Garis Panduan Pelaksanaan P5VS dan Pengurusan Kesakitan di Fasiliti Kesihatan Primer

TANDA VITAL KELIMA (PAIN AS FIFTH VITAL SIGN) PENGURUSAN KESAKITAN DI FASILITI KESIHATAN PRIMER PELAKSANAAN TAHAP KESAKITAN SEBAGAI PAIN as 5th Vital Sign GARIS PANDUAN & KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA

GARIS PANDUAN PELAKSANAAN TAHAP KESAKITAN SEBAGAI TANDA VITAL KELIMA (PAIN AS FIFTH VITAL SIGN) DAN PENGURUSAN KESAKITAN DI FASILITI KESIHATAN PRIMER Diterbitkan oleh Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga Edisi pertama : 2018 Edisi kedua : 2023 Rekod dokumen in bolen didapati daripada Perpustakaan Negara Malaysia e ISBN : 978-967-19800-6-4 Salinan dokumen ini juga boleh didapati di laman sesawang KKM : www.moh.gov.my Hak Cipta © Kementerian Kesihatan Malaysia Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada penerbitan ini boleh diterbitkan semula atau diedarkan dalam apa jua bentuk atau dengan sebarang cara atau disimpan dalam pangkalan data atau sistem perolehan semula tanpa kebenaran bertulis terlebih dahulu daripada Kementerian Kesihatan Malaysia BAHAGIAN PEMBANGUNAN KESIHATAN KELUARGA KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA ARAS 7 & 8, BLOK E10, KOMPLEKS E PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN PERSEKUTUAN 62590 PUTRAJAYA

TIMBALAN KETUA PENGARAH KESIHATAN (KESIHATAN AWAM) KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA Assalamualaikum Warahmatullahi Wabarakatuh dan Salam Sejahtera Alhamdulillah, syukur ke hadrat Allah S.W.T Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer untuk kegunaan di peringkat kesihatan primer. Sebagaimana maklum Program Bebas Kesakitan adalah merupakan satu konsep yang melibatkan pelbagai disiplin dalam penjagaan tahap kesakitan pesakit yang melibatkan rawatan farmakologi dan juga rawatan bukan-farmakologi. Pelaksanaan tahap kesakitan sebagai tanda vital kelima atau Pain as 5th Vital sign (P5VS) telah bermula di semua hospital Kementerian Kesihatan Malaysia sejak tahun 2009 lagi diikuti dengan pengenalan konsep Hospital Bebas Kesakitan (Pain Free Hospital) pada tahun 2011 yang ketika itu melibatkan tiga hospital. Konsep bebas kesakitan ini telah diperluaskan kepada semua fasiliti kesihatan KKM termasuklah di klinik kesihatan. Ini dapat memastikan penjagaan kesihatan yang holistik dan berterusan kepada pesakit bukan hanya ketika berada di hospital malah di mana-mana fasiliti Kesihatan termasuk diperingkat kesihatan primer. Di kesempatan ini, saya ingin merakamkan setinggi-tinggi ucapan terima kasih dan tahniah kepada semua yang terlibat dalam penghasilan buku garis panduan ini. Diharapkan semua anggota kesihatan dapat bekerja secara berpasukan dalam melaksanakan perkhidmatan ini di fasiliti kesihatan masing-masing. Sekian, terima kasih. DATUK DR. NORHAYATI BINTI RUSLI Timbalan Ketua Pengarah Kesihatan (Kesihatan Awam), Kementerian Kesihatan Malaysia Kata Alu-Aluan

PENGARAH BAHAGIAN PEMBANGUNAN KESIHATAN KELUARGA KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA Kata Alu-Aluan Assalamualaikum Warahmatullahi Wabarakatuh dan Salam Sejahtera Alhamdulillah, syukur ke hadrat Allah S.W.T kerana Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga telah berjaya menerbitkan Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer. Garis panduan ini adalah hasil semakan semula Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Klinik Kesihatan yang dikeluarkan pada tahun 2018. Kita mensasarkan semua klinik kesihatan melaksanakan tahap kesakitan sebagai tanda vital kelima disusuli dengan pengukuhan pengurusan kesakitan sebagai satu inisiatif bagi mengukuhkan lagi kualiti perkhidmatan sedia ada di klinik kesihatan. Dengan adanya buku garis panduan ini, diharapkan anggota kesihatan di fasiliti kesihatan primer masing-masing dapat meningkatkan lagi mutu pengurusan pesakit. Saya ingin merakamkan ucapan terima kasih dan tahniah kepada semua yang terlibat dalam penghasilan buku garis panduan ini. Semoga buku garis panduan ini dapat membantu anggota kesihatan di fasiliti kesihatan primer dalam meningkatkan mutu penjagaan pesakit termasuk pengurusan kesakitan dan bekerja dalam satu pasukan. Sekian, terima kasih. DATO' DR. MOHAMED SAPIAN BIN MOHAMED Pengarah Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga Kementerian Kesihatan Malaysia

1. PENGENALAN .............................................................................................................. 6 2. OBJEKTIF UMUM 7 3. OBJEKTIF KHUSUS 7 4. POLISI OPERASI BAGI PELAKSANAAN PROGRAM BEBAS KESAKITAN 7 5. TAHAP KESAKITAN SEBAGAI TANDA VITAL KELIMA (P5VS) 7 6. PENGUKUHAN PENGURUSAN KESAKITAN 14 7. PEMANTAUAN PELAKSANAAN PROGRAM BEBAS KESAKITAN DI FASILITI KESIHATAN PRIMER 21 5.1. Penyataan Polisi Bagi Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima 7 5.2. Lokasi Pelaksanaan 8 6.1. Penyataan Polisi bagi Pengukuhan Pengurusan Kesakitan 14 7.1. Pemantauan Pelaksanaan P5VS di Fasiliti Kesihatan Primer 21 7.2. Pemantauan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 23 6.2. Modified WHO Analgesic Ladder untuk Pengurusan Kesakitan 15 6.3. Format Penilaian Kesakitan di Fasiliti Kesihatan Primer (Pain Assessment Format) 6.4. Keperluan Ubat untuk Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 5.3. Kategori Anggota Yang Terlibat 8 5.4. Cara Pelaksanaan P5VS 8 5.5. Intervensi Tahap Kesakitan 11 i. Carta Alir Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 12 6.2.1. Pendekatan Berperingkat bagi Fisioterapi (Non-Pharmalogical Approaches) dalam Pengurusan Kesakitan Kronik di Fasiliti Kesihatan Primer. 16 6.2.2. Carta Alir Pengurusan Kesakitan Fisioterapi di Fasiliti Kesihatan Primer. 17 ii. Pendekatan Multidisiplin dalam Pengurusan Kesakitan 13 iii. Prosedur Kerja Pelaksanaan P5VS di Fasiliti Kesihatan Primer 14 i. Kriteria Penilaian Pelaksanaan P5VS 21 ii. Borang Format Penilaian P5VS 22 ......................................................................................................... ..................................................................................................... .................................................................................................................. ............................................................................................. .......................................................................... ..................................................................................... ................................................................................. ................................ ............. ............... ......................... ............. ............................................................. ........................... ..................... .......................................................................................... .......................................................................................... 18 .................................................................................................................. 20 .................................................................................... ........................ ....................................................... ................................................................ ................. .......................................................................................... ISIKandungan

8. LATIHAN KEPADA ANGGOTA KESIHATAN 26 9. PENDIDIKAN KESIHATAN MENGENAI KESAKITAN KEPADA PESAKIT 26 10. RUJUKAN 26 11. Definisi Terma 27 12. Senarai Penyumbang: 28 LAMPIRAN 29 LAMPIRAN 1: DECLARATION OF MONTREAL 29 LAMPIRAN 2: Definisi Kesakitan (IASP, 2020) 30 LAMPIRAN 3 31 LAMPIRAN 4 33 ................................................................ ................. ........................................................................................................................ .............................................................................................................. .................................................................................................. ............................................................................................................................ ............................................................ ............................................................ .................................................................................................................. ..................................................................................................................

Di Malaysia, pengurusan kesakitan pada awalnya bermula di hospital dengan kewujudan Pain Free Program atau Program Bebas Kesakitan pada tahun 2008 mengikut Pekeliling Ketua Pengarah Kesihatan Bil 2008 dengan ‘Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima’ Pain as 5th Vital Sign. Pada tahun 2011, KKM memperkenalkan konsep Pain Free Hospital atau Hospital Bebas Kesakitan selaras dengan Declaration of Montreal bahawa akses kepada pengurusan kesakitan adalah hak asasi manusia (Rujuk Lampiran 1). Konsep Bebas Kesakitan merupakan satu inisiatif yang holistik kepada pengurusan kesakitan dengan mengguna pakai penilaian yang betul, berlandaskan konsep multidisiplin dalam pengurusan kesakitan sama ada dengan pendekatan farmakologi atau bukan farmakologi (pharmacological and non-pharmacological approaches) termasuk perubatan tradisional dan perubatan komplementari. Sejajar dengan perkembangan positif konsep penjagaan kesakitan, pengukuhan dan perluasan skop pain as 5th vital sign diperluaskan di semua fasiliti kesihatan, Kementerian Kesihatan Malaysia, sebagaimana surat arahan Ketua Pengarah Kesihatan rujukan: KKM.600-28/2/10 Jld 2 (43), 30 Ogos 2017 berkenaan Pengukuhan Dan Peluasan Skop Pain As 5th Vital Sign Dan Pain Free Program Bagi Fasiliti Kementerian Kesihatan Malaysia. Program bebas kesakitan di klinik kesihatan memberi fokus kepada skop tahap kesakitan sebagai tanda vital kelima (Pain As 5th Vital Sign) dan juga pengurusan kesakitan. Manakala, Program Bebas Kesakitan (Pain Free Program) turut dilaksanakan di fasiliti kesihatan primer yang mana ianya menumpukan kepada kes kesakitan kronik berbanding dengan hospital yang banyak menangani masalah kesakitan akut. Pelaksanaan kedua-dua skop ini mempamerkan konsep penjagaan berasaskan pesakit (patient-centred care). Peluasan skop ini ke fasiliti kesihatan primer juga dapat memastikan penjagaan kesihatan pesakit yang lebih holistik dan berterusan (continuity of care). Kesakitan merupakan antara sebab utama kedatangan pesakit ke fasiliti kesihatan primer untuk mendapatkan rawatan. Proses penilaian tahap kesakitan yang lemah telah dikenal pasti sebagai penghalang utama dalam proses pengurusan kesakitan. Namun begitu, perkhidmatan dan rawatan untuk kawalan kesakitan yang ada juga masih belum menyeluruh dan ini telah menyebabkan kesakitan yang dialami pesakit tidak dapat dikawal sepenuhnya. Antara sebab-sebab kesakitan tidak dirawat dengan sempurna adalah kerana sakit dan tahap kesakitan tidak dapat dilihat dengan mata kasar, kurang keutamaan untuk mengurangkan kesakitan, kurang pemahaman terhadap fisiologi kesakitan dan fungsi ubat analgesik dalam kalangan anggota kesihatan dan pesakit, serta kebimbangan mengenai opioid dan kesan sampingannya. International Association for The Study of Pain (IASP) telah mendefinisikan kesakitan pada tahun 1979 dan ianya telah disemak dan ditambahbaik pada tahun 2020 di mana 6 fokus utama telah dimasukkan dalam definisi kesakitan. Kesakitan didefinisikan sebagai “An unpleasant sensory and emotional experience associated with, or resembling that associated PENGENALAN with, actual or potential tissue damage,” (Rujuk Lampiran 2). Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 6

2. OBJEKTIF UMUM Implementasi skop pain as 5th vital sign (P5VS) dan pengurusan kesakitan di fasiliti kesihatan primer 4. POLISI OPERASI BAGI PELAKSANAAN PROGRAM BEBAS KESAKITAN 5. TAHAP KESAKITAN SEBAGAI TANDA VITAL KELIMA (P5VS) Pengukuhan dan perluasan program ini akan dilaksanakan di semua fasiliti kesihatan Kementerian Kesihatan Malaysia bagi memenuhi polisi pelaksanaan program bebas kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia yang dilaksanakan semenjak tahun 2008. Pelaksanaan dan peluasan program bebas kesakitan meliputi 2 skop di fasiliti kesihatan primer seperti berikut: 3. OBJEKTIF KHUSUS : 3.1. Memupuk kesedaran mengenai kepentingan P5VS. Memupuk amalan penggunaan dan pengesanan skor kesakitan sebagai sebahagian daripada pengambilan tanda vital. 3.2. 5.1. Penyataan Polisi Bagi Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima i. Tahap kesakitan sebagai tanda vital kelima (P5VS) i. Skor kesakitan adalah tanda vital ke-5 ii. Skor kesakitan dinilai pada semua pesakit Alat penilaian Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia (MOH pain scale) mestilah digunakan secara konsisten iii. Anggota kesihatan perlu diberi kesedaran dan dilatih tentang penilaian dan pengurusan kesakitan iv. Anggota kesihatan perlu memberi perhatian dan respon segera kepada skor kesakitan pesakit dan menguruskan kesakitan dengan sewajarnya v. ii. Pengukuhan pengurusan kesakitan: a. Kesakitan akut b. Kesakitan kronik Meningkatkan pengetahuan kakitangan kesihatan mengenai pengesanan dan pengurusan awal kesakitan. 3.3. Memperkukuhkan pengetahuan tentang pengurusan kesakitan (akut dan kronik) dalam kalangan kakitangan kesihatan. 3.4. Memberi kesedaran (awareness) dan memperkasakan pesakit mengenai tahap kesakitan serta kaedah untuk menguruskan kesakitan. 3.5. Meningkatkan kepuasan pesakit melalui perkhidmatan yang disediakan di fasiliti kesihatan primer. 3.6. Memastikan kesinambungan penjagaan pesakit di antara fasiliti kesihatan primer dengan fasiliti kesihatan sekunder / tertier. 3.7. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 7

5.2. Lokasi Pelaksanaan Pelaksanaan pain as 5th vital sign (P5VS) sebagai permulaan, boleh dijalankan di mana - mana lokasi dan diperluaskan secara berperingkat ke seluruh fasiliti kesihatan primer mengikut kesesuaian klinik kesihatan: 5.3. Kategori Anggota Yang Terlibat Semua anggota kesihatan dari pelbagai kategori, yang terlibat dalam perawatan pesakit di fasiliti kesihatan primer perlu dilatih dan mahir dalam menilai tahap kesakitan. Pelaksanaan P5VS juga memerlukan penglibatan pesakit dan penjaga. 5.4. Cara Pelaksanaan P5VS Pelaksanaan P5VS seterusnya akan diperluaskan di semua fasiliti kesihatan primer di Malaysia. Kaunter saringan Bilik konsultasi Bilik kecemasan dan rawatan Perkhidmatan domisiliari Klinik pergigian Unit fisioterapi Unit terapi cara kerja Unit farmasi Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia (MOH Pain Scale) Skala muka (IASP FACES faces scale) Skala FLACC (FLACC Observational Pain Score) NIPS (Neonatal / Infant Pain Scale) Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia Saringan Kesakitan Semua pesakit yang mendapatkan perkhidmatan kesihatan di fasiliti kesihatan primer perlu disaring. i. Penilaian Skor Kesakitan Skor kesakitan pesakit boleh dinilai menggunakan beberapa jenis skala penilaian termasuk: Alat penilaian kesakitan yang disarankan digunakan di fasiliti Kementerian Kesihatan adalah Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia seperti ditunjukkan di bawah. Ia adalah kombinasi Numerical Rating Scale (NRS), Visual Analoque Score (VAS). Ianya digunakan untuk pesakit dewasa dan kanak-kanak berumur tujuh (7) ke atas. ii. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 8

Skala muka (IASP FACES scale) IASP FACES pain scale - revised Skala FLACC Skala FLACC (FLACC Observational Pain Score) Skala muka digunakan untuk pesakit kanak-kanak berumur empat (4) hingga tujuh (7) tahun. Pesakit akan memberikan skala kesakitan mereka berdasarkan muka yang dipaparkan. Skala FLACC (Face, Legs, Activity, Cry, Consolability) merupakan skala pemantauan (Observational scale) digunakan untuk pesakit kanak-kanak berumur satu (1) bulan hingga empat (4) tahun dan juga pesakit dewasa yang mempunyai masalah kognitif. Untuk skala FLACC, setiap kategori adalah 0-2 dan jumlah skor adalah antara 0 - 10. Category Scoring 0 1 2 Face No particular expression or smile Occasional grimace or frown, withdrawn, disintereseted Frequent to constant quivering chin, clenced jaw Legs Normal position or relaxed Uneasy, restless, tense Kicking or legs drawn up Activity Lying quietly, normal position, moves easily Squirming. Shifting back and forth, tense Arched, rigid or jerking Cry No cry (awake or sleep) Moans or whimpers; occasional coplaint Crying steadily, screams or sobs, frequent complaints Consolability Content, relaxed Reassured by occasional touching, hugging or being talked to distractable Difficult to console Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 9

NIPS (Neonatal / Infant Pain Scale) Neonatal/Infant Pain Scale (NIPS) A score greater than 3 indicates pain Score Facial Expression 0 - Relaxed muscles Restful face, neutral expression 1 - Grimace Tight facial muscles, furrowed brow, jaw, chin (negative facial expression - nose, mouth and brow) Cry 0 - No cry Quiet, not crying Breathing Patterns 0 - Relaxed Usual pattern for this infant Arms 0 - Relaxed/restrained No muscular rigidity, occasional random movements of arms Legs 0 - Relaxed/restrained No muscular rigidity, occasional random movements of arms State of Arousal 0 - Sleeping/awake Quiet, peaceful sleeping or alert random leg movement 1 - Fussy Alert, restless and trashing 1 - Flexed/Extended Tense straight legs, rigid and/ or rapid extension, flexion 1 - Flexed/Extended Tense straight legs, rigid and/ or rapid extension, flexion 1 - Change in breathing In drawing, irregular, faster than usual, gagging and breath holding 1 - Whimper Mild moaning, intermittent 2 - Vigorous cry Loud scream, rising, shrill continuous (note, silent cry may be scored if baby is intubated as evidenced by obvious mouth and facial movements). Skala NIPS Skala NIPS digunakan untuk pesakit bayi baru lahir hingga umur satu (1) bulan. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 10

Skor kesakitan boleh diklasifikasikan seperti berikut: 0 1-3 4-6 7-10 Tiada Kesakitan (No Pain) Ringan (Mild) Sederhana (Moderate) Teruk (Severe) iii. Ringkasan bagi penggunaan skala kesakitan adalah seperti berikut: Dokumentasi Tahap Kesakitan sebagai Tanda Vital Tahap kesakitan didokumentasikan sebagai tanda vital kelima di dalam rekod pesakit. 1. Suhu (Temperature, T) 2. Tekanan darah (Blood Pressure, BP) 3. Kadar nadi (Pulse Rate, PR) 4. Kadar Pernafasan (Respiratory Rate, RR) 5. Skor kesakitan (Pain Score, PS) iv. Umur dari ahir 4-7 tahun ≥7tahun Dewasa hingga 1 bulan sebulan hingga 4 tahun dan pesakit dewasa yang mempunyai masalah kognitif Skala kesakitan FACES (IASP) Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia NIPS FLACC 5.5. Intervensi Tahap Kesakitan Intervensi tahap kesakitan dilakukan mengikut Carta Alir Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer. Carta alir ini juga perlu dipamerkan di tempat yang strategik dan disimpan di dalam fail untuk rujukan. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 11

i. Carta Alir Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer K edatang an pesakit Prim ary tria g e P enilaian skala kesakitan 1-3 4-6 7-10 P endaftaran (klinik) S e c o n d ary tria g e P eng a mbilan 5 tanda vital Bilik K e c e m asan Jenis kesakitan

Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 12 K esakitan Kronik K esakitan Akut K enalpasti punc a dan ra w at (P/N P) Nilai skala kesakitan *N P – N o n-Ph arm a c olo gic al Tre atm e nt ● Fisioterapi (rujuk 6.2 2) ● T & C M ● T erapi C ara K erja *P – P h arm a c olo gic al Tre atm e nt (m o difie d WH O a n alg e sic la d d er) K enalpasti punc a dan ra w at (P/N P)* Rujuk F M S/ H ospital P enilaian se mula skala kesakitan < 4 ≥ 4 Pulang / F ollo w up Rujuk F M S/ H ospital

Pendekatan Multidisiplin dalam Pengurusan Kesakitan Pengurusan kesakitan adalah melibatkan pelbagai disiplin termasuk pegawai dan jurupulih perubatan fisioterapi, pegawai dan jurupulih perubatan carakerja, pegawai farmasi dan lain-lain. Pengurusan kesakitan juga melibatkan kaedah farmakoterapi dan bukan farmakoterapi seperti T&CM. Kesemua anggota multidisiplin mempunyai peranan masing-masing dalam pengurusan kesakitan. ii. Bil Profesion Peranan dalam mengurangkan tahap kesakitan pesakit 1. Pakar Perubatan Keluarga Menyelaras dan memantau program serta merawat pesakit secara holistik 2. Pegawai Perubatan Memberikan rawatan dan preskripsi ubat yang bersesuaian 3. Farmasi/Pendidikan Kesihatan Melaksanakan pendidikan pesakit tentang pematuhan pengambilan ubat, fungsi ubat, alergi dan kesan sampingan 4. Pegawai Psikologi Menjalankan rawatan modifikasi tingkahlaku (behaviour modification) dan kaunseling 5. Pegawai Dan Jurupulih Perubatan Fisioterapi/ Pegawai Dan Jurupulih Perubatan Cara Kerja Menggunakan teknik dan peralatan yang sesuai untuk mengurangkan kesakitan 6. Penolong Pegawai Perubatan / Jururawat Menjalankan saringan kesakitan, mencatatkan skor kesakitan dan intervensi kesakitan 7. Pembantu Perawatan Kesihatan Menguruskan pendaftaran pesakit dan mengambil tanda vital 8. Pembantu Tadbir Menguruskan pendaftaran pesakit Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 13

iii. Prosedur Kerja Pelaksanaan P5VS di Fasiliti Kesihatan Primer Bil Tindakan Lokasi Tanggungjawab 1. Penilaian tahap kesakitan Primary triage PPP/JT/JM/PPK 2. Pendaftaran Pesakit Kaunter Pendaftaran PT/PPK 3. Ambil tanda vital pesakit termasuk skor kesakitan sebelum pemeriksaan doktor. Secondary triage PPP/JT/JM/PPK 4. Memberi penerangan skala tahap kesakitan kepada pesakit Lokasi berkaitan PPP/JT/JM 5. Menilai dan mengenalpasti skala tahap kesakitan Lokasi berkaitan PPP/JT/JM 6. Merujuk sekiranya perlu, mengikut skala kesakitan yang ditetapkan Lokasi berkaitan PPP/JT/JM 7. Memberi preskripsi ubat sekiranya perlu Bilik rawatan PP/PPP/JT 8. Menilai semula tahap kesakitan selepas setengah jam ubatan diberi Lokasi berkaitan PP/PPP/JT 9. Beri temujanji untuk pemeriksaan lanjut atau pesakit dirujuk ke hospital untuk rawatan lanjut Kaunter temujanji/ Bilik rawatan PP/PPP/JT/JM 6. PENGUKUHAN PENGURUSAN KESAKITAN Pengurusan kesakitan terdiri dari dua kompenan utama iaitu : Kesakitan akut Kesakitan kronik 6.1. Penyataan Polisi bagi Pengukuhan Pengurusan Kesakitan Merawat semua pesakit yang hadir dengan kesakitan sama ada kesakitan akut atau kesakitan kronik. 1. 2. Memastikan pengurusan kesakitan dilakukan secara optima. Semua pesakit yang mengalami kesakitan akan dinilai dan dirawat mengikut kesesuaian berdasarkan Modified WHO Analgesic Ladder. 3. Pengurusan kesakitan melibatkan pasukan pelbagai disiplin (multidisciplinary team) 4. Perawatan kesakitan akan diberi mengikut keperluan individu (individualised) dengan menggunakan kaedah farmakologi dan bukan farmakologi (fisioterapi, terapi cara kerja, kaunseling serta perubatan tradisional dan rawatan komplimentari). 5. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 14

Pemberian ubat tahan sakit (analgesic) adalah berdasarkan skor kesakitan 6.2. Modified WHO Analgesic Ladder untuk Pengurusan Kesakitan MILD 1 - 3 PCM and/or NSAID, COX-2 PRN and/or regular MODERATE 4 - 6 Weak Opioid e.g. Tramadol, Dihydrocodeine Combined with PCM and/or NSAID, COX-2 PRN and/or regular SEVERE 7 - 10 Strong Opioid e.g. Morphine, Oxycodone Combined with PCM and/or NSAID, COX-2 PRN and/or regular UNCONTROLLED Refer to Acute Pain Service for: PCA, Epidural and other pain interventions Modified Analgesic Ladder for Paediatrics Severe Pain PS ( 7-10) Moderate Pain PS ( 4-6) Mild Pain PS ( 1-3) Non-opioids ± adjuvants Opioids + Non-opioids ± adjuvants Opioids + Non-opioids ± adjuvants Non Opioids Paracetamol NSAIDS Ibuprofen Naproxen Diclofenac Meloxicam Opioids Clonidine Weak opioids Sucrose Tramadol Strong opioids Morphine, Fentanyl Oxycodone Adjuvants Amitriptylline Gabapentin Ketamine Maklumat lanjut mengenai pengiraan dos ubat perlu merujuk kepada Lampiran 3 atau melalui bahan pendidikan dalam laman sesawang KKM https://www.moh.gov.my/index.php/pages/view/1071 Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 15

Pendekatan Berperingkat bagi Fisioterapi (Non-Pharmalogical Approaches) dalam Pengurusan Kesakitan Kronik di Fasiliti Kesihatan Primer. 6.2.1. Pendekatan Fisioterapi (non-pharmacology) adalah berdasarkan skor kesakitan. MILD 1 - 3 Pengurusan Kendiri Kesakitan Tunjuk ajar aplikasi modaliti oleh Ahli Fisioterapi seperti Hotpack / Icepack / TENS untuk digunakan di rumah. Senaman Terapeutik Memberikan preskripsi senaman regangan, mobiliti, kekuatan, ketahanan, keseimbangan dan koordinasi serta aktiviti fizikal yang bersesuaian berdasarkan kondisi. Pelan Discaj Pesakit Membentuk pelan discaj pesakit yang komprehensif dalam pengurusan kesakitan kronik. Pendidikan Kesihatan dan Latihan Memberi pendedahan kepada pesakit dan keluarga berkenaan teknik relaksasi, konsep pacing, penilaian risiko, penjagaan postur, ergonomik dan konsep adaptasi dalam pengurusan kesakitan. MODERATE to SEVERE > 4 Penggunaan Pain Modalities seperti berikut: Elektroterapi Electrical Stimulation (TENS) Ultrasound Terapi Interferential (IFT) Terapi Laser Short Wave Diathermy Terapi Shock Wave Terapi haba Terapi panas (Hotpack, Infrared, Wax) Terapi sejuk (Ice pack, Cryo Compression) Senaman Terapeutik Regangan Kekuatan Mobiliti Koordinasi Ketahanan Terapi Manual Joint Mobilization Soft Tissue Manipulation (STM) Myofasial Release (MFR) Taping/Bracing/Bandaging Muscle Energizing Techinique Proprioception Neuromuscular Facilitation (PNF) UNCONTROLLED Sakit tidak berkurangan/ bertambah teruk/tiada perubahan selepas 3 bulan intervensi Skala Sakit > 6 Rujuk Pegawai Perubatan/ Pakar Perubatan Keluarga untuk pemeriksaan dan tindakan lanjut. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 16

6.2.2. Carta Alir Pengurusan Kesakitan Fisioterapi di Fasiliti Kesihatan Primer. Menilai semula skor kesakitan Menilai semula skor kesakitan Terima Rujukan daripada Program Bebas Kesakitan Discaj dengan program di rumah dan penekanan meneruskan pengurusan kendiri di rumah (self- management) Menilai Pesakit menggunakan borang penilaian Fisioterapi Pengambilan 5 tanda vital Kesakitan akut Kesakitan kronik (sakit > 3 bulan) Memilih jenis rawatan untuk kesakitan akut Memilih jenis rawatan untuk kesakitan kronik Memberi rawatan yang sesuai Sakit berkurangan Skala Sakit < 4 Sakit tidak berkurangan /bertambah selepas 3 bulan Skala Sakit > 6 Sakit berkurangan Skala Sakit < 4 Sakit tidak berkurangan/ bertambah teruk/tiada perubahan Skala Sakit > 6 Meneruskan rawatan sehingga Skala Sakit ≤ 1 /kembali ke aktiviti normal Rujuk Pegawai Perubatan/ FMS untuk pemeriksaan dan tindakan lanjut Meneruskan rawatan sehingga kesakitan terkawal/ mencapai tahap fungsi maksima/ kompeten dalam pengurusan kendiri kesakitan Rujuk Pegawai Perubatan/ FMS untuk pemeriksaan dan tindakan lanjut Memberi rawatan yang sesuai Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 17

PAIN MANAGEMENT CLINIC: PATIENT ASSESSMENT FORM Date : ___________ Name: Age: Past medical/surgical History: DESCRIPTION OF PAIN: PHYSICAL EXAMINATION Site: Duration: Nature: Psychosocial screening (ACT-UP) : Activities : (How is your pain affecting your life? Eg; sleep, appetite, physical activities, relationships?) Coping : (How do you deal/cope with your pain? What makes it better/worse?) Think : (Do you think your pain will ever get better?) Upset : (Have you ever feeling worried/anxious or depressed/blues?) People : (How do people respond when you have pain?) Aggravating/ Relieving fr: Format Penilaian Kesakitan di Fasiliti Kesihatan Primer (Pain Assessment Format) 6.3. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 18 Vital Signs: BP: mm Hg PR: /min T: 0 C RR: /min Pain score: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Examination of pain site :

Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 19 INVESTIGATIONS: DIAGNOSIS: 1) Pain: ______________________________________________________ 2) Medical: ____________________________________________________ MANAGEMENT Pharmacotherapy Type Dose/Frequency Duration Respond Benefit/Adv.Effect Follow-up 1._____________________ ______________ ______________ _____________ ______________ ______________ 2._____________________ ______________ ______________ _____________ ______________ ______________ 3._____________________ ______________ ______________ _____________ ______________ ______________ Non-pharmacorherapy Frequency Compliant: Y/N Follow up Explaination _____________ ______________ ______________ Relaxation technique _____________ ______________ ______________ Physiotherapy i. Stretching ______________ ______________ ______________ ii. Muscle Strengthening Exercise ______________ ______________ ______________ iii. Aerobik/walking/swimming/jogging ______________ ______________ ______________ Other, please specify: Follow up: Seen By: ___________________________________ Improve func�on: Outcome: Household work Achievement :_________________________ Leisure ac�vi�es School a�endance New Goal To Be Achieved :_________________________ Work

Keperluan Ubat untuk Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer Kategori prescriber yang boleh memulakan preskripsi: 6.4. KUMPULAN UBAT NON OPIOIDS 1. Analgesic Paracetamol 500mg C+ OPIOIDS 1. Weak Opioid Tramadol A / KK A B 3. Cox-2 inhibitor Celecoxib 200mg (Capsule) A / KK 2. NSAIDs Sodium Diclofenac 1. Tablet (50mg) 2. Gel (1%) 1. Ketoprofen Transdermal Plaster (30mg) 2. Ketoprofen Gel (2.5%) 1. Capsule (50mg) 2. IM (Intramuscular) (50mg/ml) 3. IM (75mg/3ml) B A A / KK C B A / KK A A / KK A / KK B NAMA UBAT Kategori Presciber Mefenamic acid 250mg (Capsule) Ibuprofen 200mg (Tablet) Naproxen Sodium 250mg (Tablet) Ketoprofen Meloxicam 7.5mg (Tablet) Indomethacin 25mg (Capsule) Etoricoxib 90mg (Tablet) A / KK Dihydrocodeine (DF 118) 30mg 2. Strong Opioid Morphine A B A* A* 1. Controlled Release Table (10mg) 2. Immediate Release (10mg / 5ml solution) Tablet Oxycontin SR 10mg Fentanyl patch 25mcg/hr ANTINEUROPATHIC AGENTS Gabapentin 300mg (Capsule) A / KK STEROIDS A / KK A Intraarticular injection triamcinolone acetonide 40 mg/ml OTHERS Syrup Simplex BP 66.7% Intraarticular injection triamcinolone acetonide 10 mg/ml A* Pakar Perunding/ Pakar bagi Indikasi yang spesifik sahaja A Pakar Perunding/ Pakar A / KK Pakar Perunding/ Pakar/ Pakar Perubatan Keluarga B Pakar Perunding/ Pakar/ Pakar Perubatan Keluarga/ Pegawai Perubatan C Pakar Perunding/ Pakar/ Pakar Perubatan Keluarga/ Pegawai Perubatan/ # Anggota Paramedik C+ Pakar Perunding/ Pakar/ Pakar Perubatan Keluarga/ Pegawai Perubatan/ # Anggota Paramedik/ # Anggota Paramedik perbidanan Nota: # Anggota Paramedik: Hanya boleh membekalkan ubat dengan/tanpa preskripsi, tidak boleh menulis sebarang preskripsi berdasarkan Pemberian Kuasa di Bawah Peraturan 23A [Ruj. No.: KKM.600-12/4/6 Jld. 2 (19) bertarikh: 31 Oktober 2018]. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 20

Senarai ubat yang akan dipohon untuk kegunaan klinik kesihatan: IM Tramadol HCL 50 mg/ml Tablet Morphine CR 10mg Tablet Oxycontin SR 10 mg Fentanyl patch 25 mcg/hour Pemantauan pelaksanaan dilakukan dengan menggunakan format penilaian pelaksanaan P5VS mengikut kriteria seperti di bawah: Laporan penilaian status pelaksanaan P5VS perlu dihantar pada bulan Ogos setiap tahun kepada Jabatan Kesihatan Negeri dan Kementerian Kesihatan Malaysia. Penilaian dijalankan secara audit silang oleh pegawai dari klinik berdekatan atau oleh pegawai dari Pejabat Kesihatan Daerah. Klinik yang memperolehi markah pencapaian dokumentasi skor kesakitan sebagai tanda vital kelima 80% dan ke atas dikategorikan sebagai klinik kesihatan yang melaksanakan P5VS. 1. 2. 3. 4. 7. PEMANTAUAN PELAKSANAAN PROGRAM BEBAS KESAKITAN DI FASILITI KESIHATAN PRIMER 7.1. Pemantauan Pelaksanaan P5VS di Fasiliti Kesihatan Primer i. Kriteria Penilaian Pelaksanaan P5VS Skop Sasaran Pelaksanaan Latihan P5VS kepada semua anggota kesihatan* (berfasa) 1. 60% Dokumentasi skor kesakitan sebagai tanda vital kelima dalam kad pesakit luar/kad rawatan (minima 30 kad) 2. 80% Penggunaan Pain Assessment Tool untuk pelaksanaan P5VS** 3. 100% Carta alir P5VS tersedia dalam fail atau ditampal di lokasi pelaksanaan. 4. 100% *Semua anggota kesihatan dari pelbagai kategori, yang terlibat dalam perawatan pesakit di klinik kesihatan perlu dilatih dan mahir dalam menilai tahap kesakitan. ** maklumbalas pesakit penggunaan pain ruler Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 21

Borang Format Penilaian P5VS Catatan Pegawai Penilai Ketua Pegawai Penilai Nama: Jawatan: Tarikh: ii. Bil Skop Pengiraan Sasaran Pencapaian 1. Latihan P5VS kepada semua anggota bilangan anggota yang dilatih Jumlah bilangan anggota 60% x 100% 2. Dokumentasi skor kesakitan sebagai tanda vital kelima dalam 30 kad rawatan. bilangan kad yang mempunyai dokumentasi skor kesakitan) 30 80% x 100% 3. Penggunaan Pain Assessment Tool untuk pelaksanaan P5VS bilangan lokasi yang menggunakan skala kesakitan Jumlah lokasi pelaksanaan P5VS 100% x 100% 4. Carta Alir Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer tersedia dalam fail atau ditampal di lokasi pelaksanaan. bilangan lokasi carta alir dipamerkan Jumlah lokasi pelaksanaan P5VS 100% x 100% Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 22

Pemantauan pengurusan kesakitan diperlukan untuk mengetahui beban sebenar dari segi penggunaan ubat, perkhidmatan yang diperlukan dan juga kos rawatan farmakologi dan bukan farmakologi di fasiliti kesihatan primer dan negeri. Maklumat pesakit perlu diisi ke dalam Format Pendaftaran Pengurusan Kesakitan. Data ini adalah untuk simpanan di klinik kesihatan untuk rujukan maklumat individu dan bagi memudahkan proses pengisian reten pengurusan kesakitan setiap bulan. 7.2. Pemantauan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer Format Pendaftaran Pengurusan Kesakitan (KKM/BPKK/PFP 01-2019 Pin. 2023) i. Maklumat pesakit perlu diisi ke dalam Format Beban Kerja Harian dan Bulanan Pengurusan Kesakitan. Data Pengurusan Kesakitan ini adalah untuk kegunaan klinik kesihatan dan negeri. a. Laporan reten bulanan Pengurusan Kesakitan dari klinik kesihatan hendaklah dihantar ke Pejabat Kesihatan Daerah sebelum 5hb setiap bulan. b. Laporan reten bulanan Pengurusan Kesakitan dari Pejabat Kesihatan Daerah hendaklah dihantar ke Jabatan Kesihatan Negeri sebelum 10hb setiap bulan. c. Laporan reten bulanan Pengurusan Kesakitan dari Jabatan Kesihatan Negeri hendaklah dihantar ke Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga, Kementerian Kesihatan Malaysia sebelum 15hb setiap bulan Format Beban Kerja Harian dan Bulanan Pengurusan Kesakitan (KKM/BPKK/PFP 02-2019 Pin. 2023) ii. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 23

Format Pendaftaran Pengurusan Kesakitan KKM/BPKK/PFP 01-2019 Pin. 2023 i. i. NEGERI / DAERAH / KLINIK KESIHATAN: BULAN/ TARIKH: Bil Tarikh Nama Kad Pengenalan Sumber rujukan JantinaUmur Etnik Skala Kesakitan AnalgesicNSAIDs COX Inhibitor Weak Opiod Strong Opiod Anti Neuropatik Anti Migraine Steroid T&CM Fisioterapi Terapi Cara Kerja Rujuk FMS Rujuk Peg. Psikologi Rujuk Hosp Hospital Klinik Kesihatan Lain-lain L P 0 - 9 10 - 19 20 - 29 30 - 39 40 - 49 50 - 59 60 – ke atas M C I BS L Diagnosis 1 - 3 4 - 6 7 - 10 PCM Mefenamic acid Diclofe(oral/ injection) Ibuprofen Indomethacin Naproxen Ketoprofen Meloxicam Celecoxib/ Etoricoxib Tramal (oral/IM) DF118 Morphine Oxycontin Fentanyl patch Gabapentin Ergotamine Triamcinolone Lain-lain

Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 24 *BS: Bumiputera Sabah/ Sarawak *Skala kesakitan dilakukan semasa enrolmen Koding Diagnosis : 1 Chronic Headache 2 Neck Pain 3 Back Pain 4 Joint Pain: Shoulder, Hip and Knee 5 Fibromylgia 6 Neurophatic Pain 7 Chronic Abdominal Pain 8 Cancer Pain

Reten Bulanan Pengurusan Kesakitan NEGERI / DAERAH / KLINIK KESIHATAN: BULAN / TAHUN: ii. KKM/BPKK/PFP 02-2019 Pin. 2023 Klinik Kesihatan Sumber Rujukan Jantina Umur Etnik is Skala Kesakitan Analgesik NSAIDs COX InhibitorWeak Opiod Strong Opiod Anti Neuropatik Anti Migraine Steroid T&CM Fisioterapi Terapi Cara Kerja Rujuk FMS Rujuk Peg. Psikologi Rujuk Hosp esihatan keatas mic acid oral/ injection) nhacin nfen am b/ Etoricoxib oral/IM) ein patch ntin ine olone

Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 25 DiagnosHospital Klinik KeLain-lain L P 0 - 9 10 - 19 20 - 29 30 - 39 40 - 49 50 - 59 60 dan k M C I BS L 1-3 4-6 7-10 PCM MefenamDiclofe(oIbuprofen IndomethNaproxe KetoprofMeloxicaCelecoxiTramal (oDF118 Morphine OxycontiFentanyl GabapenErgotamTriamcinLain-lain BS: Bumiputera Sabah/ Sarawak *Skala kesakitan dilakukan semasa enrolmen

Latihan anggota secara berterusan perlu dijalankan bagi memastikan Program Pengurusan Kesakitan berjalan lancar. Latihan berkenaan P5VS perlu dijalankan kepada pegawai perubatan, pegawai pergigian, pegawai farmasi, penolong pegawai perubatan, jururawat, pegawai dan jurupulih perubatan fisioterapi, pegawai dan jurupulih perubatan cara kerja, pembantu perawatan kesihatan dan anggota kesihatan lain yang terlibat dalam rawatan pesakit secara berkala. Semua anggota kesihatan perlu dilatih sekurang-kurangnya sekali dalam masa 3 tahun. Latihan berkenaan dengan pengurusan kesakitan akut dan kesakitan kronik dijalankan untuk pegawai perubatan, pegawai farmasi, penolong pegawai perubatan, jururawat pegawai dan jurupulih perubatan fisioterapi, pegawai dan jurupulih perubatan cara kerja secara berkala. Keperluan peralatan untuk latihan adalah seperti berikut: Memberi pendidikan mengenai jenis-jenis kesakitan, skala kesakitan dan modaliti rawatan yang bersesuaian. Menyediakan bahan-bahan pendidikan kesihatan yang boleh meningkatkan kesedaran dan kefahaman pesakit mengenai kesakitan. Contoh bahan-bahan pendidikan adalah seperti risalah, poster, video dan lain-lain. Penyampaian pendidikan kesihatan boleh menggunakan platform media sosial dan aplikasi multimedia. Skala Kesakitan Kementerian Kesihatan Malaysia Modified WHO Analgesic ladder untuk pengurusan kesakitan. Risalah (pamphlets and brochures) Borang-borang (pendaftaran, penilaian pesakit dan reten) a) b) c) d) 8. LATIHAN KEPADA ANGGOTA KESIHATAN 9. PENDIDIKAN KESIHATAN MENGENAI KESAKITAN KEPADA PESAKIT 10. RUJUKAN Guideline for Common Chronic Pain Conditions in Primary Healthcare Clinics - 2016 a) b) CPG Cancer Pain Management - 2011 a) Training Module for Primary Care - Pain as 5th Vital Sign b) RAT Approach for Primary Care (Recognise, Assess and Treat) 10.1. Garispanduan: 10.2. Modul Latihan bagi P5VS di klinik kesihatan 2018: Management of Acute Pain Pain in Paediatric Patient Backpain Management Cancer Pain Knee Pain Management - Case Presentation Chronic Abdominal Pain Management Chronic Headache Management Joint Pain i. ii. iii. iv. v. vi. vii. viii. 10.3. Modul Latihan bagi Pengurusan Kesakitan di Klinik Kesihatan 2018: Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 26

Neck Pain Management Neuropathic Pain Management Opioid Rotation Physiotheraphy Role in Pain Management ix. x. xi. xii. Surat arahan Ketua Pengarah Kesihatan rujukan: KKM.600-28/2/10 Jld 2 (43), 30 Ogos 2017 berkenaan Pengukuhan Dan Peluasan Skop Pain As 5th Vital Sign Dan Pain Free Program Bagi Fasiliti Kementerian Kesihatan Malaysia. 10.4. 10.5. Rujukan laman sesawang / atas talian pada pautan https://www.moh.gov.my/index.php/pages/view/1071 https://drive.google.com/file/d/1AfJo6ypVUYTeNi385r4wZnFJV9pWjeFJ/view 11. Definisi Terma Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 27 Acute Pain Pain of recent/ sudden onset Pain last more than 3 months Pain persist even after wound healed Chronic Pain FLACC Face, Legs, Activity, Cry, Consolability IASP International Association for The Study of Pain JM Jururawat Masyarakat JT Jururawat Terlatih PPP Penolong Pegawai Perubatan PP Pegawai Perubatan PT Pembantu Tadbir PPK Pembantu Perawatan Kesihatan T&CM Traditional and Complementary Medicine

12. Senarai Penyumbang: Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 28 1. Dr. Mastura Binti Ismail Timbalan Pengarah Kesihatan Primer Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 2. Dr Harijah binti Wahidin Pakar Perunding Anestesiologi Hospital Melaka 3. Dr. Aminuddin Bin Ahmad Pakar Perunding Anestesiologi Hospital Putrajaya 4. Dr. Mohamad Aswad bin Abu Pakar Perubatan Anestesiologi Hospital Tuanku Jaafar, Seremban 5. Dr Rima Marhayu binti Abdul Rashid Pakar Perubatan Kesihatan Awam Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 6. Dr. Anees binti Abdul Hamid Ketua Penolong Pengarah Kanan (Kesihatan Primer) Jabatan Kesihatan Negeri Kelantan 7. Dr. Rozita binti Ariffin Ketua Penolong Pengarah Kanan Jabatan Kesihatan Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur & Putrajaya 8. Dr. Nik Mazlina binti Mohammad Ketua Profesyen Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Kelana Jaya 9. Dr. Norhana Binti Yazid Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Chendering 10. Dr. Masliza binti Yusof Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Bandar Kota Bharu 11. Dr. Zainab Binti Kusiar Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Mantin, 12. Dr. Nagammai A/P Thiagarajan Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Kuala Lumpur 13. Dr. Hamimah binti Saad Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Kuala Lumpur 14. Dr. Naemah Binti Sharifuddin Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Bandar Sri Putra, 15. Dr. Tan Sing Yee Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Jenjarum, 16. Dr. Noran Binti Ramli Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Pesint 9 17. Dr. Teoh See Wie Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Salak 18. Dr. Noor Mikraz Mohamad Isa Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Seremban 2 19. Dr. Zukri bin Mat Ail Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Beris Kubor Besar 20. Dr. Nurul Izzatul Aisyah Binti Ismail Pakar Perubatan Keluarga Klinik Kesihatan Permaisuri 21. Dr Siti Fatimah Binti Mat Hussin Pegawai Perubatan Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 22. Pn. Aw Sook Fuan Ketua Penolong Pengarah Kanan Bahagian Amalan & Perkembangan Farmasi 23. Pn. Amal Farhana Bt. Adenan Pegawai Pemulihan Perubatan (Fisioterapi) Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 24. Pn Lim Khee Li Pegawai Pemulihan Perubatan (Fisioterapi) Hospital Tunku Azizah 25. Nor Anizah Binti Sipol Ketua Penyelia Jururawat Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 26. En Nasiumin Bin Mohd Nor Penyelia Penolong Pegawai Perubatan Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 27. Pn. Nurul Hidayah Kamaludin Pegawai Pemulihan Perubatan (Fisioterapi) KK Presint 18, Putrajaya 28. En. Encik Thillainathan A/L Krishnan Pegawai Pemulihan Carakerja Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 29. Pn. Huraizah binti Zaini Ketua Jururawat Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga 30. Pn Khor Seng Yin Pegawai Pemulihan Perubatan Cara Kerja KK Ayer Keroh

LAMPIRAN Lampiran 1 DECLARATION OF MONTREAL Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 29

Lampiran 2 Definisi Kesakitan (IASP, 2020) The definition is: “An unpleasant sensory and emotional experience associated with, or resembling that associated with, actual or potential tissue damage,” and is expanded upon by the addition of six key Notes and the etymology of the word pain for further valuable context. • Pain is always a personal experience that is influenced to varying degrees by biological, psychological, and social factors. • Pain and nociception are different phenomena. Pain cannot be inferred solely from activity in sensory neurons. • Through their life experiences, individuals learn the concept of pain. • A person’s report of an experience as pain should be respected. • Although pain usually serves an adaptive role, it may have adverse effects on function and social and psychological well-being. • Verbal description is only one of several behaviours to express pain; inability to communicate does not negate the possibility that a human or a nonhuman animal experiences pain. Rujukan: https://www.iasp-pain.org/publications/iasp-news/iasp-announces-reviseddefinition-of-pain/ accessed on the 15 August 2022 Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 30

Lampiran 3 PARACETAMOL Oral Rectal Dose: 15mg/kg/dose Total daily not to exceed • 75 mg/kg/day in children • 60 mg/kg/day in infants • 30 mg/kg/day in preterm 28-32 wks CGA Avoid more frequent than 4 hourly dosing Inferior to oral Loading doses: 40mg/kg Dose: 20 mg/kg every 6-8 hours Suppositories should not be used in neutropenic or severely immuno-compromised patients. Non Steroidal Anti-Inflammatory Drugs (NSAIDs) Ibuprofen 5-10 mg/kg per dose (max 400 mg per dose) PRN 6-8 hourly Max 30-40 mg/kg per day or 1.2 gm per day Not recommended < 3 months, caution < 6 months (refer specific dosages) Diclofenac suppository Rectal = 3 mg/kg per day PRN divided 8-12 hourly (max 3 mg/kg/day or 150 mg/d whichever is less) Consent for suppositories required, usually in patients > 10 kg • Careful attention to hydration and concomitant use of nephrotoxic drugs • Children appear to have a lower incidence of renal and gastrointestinal side effects when compared to adults even with chronic administration SUCROSE Who Works well for infants < 12 months, and up to 18 months Most effective for preterm and term infants during the neonatal period When Sole analgesic for minor procedures e.g. venipuncture, IV line, dressings, removal of ECG leads 1. Adjunct to strong analgesia and topical anaesthetics e.g. chest drain insertion, laser treatment, ROP examination 2. How Start administration 1-2 minutes before a painful stimulus May be repeated during a painful procedure if necessary up to maximum dose per event It can be given using a pacifier or directly dripped (one drop at a time) on to the tongue using a syringe The number of applications is decided according to the child's response. Caution Useful for single attempt painful procedures Not appropriate for continuing pain Not effective if given via nasogastric tube directly to the stomach Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 31

Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 32 OPIOIDS Intravenous Morphine Titration Protocol for Acute Pain in Children Moderate/ severe pain? Morphine not indicated Consider PCM or NSAIDs Morphine gold standard analgesia Titrate to comfort (Use ideal weight if obese) No Is child ≥ 50 kg? Is child ≤ 6 months Dilute 10 mg morphine made up to 10 mls with 0.9%NaCl Dilute 0.2mg/kg morphine made up to 10 mls with 0.9%NaCl Assess patient before giving: Rousable to voice RR > 10 child HR appropriate If patient does not fulfill criteria, reconsider morphine Assess patient before giving: Rousable to voice RR > 20 infants > 15 in toddler/child HR appropriate If patient does not fulfill criteria, reconsider morphine Assess patient before giving: Rousable to voice RR > 30 neonate > 20 infant HR appropriate If patient does not fulfill criteria, reconsider morphine Administer 1-2 ml iv from the syringe 1ml = 1 mg Administer 2.5 ml iv from the syringe 2.5ml = 0.05 mg/kg Administer 1 ml iv from the syringe 1ml = 0.02 mg/kg Wait for 5 minutes and reassess the response Still in moderate or severe pain Has 5 cycles of this flowchart been repeated in 25 minutes? Call APS Adapted from Starship Hospital, New Zealand 2019 No Yes Yes No Yes Yes Yes No & < 50 kg No & ≥ 50 kg Caution • Renal or liver impairment • Neuromuscular disease • Sleep apnoea • Pre-existing respiratory failure • Receiving other sedatives • Infant < 6 months

Lampiran 4 SENARAI SEMAK KEPERLUAN PROGRAM BEBAS KESIHATAN DI FASILITI KESIHATAN PRIMER KKM Arahan: sila tanda [ / ] pada ruang yang berkaitan. Bil. Peralatan dan Bahan Kuantiti Catatan A. PAKEJ ASAS Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (P5VS) 1. Pembaris Skala Kesakitan 1 setiap anggota 2. Carta Alir Pengendalian P5VS di Fasiliti Kesihatan Primer B. BAHAN RUJUKAN PROGRAM BEBAS KESAKITAN DI FASILITI KESIHATAN PRIMER 1. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain as Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 1 mengikut bilangan lokasi Pengukuhan Pengendalian Kesakitan 1. Pembaris Skala Kesakitan 1 setiap anggota 2. Carta Alir Pengurusan Kesakitan di Fasiliti Kesihatan Primer min. 1 set mengikut bilangan lokasi 3. Analgesic Ladder Untuk Pengurusan Kesakitan Akut min. 1 set 1 mengikut bilangan lokasi 4. Format Penilaian Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 5. Senarai Ubatan Bagi Pengurusan Kesakitan 6. Slip Preskripsi Ubat 7. Surat Rujukan 8. Buku Sijil Sakit 9. Format Pendaftaran Pengurusan Kesakitan 10. Format Beban Kerja Harian Pengurusan Kesakitan 11. Format Beban Kerja Bulanan Pengurusan Kesakitan 2. Training Module For Primary Care - Pain As 5th Vital Sign 3. RAT Approach For Primary Care 5. CPG Cancer Pain Management - 2011 6. Management Of Acute Pain 7. Pain In Paediatric Patient 8. Backpain Management 9. Cancer Pain 10. Knee Pain Management 11. Chronic Abdominal Pain Management 12. Chronic Headache Management 13. Joint Pain 14. Neck Pain Management 15. Neuropathic Pain Management 16. Opioid Rotation 17. Physiotherapy Role In Pain Management 4. Guideline for Common Chronic Pain Conditions in Primary Healthcare Clinics - 2016 Nota: 1. Sila pastikan semua keperluan dan peralatan mencukupi . 2. Sekiranya terdapat bahan rujukan yang tiada, sila buat salinan jika perlu. Garis Panduan Pelaksanaan Tahap Kesakitan Sebagai Tanda Vital Kelima (Pain As Fifth Vital Sign) Dan Pengurusan Kesakitan Di Fasiliti Kesihatan Primer 33

KEMENTERIAN KESIHATAN MALAYSIA BAHAGIAN PEMBANGUNAN KESIHATAN KELUARGA Aras 7 & 8, Blok E10, Kompleks E Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan 62590 Putrajaya