Ti kelas 7 abdi geus sakelas jeung manehna, ti kelas 7 ge manehna geus
nunjukeun kahadeana padahal eta teh karak ge wauh. nyediakeun imah jeung
urang kerja kelompok, ngajajanan abdi, ngabantuan abdi ngerjakeun tugas jeung
sajabana
70 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

Di kelas 9 abdi makin akrab jeung manehna, sanajan baik manehna teh teu
pernah ngarasa riweuheuh, atawa kabeuratan mun abdi mentaan tulung. Malah
abdi pernah ngendong di Imah manehna padahal ngan kanggo ulin hungkul.
Tapi di ahir kelas salapan si Putra kudu ngalanjutkeun SMA di Luar Kota sabab
bapana kudu pindah tempat gawe jadi abdi kudu papisah jeung si Putra, mugi
mugi manehna sukses di kota baru na, sampai jumpa Putra.

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 71

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

72 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

PEUNTEUN

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 73

Pangajaran

VIII

Seni Karawitansunda


A. NU DIMAKSUD SENI

Seni nyaéta cabang élmu anu miboga multy tafsir atawa rupa-rupa
pamadegan ti sawatara ahli dina widang kasenian. Hal éta ditunjukeun ku
ayana wangenan seni dumasar sawatara ahli anu nénjo tina sudut pandangna
sewang-sewangan. Tapi tina ayana rupa-rupa wangenan seni jeung sudut
pandang anu béda- béda téh, ngajadikeun seni leuwih éndah. Sabab, ku ayana
wangenan seni anu béda ieu nyirikeun yén para ahli leuwih ngamahaman kana
hakékat seni. Hal ieu bakal ngarojong lobana mangpaat tina seni atawa
kasenian, nu ahirna seni téh lain ngan ukur jadi media panghibur wungkul
Kasenian téh kabagi jadi opat cabang anu utama, nyaéta :

1. Seni Musik
Seni musik nyaéta seni anu ngamangpaatkeun media sora boh sora
manusa atawa sota pakakas seni anu nimbulkeun “bunyi” atawa sora.

2. Seni Gerak
Wangenan gerak di dieu nyaéta gerakan anu miboga irama anu jelas jeung
teratur sarta nimbulkeun kaéndahan anu komposisi.Komponén penting
dina seni gerak nyaéta irama, gerak, ekspresi jeung penghayatan. Kaopat
hal éta mangrupa hal penting sangkan gerakan bisa disebut éndah. Seni
gerak di antarana téh nyaéta seni tari.
CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 74

3. Seni Drama
Dina seni drama ampir sarua jeung sei gerak mung dina seni drama mah
ngalakukeun gerak anu moboga maksud atawa acting. Conto seni drama
nyaéta pantomim.

4. Seni Rupa
Mangrupa salah sahiji cabang seni anu ngawujud anu bisa ditempo sacara
langsung. Seni rupa sering disebut hiji réfleksi batin sarta pangalaman
éstetis nu ditepikeun ngaliwatan media garis, warna volume, sarta
komposisi gelap- terang. Contona baé seni mahat patung, seni lukis jeung
seni ukir.

B. SENI KARAWITAN DI TATAR SUNDA

Karawitan numutkeun ahli karawitan saperti Raden Mahyar Angga
Kusumah Dinata jeung Atik S,S.Karawitan, asalna tina kecap Ra jeung Wit ;
Ra hartina nyaéta cahyapanonpoé (seni), sedengkeun Wit hartina nyaéta
pangaweruh. Numutkeun Bapa Atik, ra jeung wit disawang tina paham
animisme jeung dinamisme ra nyaéta ngahormat atawa munjung jeung wit
nyaéta karuhun. Wangenan Karawitan sacara lega nyaéta seni musik nu
ngagunakeun bahanna nyaéta sora. Sedengkeun sacara husus nyaéta seni
sora daérah nu miboga laras pélog jeung saléndro. Aya ogé seni karawitan
nyaéta seni sora manusa jeung atawa sora waditra anu saluyu jeung tradisi
Umpama numutkeun Enslikopedi sacara umum karawitan sarua jeung
musik atawa seni sora

Kagunaan karawitan di antarana

1. minangka média atikan pikeun nambahan pangaweruh, kaparigelan,
ajén inajen, sikep kana seni karawitan, kaasup kana sastra anu aya
sajerohing dina rumpaka (syair) atawa guguritan

2. Minangka pepeling; piwuruk, paréntah, jeung wejangan bisa ngaliwatan
seni karawitan

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 75

3. Minangka hiburan; ngaliwatan seni karawitan bisa digabungkeun jeung
wangun-wangun kasenian lainna saperti tari, bela diri jeung drama

4. Minangka pamirig lagu
5. Minangka pamirig tari
6. Minangka ébréhan rasa
7. Ngagambarkeun jiwa
8. Minangka media sosial; dipaké dina upacara-upacara adat
9. Bisa dipaké pangupah jiwa
C. ALAT MUSIK DINA SENI KARAWITAN SUNDA

Gb. VIII. Saron

Gb. VIII. Calung

76 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

Gb. VIII. Rebab
Gb. VIII. Karinding
Gb. VIII. Kacapi & Suling

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 77

PANCÉN MANDIRI
Teangan deui Gambar jeung pengertian tina alat musik nu dipancénkeun ka
hideup. Témpelkeun dina buku tuluy serat artina jeung cara maénkeunna
kudu dikumahakeun

1. Gendang 4. Panerus
2. Jenglong 5. Go’ong
3. Arumba 6. Gambang

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

78 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA 79

……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………

PEUNTEUN

80 CALAKAN DIAJAR BAHASA JEUNG BUDAYA SUNDA