หน่วยการเรียนรู้เรื่อง พัฒนาการของอาณาจักรอยุธยา

ออกพระวิสูตรสุนทร (โกษาปาน)
เป็ นหวั หนา้ คณะราชทตู ท่ีถวายพระ
ราชสาสน์ แด่พระเจา้ หลุยส์ท่ี 14
กษตั ริยแ์ ห่งฝรงั่ เศส 

 เชอวาเลีย เดอ โชมองค์ ถวายพระราช
สาส์นของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แด่องค์
สมเด็จพระนารายณม์ หาราช

อาณาจกั รอยุธยามีความเจริญมัน่ คงยาวนาน พ้ ืนฐาน
เป็ นสังคมเกษตรกรรมและสังคมนานาชาติอันเป็ นผลจาก
การติดต่อคา้ ขายกันต่างแดนเป็ นระยะเวลานาน ผนวกกับ
การมีประชากรหลายเช้ ือชาติ ศาสนาและวฒั นธรรมที่อพยพ
โยกยา้ ยเขา้ มาต้งั หลกั แหล่งก่อกาเนิดเป็ นเอกลกั ษณข์ องเป็ น
ตนเอง และมีอิทธิพลเป็ นแบบอย่างในดินแดนใกลเ้ คียง
ตลอดจนเป็ นตน้ แบบของอาณาจกั รไทยระยะต่อมาในสมัย
กรุงธนบุรแี ละรตั นโกสินทร์ ดงั น้ ี

ภมู ิปัญญาท่ีเป็ นนามธรรม ศิลปสถาปัตยกรรม

ภูมิปัญญาและ
ศิลปวฒั นธรรมสมยั อยธุ ยา

ขนบธรรมเนียมประเพณี วรรณกรรมและ
ศิลปะการแสดง

สังคมไทยมีคติความเชื่อในรูปแบบของขอ้ หา้ ม และขอ้ ควร
ปฏิบตั เิ ก่ียวกบั วิถีชีวิตต้งั แตเ่ กิดจนตาย รวมท้งั เรื่องอาชีพที่ยดึ ถือปฏิบตั ิ
ควบคู่กับขนบธรรมเนียมประเพณีจากศาสนาจนกลายเป็ นรากฐานของ
วฒั นธรรมไทย ดงั น้ ี

ภมู ิปัญญาที่เป็ นนามธรรม

ความเช่ือเร่อื งไสยศาสตร์ ความเช่ืออนั เนื่องมาจากศาสนา
ค ว า ม เ ชื่ อ ใ น อ า น า จ ลึ ก ลั บ ว่ า ความเช่ือในเรื่องของบาป บุญ

สามารถดลบันดาลใหเ้ กิดสิ่งดีและ ผลกรรมการเกิดใหม่ ซึ่งเป็ นการ
ไม่ดีได้ ไดแ้ ก่ ฤกษ์ยามเวทยม์ นต์ สรา้ งกรอบของการดารงชีวิต
คาถา และเคร่ืองรางของขลงั

ผลงานศิลปสถาปัตยกรรมสมยั อยุธยาท่ที รงคุณค่าแก่ผคู้ นในทุก
สมัย คือ การแสดงถึงศรัทธาอันยิ่งใหญ่ในพระพุทธสาสนาของ
พระมหากษตั ริย์ ขุนนาง พอ่ คา้ ประชาชน รวมถึงช่างฝี มือประเภทตา่ งๆ
ศิลปะสมยั อยุธยาแบง่ เป็ นประเภทตา่ งๆ ดงั น้ ี

1. ประตมิ ากรรม ศิลปสถาปัตยกรรม 2. สถาปัตยกรรม
4. ประณีตศิลป์ สมยั อยธุ ยา 3. จติ รกรรม

 หลวงพ่อมงคลบพิกรปติมากรรมระยะแรกสมยั อยุธยา
(วดั มงคลบพิตร จ. อยธุ ยา)

ภาพจิตรกรรมฝาผนงั ท่ีเกี่ยวกบั ชาดกของพระพุทธเจา้
ทรงเกิดเป็ นนกในพระปรางคว์ ดั ราชบรู ณะ 

 วดั พุทไธสวรรยเ์ ป็ นสถาปัตยกรรมระยะแรกท่ีนิยม
สรา้ งพระปรางคเ์ ป็ นประธาน

ผลงานทรงคุณค่าท่ีไดถ้ ่ายทอดจินตนาการเป็ นตัวอักษรแลว้
นามาสังสรรคเ์ ป็ นศิลปะการแสดงประกอบลีลาการร่ายราการขับรอ้ ง
และดนตรี เป็ นมรดกท่ีรับถ่ายทอดสืบต่อกันมาแสดงถึงภูมิปัญญา
แนวคิด ค่านิยมและความรุ่งเรืองในสมยั อยุธยา วรรณกรรมสมยั อยุธยา
มีหลายลักษณะตามการนาไปใชไ้ ดแ้ ก่ วรรณกรรมที่ใชใ้ นพิธีกรรม
วรรณกรรมสดุดีวีรกรรม วรรณกรรมศาสนาและคาสอน วรรณกรรม
เพ่ือความบนั เทงิ วรรณกรรมวิชาการ และวรรณกรรมประวตั ศิ าสตร์



การแสดงในสมัยอยุธยามีรูปแบบต่างๆ ไดแ้ ก่ มหรสพ
จากคตินิยมในศาสนาพราหมณ์ มรหสพจากการละเล่นของ
ชาวต่างชาติในไทย การแสดงท่ีไม่ใชค้ น แสดงและการแสดงท่ี
มีคนแสดง

 การแสดงโขนเร่ืองรามเกียรต์ิ  การแสดงหนงั ใหญ่

ชาวไทยและชาวต่างชาติท่ีเข้ามาอาศัยอยู่ในดินแดนไทย มีข้อ
ประพฤติปฏิบัติเพ่ือความเป็ นระเบียบของสงั คมจนเป็ นประเพณียึดถือเป็ น
มรดกสืบต่อกันมา ขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวไทย ส่วนหนึ่งมีพ้ ืนฐาน
มาจากพระพุทธศาสนา ผสมผสานกบลัทธิธรรมเนียมของพราหมณ์ และ
ธรรมเนียมประเพณีมาจากความเช่ือถือด้งั เดิมดา้ นไสยศาสตรเ์ พื่อประโยชน์
ในการดารงชีวิตของสงั คมเกษตร ซึ่งจาแนกประเพณีได้ 3 ประเภทใหญ่ๆ
ไดแ้ ก่

ประเพณีพ้ ืนบา้ น

ประเพณีเก่ียวกบั พระพุทธศาสนา

ประเพณีท่ีเป็ นพระราชพธิ ี

 พิธีการโกนจุก เป็ นประเพณี  พิธีทาขวญั ขา้ วบูชาแม่โพสพเป็ นพิธี
พ้ืนบา้ นเก่ียวกบั ชีวิต พ้ืนบา้ นเก่ียวกบั การประกอบอาชีพ

 พิธีบรรพชาอุปสมบท เป็ นประเพณี  พิธีศรีสัจจปานกาลพิธีเพ่ือการแสดง
ที่เกี่ยวขอ้ งกบั พระพทุ ธศาสนา ความจงรกั ภกั ดีต่อพระมหากษตั ริย์ ซึ่งเป็ น
พิธีเพ่ือความมนั่ คงของสถาบนั กษตั ริย์

พระนาม ปี ท่ีทรงครองราชย์ พระราชกรณียกิจที่สาคญั

1. สมเด็จพระรามมาธิบดี พ.ศ.1893 - พ.ศ.1912 ทรงเป็ นปฐมแห่งราชวงศ์

ท่ี 1 (พระเจา้ อทู่ อง) อู่ทองทรงสถาปนากรุงศรี

อยุธยา

2. สมเด็จพระบรมราชา- พ.ศ.1913 - พ.ศ.1931 ทรงเป็ นปฐมกษัตริย์ราช-

ธิราชท่ี 1 (ขนุ หลวงพอ่ งวั่ ) วงศ์สุพรรณภูมิ สามารถ

ขยายอาณาเขตถึงเขมร และ

สุโขทยั

พระนาม ปี ท่ีทรงครองราชย์ พระราชกรณียกิจท่ีสาคญั

3. สมเด็จพระอินทราชา พ.ศ.1942 - พ.ศ.1976 ทรงชิงกรุงศรีอยุธยาจาก

หรือ พระนครินทราธิราช พระรามราชาธิราช สรา้ ง

สัมพันธ์อันดีกับจีน มีชาว

จีนเขา้ มาคา้ ขายในอยุธยา

มากข้ นึ

4. สมเด็จพระบรมไตร- พ.ศ.1991 - พ.ศ.2031 ทรงปรีชาสามารถท้ังดา้ น

โลกนาถ รั ฐ ศ า ส ต ร์ นิ ติ ศ า ส ต ร์

อักษรศาสตร์ ศาสนา และ

ทหาร ทรงตรากฎหมาย

ศกั ดินากฎมณเทียรบาล

พระนาม ปี ท่ีทรงครองราชย์ พระราชกรณียกิจท่ีสาคญั

5. สมเด็จพระรามาธิบดี พ.ศ.2034 - พ.ศ.2072 ทรงปรบั ปรุงดา้ นการทหาร
ที่ 2 จัดทาตาราพิชัยสงคราม
เ ริ่ ม ก า ร ค ้า กั บ ช า ติ ยุ โ ร ป
6. สมเด็จพระไชยราชา- พ.ศ.2077 - พ.ศ.2089 เป็ นคร้งั แรกคือ โปรตุเกส
ธิราช
ทรงรบกับเชียงใหม่ เร่ิม
สงครามกบั พมา่ ดว้ ยการทา
ศึ ก ท่ี เ มื อ ง เ ชี ย ง ค ร า น ใ น
ดิ น แ ด น ม อ ญ มี ช า ว
โปรตุเกสอาสาเป็ นทหาร

พระนาม ปี ท่ีทรงครองราชย์ พระราชกรณียกิจท่ีสาคญั

7. สมเด็จพระมหา- พ.ศ.2091 - พ.ศ.2111 ทรงทาสงครามป้องกันการรุกราม

จกั รพรรดิ ของพม่าถึง 3 คร้ัง ต่อเน่ืองถึงการ

เสียกรุงคร้ังท่ี 1 มีสัมพนั ธ์อันดีกับ

พระไชยเชษธาธิราช แห่งกรุงศรี

สตั นาคนหตุ

8. สมเด็จพระนเรศวร พ.ศ.2133 - พ.ศ.2148  ทรงประกาศอิสรภาพไม่ข้ ึนตรง

มหาราช ต่อพมา่
 ทรงทาสงครามกบั พมา่ จนไดร้ บั

ชยั ชนะในสงครามยทุ ธหตั ถี
 ทรงขยายอานาจดินแดนใกล้ -

เ คี ย ง ท้ั ง ม อ ญ พ ม่ า เ ข ม ร

ลา้ นนา ลา้ นชา้ ง

พระนาม ปี ท่ีทรงครองราชย์ พระราชกรณียกิจท่ีสาคญั

9. สมเด็จพระเอกทศรถ พ.ศ.2148 - พ.ศ.2153  ทรงสร้างเสถียรภาพทาง

การเมอื ง
 ทรงใส่พระทัยดา้ นเศรษฐกิจ

มีการคา้ สัมพนั ธ์ทางการทูต

กั บ ญ่ี ป่ ุ น จี น แ ล ะ ช า ติ

ตะวันตก เช่น โปรตุ เกส

ฮอลนั ดา

10. สมเด็จพระเจ้า- พ.ศ.2145 - พ.ศ.2171 ท ร ง นิ พ น ธ์ ว ร ร ณ ค ดี ข อ ง

ทรงธรรม พระพุทธศาสนา คือ กาพย์

มหาชาติ มีการคน้ พบรอยพระ

พุทธบาทท่ีสระบุรี

พระนาม ปี ที่ทรงครองราชย์ พระราชกรณียกิจที่สาคญั

11. สมเด็จพระเจา้ - พ.ศ.2172 - พ.ศ.2199 ทรงก่อต้งั ราชวงศป์ ราสาททอง ทรงส่ง

ปราสาททอง ทัพไปตีเขมรและไดเ้ ขมรเป็ นประเทศ

ราช ปราบปรามฝ่ ายต่อตา้ นท้ังกลุ่ม

ราชวงศเ์ กา่ และขบั ไล่ชาวต่างชาติ เช่น

ญี่ป่ ุนออกจากกรุงศรอี ยุธยา

12. สมเด็จพระนา- พ.ศ.2199 - พ.ศ.2231  ทรงทาให้การค้ามีความเจริญ-

รายณม์ หาราช รุง่ เรือง
 มีความสัมพันธ์กับชาติตะวันตก

คือ ฝรัง่ เศส แลกเปลี่ยนคณะฑูต

ระหวา่ งกนั
 อนุญาตใหบ้ าทหลวงเขา้ มาเผยแผ่

ศาสนาได้

พระนาม ปี ทีท่ รงครองราชย์ พระราชกรณียกิจที่สาคญั

13. สมเด็จพระเพท- พ.ศ.2231 - พ.ศ.2246  ทรงปราดาต้งั ราชวงศพ์ ลูหลวง
ราชา  ทรงปราบกบฤขุนนางหวั เมอื ง
 ขบั ไล่ฝรงั่ เศสจากป้อมบางกอก
14. สมเด็จพระเจา้ - พ.ศ.2275 - พ.ศ.2301  ทรงมีอิทธิพลเหนือหลวงพระบางและ
อยหู่ วั บรมโกศ
เวยี งจนั ทร์

 รุง่ เรืองดา้ นอกั ษรศาสตร์
 พรโอรสพระธิดา คือ เจา้ ฟ้าธรรมาธิ-

เบศร์ (เจา้ ฟ้ากุง้ ) เจา้ ฟ้ากุณฑล เจา้ -

ฟ้ามงกุฎ ไดท้ รงงานนิพนธม์ ากมาย
 ส่งสมณฑูต คือ พระอุบาลไปยงั ลังกา

เกดิ เป็ นสยามวงศ์ หรืออุบาลีวงศ์

สมเด็จพระสุริโยทัยพระอัครมเหสี  เจดี ย์ศรี สุริ โยทัย
ของสมเด็จพระมหาจกั รพรรดิ คร้ังท่ีสมเด็จ วดั สวนหลวงสบสวรรค์
ม ห า จั ก ร พ ร ร ดิ ย ก ทั พ ไ ป ต่ อ สู ้กั บ พ ร ะ เ จ ้า เป็ นเจดี ย์ที่ สร้างข้ึ น
ตะเบงชะเวตีแห่งหงสาวดีท่ีมาลอ้ มกรุงศรี เ พื่ อ บ ร ร จุ พ ร ะ อ ัฐิ ข อ ง
อยุธยา ซ่ึงสมเด็จพระสุริโยทยั ตามเสด็จ พระสุริโยทยั

ดว้ ยเกรงว่าสมเด็จพระมหาจกั รพรรค์
จะเป็ นอนั ตรายในการตอ่ สูก้ บั พระเจา้ แปรทพั
หนา้ แห่งหงสาวดี จึงขับชา้ งพาหนะที่นัง่ เขา้
ขวางจนถูกพระแสงของา้ วฟันพระอังสขาด
ส้ ินพระชนมอ์ ยูบ่ นคอชา้ ง

เจา้ ฟ้าธรรมาธิเบศร์ (เจา้ ฟ้ารุง้ )
พระโอรสของสมเด็จพระเจา้ อยู่หัว-
บรมโกศ ทรงนิพนธโ์ คลงและกาพยห์ ่อ
โคลงจานวนมาก

พระมหาราชครู และศรีปราชศ์

ในสมเด็จพระนารายณม์ หาราช พระ-

รตั นปัญญา พะเถระแห่งลา้ นนา รจนา

 อนุสารียศ์ รีปราชญต์ งั้ อยู่ภาย เรื่องชาดกต่างที่แผ่หลายมาสู่กรุงศรี

ในโรงเรียนกลั ยาณีศรีธรรมราช

จงั หวดั นครศรีธรรมราช อยุธยาและไดร้ บั นิยมในสมยั ตอ่ มา

ชาวกรีก ที่ปรึกษากรมพระคลังของสมเด็จพระนารายณ์
มหาราช

หัวหน้ากองทหารอาสาญ่ีป่ ุ นขุนนาง

ระดบั สูงในสมยั พระเจา้ ทรงธรรม มีบทบาท  ออกญาเสนาภิ มุข
ในการเจริญพระราชไมตรีระหว่างราชสานัก (ยามาตะ นางามาซา)
อยธุ ยาและโชกุนของญี่ป่ ุน ขุนนางระดับสูงในสมัย
สมเด็จพระเจา้ ทรงธรรม

พ่อคา้ ชาวเปอรเ์ ซีย มีบทบาทสาคัญในกรมพระคลังใน
สมยั พระเจา้ ทรงธรรมถึงตน้ สมยั สมเดจ็ พระเจา้ ปราสาททอง

 สุสานท่ีสรา้ งข้ึน ณ บริเวณท่ีเช่ือว่า
เป็ นท่ีบรรจุศพของเฉกอะหมดั ปัจจุบนั อยู่
ในมหาวิทยาลยั ราชภฎั พระนครศรีอยุธยา

ไดแ้ ก่ หวั หนา้ นายสถานีการคา้ ของ
ฮอลันดาในสมัยของสมเด็จพระทรง
ธรรมและสมเด็จพระเจา้ ปราสาททอง
เช่นไชยสต์ สเดาเต็น

มีงานของบุคลสาคัญ 2 คนท่ีอยู่ใน  ซิมง เดอ ลาลูแบร์ ผูเ้ ขียน
คณะทูต คือ นิโกลาส์ แชรแวส และ เร่ืองจดหมายเหตุ ลาลูแบร์
เดอลาลแู บร์ ราชอาณาจกั รสยาม

ปัจจยั และสาเหตุ 1. ปัญหาการสืบราชสนั ตตวิ งศ์
ความเสอ่ื มของ 2. การขาดผนู้ าที่ดีและมีความสามารถ
อาณาจกั รอยุธยา 3. การไรป้ ระสิทธภิ าพของราชสานกั และสว่ นกลาง
4. การขาดการฝึ กฝนวิชาการทพั ศึก
5. การคา้ กบั ชาวตะวนั ตกลดนอ้ ยลง
6. การสูญเสียขวญั และกาลงั ใจของราษฎรไทย

ปัญหาการสืบราชสมบตั ิ การผลดั แผ่นดินหลายคร้งั
ไดก้ ่อใหเ้ กิดสงครามกลางเมือง เกิดการแยง่ ชิงราชสมบตั ิ
ภายในราชวงศแ์ ละระหว่างราชวงศ์ ผลสุดทา้ ยก็นาไปสู่
การสูญเสียเอกราชของอาณาจกั รอยธุ ยาท้งั 2 ครง้ั

ในสมัยอยุธยาพระมหากษัตริยท์ ่ีทรงพระปรีชาสามารถก็มี
หลายพระองคแ์ ต่ขณะเดียวกันพระมหากษัตริยห์ ลายพระองคก์ ็
ขาดคณุ สมบตั ิ บรหิ ารบา้ นเมืองอยา่ งไรป้ ระสิทธิภาพ เช่น การเสีย
กรุงศรีอยุธยาคร้งั ที่ 1 ในสมยั ของสมเด็จพระมหินทราธิราชและ
การเสยี กรุงศรอี ยุธยาครง้ั ท่ี 2 ในสมยั ของสมเด็จพระเจา้ เอกทศั

การแยง่ ชิงราชสมบตั ิส่งผลถึงความไรป้ ระสิทธิภาพ
ทางการปกครองสองสถาบนั พระมหากษัตริยแ์ ละรฐั บาล
กลาง เป็ นการบัน่ ทอนกลไกในการบริหารอาณาจกั รท้ัง
สว่ นกลางและหวั เมือง

อาณาจักรอยุธยาว่างเวน้ จากสงครามเกือบรอ้ ยปี ต้ังแต่
รัชกาลสมเด็จพระนารายณม์ หาราชทาใหป้ ระมาทไม่ปรับปรุง
กองทัพไม่ฝึ กซอ้ มการรบไม่สะสมกาลังพล ผูน้ า และแม่ทัพนาย
กองขาดความเจนจดั ดา้ นยุทธวิธี และความรอบรูด้ า้ นยทุ ธศาสตร์

ตง้ั แตส่ มยั สมเดพ็ ระเพทราชา อยุธยาไม่นิยมคบคา้ สมาคม
กับชาติยุโรป ทาใหอ้ ยุธยาไม่ไดร้ ับความรูว้ ิทยาการสมัยใหม่
ระบบงานราชการไม่ทันสมัย ขณะท่ีเศรษฐกิจก็ตกตา่ ส่งผล
กระทบต่อรายไดข้ องรฐั เกิดภยั ธรรมชาติขา้ วไม่เพียงพอสาหรบั
สง่ ไปขายในตา่ งประเทศ

การพ่ายแพเ้ กือบทุกคร้ังของกองทัพไทยท่ีออกไป
รบกับพม่า ทาใหส้ ภาพภายในกรุงศรีอยุธยาเกิดความ
ระสา่ ระสาย และเกิดไฟไหมใ้ หญ่ในกรุงศรีอยุธยา ภาวะ
ความเดือดรอ้ นทวีความรุนแรงข้ ึน ผูค้ นต่างคิดจะเอาตวั
รอดไม่มีขวญั กาลงั ใจท่ีจะตอ่ สู้