องค์ความรู้ท้องถิ่น เรื่องหุ่นละครเล็กคลองบางหลวง

โดย
นายสีหนาท เพ่ิมรุง่ เรอื ง
รหสั นักศกึ ษา 649191027
หลกั สตู รครุศาสตรมหาบณั ฑิต
สาขาวิชาบริหารการศกึ ษา มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบรุ ี

คำนำ

พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2542 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ.2545 (ฉบับที่ 3)
พ.ศ.2553 และ (ฉบับที่ 4) พ.ศ.2562 ได้กล่าวถึงการจัดทำหลักสูตรในมาตรา 27 วรรคหนึ่ง ไว้ว่า
“ให้คณะกรรมการการศึกษาข้ันพื้นฐานกำหนดหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐานเพื่อความเป็นไทย
ความเป็นพลเมืองที่ดีของชาติ การดำรงชีวิต และการประกอบอาชีพ ตลอดจนเพื่อการศึกษาต่อ” มาตรา 27
วรรคสอง กำหนดไว้ว่า “ให้สถานศึกษาข้ันพื้นฐานมีหน้าท่ีจัดทำสาระของหลักสูตรตามวัตถุประสงค์ในวรรค
หน่ึง ในส่วนท่ีเก่ียวกับสภาพปัญหาในชุมชนและสังคม ภูมิปัญญาท้องถิ่น คุณลักษณะอันพึงประสงค์ เพ่ือเป็น
สมาชิกท่ีดีของครอบครวั ชุมชน สงั คมและประเทศชาติ”

สถานศึกษาต้องมีบทบาทในการจัดทำหลกั สูตรสถานศกึ ษา ซ่ึงจะต้องนำสาระการเรียนรู้จากหลักสูตร
แกนกลางการศึกษาขัน้ พ้นื ฐาน พุทธศักราช 2551 มาบรรจุในหลักสูตรสถานศึกษา และนำสาระการเรยี นรู้อีก
ส่วนหนงึ่ จากสภาพปญั หาในชุมชน สังคม และภมู ปิ ัญญาท้องถ่ิน มาบรรจุในหลักสูตรสถานศกึ ษา

การจัดทำหลักสูตรท้องถ่ิน เร่ือง หุ่นละครเล็ก คลองบางหลวง ได้ความร่วมมือจากอาจารย์
มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี “กลุ่มบ้านศิลปิน คลองบางหลวง” และคุณณัฏฐิญา เสียงเสนาะ (ครูฝึกการ
แสดงหุ่นละครเลก็ คลองบางหลวง) ทำใหห้ ลักสูตรนีส้ ำเรจ็ ลุล่วงดว้ ยดี ผูจ้ ดั ทำคาดหวังเป็นอย่างยิง่ ว่าการจดั ทำ
เอกสารฉบับนี้จะเป็นประโยชน์ต่อผู้ท่ีสนใจศึกษาหลักสูตรท้องถิ่น เร่ือง หุ่นละครเล็ก คลองบางหลวง ต่อไป

สหี นาท เพม่ิ รงุ่ เรือง

สารบัญ หนา้ ท่ี

บทที่1 ความเป็นมาคลองบางหลวง 1-2
ทีต่ ั้งคลองบางหลวง 3-13
บา้ นศลิ ปนิ คลองบางหลวง
14
บทที่2 หุ่นละครเลก็ คลองบางหลวง เขตภาษีเจรญิ กรงุ เทพมหานคร 15
16
ประวัตหิ ุ่นละครเล็ก 17
วธิ ีการทำตัวหุ่นละครเลก็
วิธเี ตรียมการแสดง
เรือ่ งทใ่ี ช้แสดง
ดนตรีที่ใช้แสดง
นักแสดงและหุน่ ท่ใี ชแ้ สดง
วธิ กี ารแสดง
การเกบ็ รักษาห่นุ ละครเล็ก
บทที่ 3 การอนุรกั ษแ์ ละสบื สานศลิ ปะหนุ่ ละครเล็ก
บทท่ี4 การเผยแพรต่ ่อยอดหุ่นละครเลก็ คลองบางหลวง
ประวัตผิ ้เู ขยี น
ภาคผนวก

1

ความเปน็ มาคลองบางหลวง

คลองบางหลวง เดิมเคยเป็นส่วนหนึ่งของแม่น้ำเจ้าพระยาหรือแม่น้ำเจ้าพระยาสายหลักตาม
ธรรมชาติมาก่อน กล่าวคือ บริเวณแม่น้ำเจ้าพระยาสายปัจจุบันตั้งแต่ปากคลองบางกอกน้อย ตรงข้าม
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ไปจนถึงปากคลองบางหลวงดังที่เห็นในภาพ ในอดีตเคยเป็นแผ่นดินและแม่น้ำ
เจา้ พระยาเดิมจะอ้อมเล้ียวจากหน้ามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นคุ้งกวา้ งมาทะลอุ อกข้างวัดท้ายตลาด ตอ่ มา
ในรัชสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราช (พ.ศ. 2077 - 2089) โปรดเกล้าให้ขุดคลองลดั ระหว่างคงุ้ แม่น้ำทั้งสอง ใน
บริเวณดงั กล่าว เพื่อย่นระยะทางและอำนวยความสะดวกให้กบั บรรดาพอ่ คา้ ทูตานทุ ูตชาวตะวันตกที่เรม่ิ เข้ามา
ติดต่อค้าขายและเจริญสัมพันธไมตรีกับอาณาจักรเพิ่มมากข้ึนเรอื่ ยๆ ในสมัยน้ัน ต่อมาเมื่อกระแสน้ำส่วนใหญ่
เปล่ียนทิศทางมาไหลผ่านคลองขุดใหม่ คลองลัดน้ีก็ค่อยๆ กว้างใหญ่ข้ึนจนกลายเป็นแม่น้ำส่วนแม่น้ำ
เจ้าพระยาเดิมก็เร่ิมเล็กลงจนกลายเป็นคลองบางกอกน้อยและคลองบางกอกใหญ่ ถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าตาก
ราชสำนักย้ายมาอยู่ที่กรุงธนบุรี คลองบางกอกใหญ่กลายมาเป็นชุมชนของข้าหลวงและโปรดเกล้าให้บรรดา
ชาวจีนซ่ึงได้เคยช่วยเหลือพระองค์มาตั้งบ้านเรือนอยู่ริมคลองบางกอกใหญ่ ผู้คนจึงนิยมเรียกกันติดปากว่า
"คลองบางข้าหลวง" หรือ "คลองบางหลวง" สืบมาถึงในปัจจุบัน รัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจร กำหนดให้
คลองบางกอกใหญ่หรือคลองบางหลวง เป็นคลองสำคัญซึ่งจะต้องอนุรักษ์ไว้ตามมติคณะรัฐมนตรีเม่ือวันท่ี 13
มิถนุ ายน พ.ศ. 2510 ปากคลองบางหลวงแยกจากแมน่ ้ำเจา้ พระยาทางฝ่ังขวาของปอ้ มวิไชยประสทิ ธ์ิ ไปส้นิ สุด
ทีค่ ลองมอญ ตรงข้ามปากคลองชกั พระ มีความยาวประมาณ 6 กิโลเมตร คลองบางหลวงในปัจจุบนั น้นั ถือเป็น
เส้นทางสัญจรและระบายน้ำ และด้วยความท่ีเคยเป็นลำน้ำเจ้าพระยาสายเดิมมาก่อนในอดีตตั้งแต่คร้ังกรุงศรี
อยุธยายังเป็นราชธานี จึงมสี ถานที่ทรงคณุ คา่ ทางประวัตศิ าสตร์ตั้งรมิ สองฝง่ั มากมาย ท้ังยงั เป็นแหล่งทอ่ งเที่ยว
เชิงวัฒนธรรมที่สำคัญอย่างมากจนถึงปัจจุบัน มีศาสนสถานต้ังอยู่อย่างหนาแน่นท้ังสองฝั่ง วัดและมัสยิดริม
คลองบางหลวงมากมาย ยังมอี กี หนึง่ สถานท่ีทีม่ ีชื่อเสียงมากในคลองบางหลวงนน่ั ก็คือ “บ้านศิลปิน”

ภมู ิประเทศท่ีต้งั คลองบางหลวง ภาษีเจรญิ กรงุ เทพมหานคร

ภาพจากเว็ปไซน์ th.readme.me

2

บ้านศลิ ปิน คลองบางหลวง

บ้านศิลปิน คลองบางหลวง แห่งน้ี ตั้งอยู่ท่ี ซอยเพชรเกษม 28
ถนนเพชรเกษม แขวงคูหาสวรรค์ เขตภาษีเจริญ ที่ชื่อว่า
บ้านศิลปนิ นั่นกเ็ พราะสถานท่นี เ้ี ป็นแหลง่ รวบรวมงานศิลปะทุก
แขนงโดยเฉพาะศิลปะโขนและหุ่นละครเล็ก ท่ีสำคัญยังเป็น
พื้นท่ีฝึกซ้อมเด็กในชุมชนรวมถึงผู้ที่สนใจ และเป็นท่ีจัดการ
แสดงหุ่นละครเล็กของคณะคำนาย ซึ่งปัจจุบันได้ทำการแสดง
อยู่ที่ลานวัดกำแพงบางจาก ทุกวันเสาร์-อาทิตย์ และ วันหยุด
นักขัตฤกษ์ เวลา 14.00-15.00น จะแสดงหุ่นละครเล็กให้
นักท่องเที่ยวชมฟรี เพ่ือเป็นการอนุรักษ์ศิลปะน้ีให้อยู่คู่คลอง
บางหลวงต่อไป บ้านศิลปิน น้ันก่อตั้งข้ึนเม่ือวันท่ี 9 กันยายน
ปพี .ศ.2553 เม่ือก่อนน้ันเปน็ บ้านของตระกูล “รกั สำหรวจ” เป็นตระกลู ช่างทองที่เก่าแก่ [จตุพร นิลโท ศลิ ปิน
คณะคำนาย] เล่าว่าเดิมทีเรือนไม้ทรงมะนิลาเลียบคลองบางหลวงหลังน้ีเปน็ สถานท่ีพำนักของสกุล รักสำหรวจ
เม่ือตัวบ้านทรุดโทรมลงไปตามวันและเวลา ประกอบกับ อาจารย์ชุมพล อักพันธานนท์ ศิลปินแนวหน้าของ
ประเทศไทย ได้เห็นถึงความสำคัญทางศิลปะและสถาปัตยกรรมของเรือนไม้หลังเก่านี้ จึงได้ซ้ือต่อจาก
คุณประไพ รักสำหรวจ ทายาทร่นุ สดุ ท้ายท่อี าศยั ในบา้ นหลงั นี้หลังจากน้ันไดป้ รับปรงุ สภาพตัวบ้านให้คงสภาพ
เดิมและได้เปิดเป็น “บ้านศิลปินคลองบางหลวง” บ้านศิลปินคลองบางหลวงได้รับรางวัลอนุรักษ์ศิลป
สถาปัตยกรรมดีเด่น สาขาเคหสถาน จากสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ สมเด็จพระเทพ
รัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี ในปี พ.ศ. 2554 ต่อมาได้มีการปรับปรุงบ้านให้เป็นสถานที่ท่องเท่ียว โดย
ศลิ ปินทร่ี ักในงานศลิ ปะนน้ั จะมาแสดงผลงานศลิ ปะให้แก่คนท่ัวไปและผู้ทรี่ ักในงานศิลปะได้ชมกัน เมื่อกอ่ นน้ัน
จะสร้างล้อมรอบเจดีย์เก่าที่เป็นเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสอง สันนิษฐานว่าเป็นหน่ึงในสี่ของเจดีย์แต่ละทิศที่กำหนด
เขตพ้ืนที่เกา่ ของวดั กำแพงไว้ โดยผ้ดู ูแล บ้านศลิ ปนิ เลา่ ว่าอุปกรณ์ทุกชิ้นท่ใี ช้ทำเครื่องประดับเป็นของเกา่ ท่ีอยู่
กับอาคารหลังน้ีต้ังแต่สมัยก่อนอยู่แล้วและทุกวันนี้ยังสามารถใช้ได้จริง การฝึกอบรมอาชีพการทำ
เคร่ืองประดับน้ีผู้ท่ีสนใจสามารถเข้าฝึกอบรมได้ฟรี โดยไม่เสียเงินและบริเวณด้านล่างจะมีมุมขายของท่ีระลึก
และโปสการ์ด มุมนั่งจิบกาแฟ ให้อาหารปลาในคลอง และมีหุ่นละครเล็กท่ีนำมาจัดแสดงอีกด้วย เป็นบ้านไม้
แห่งแรกท่ีมีอายุ 100ปี ถือเป็นไฮไลท์ของท่ีนี่ ช่วยปลุกชีวิตให้ชุมชนคลองบางหลวงกลับมาคึกคักอีกคร้ัง
บรรยากาศโดยรอบชุมชนจะมีเรือหางยาวแล่นนำพานักท่องเที่ยวเยี่ยมชมบรรยากาศ ศิลปะ และวัฒนธรรม
ของผู้คนคลองบางหลวงสะทอ้ นวถิ ีชีวิตของชาวบา้ นจากอดตี จนถึงปจั จุบัน

3

ห่นุ ละครเล็กคลองบางหลวง เขตภาษีเจรญิ กรงุ เทพมหานคร

หุ่นละครเล็ก ถือกำเนิดในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จ

พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โดย ครูแกร ศัพทวานิช

เป็นผู้เริ่มสร้างหุ่นละครเล็กและฝึกหัดวิชานาฏศิลป์โขนละครอยู่

กับคณะละคร ของพระยาเพชรฎา ตั้งแต่อายุ 9 ปี ด้วยพรสวรรค์

ทางนาฏศิลป์ เม่ืออายุเพียง 20 ปี ก็สามารถจัดต้ังคณะละครของ

ตนเองโดยตระเวนไปแสดงตามท่ีต่างๆจนเม่ือสงู อายุขึ้นจึงคิดสร้าง

หุ่นรูปร่างอย่างคนแต่งตัวเป็นละครข้ึนชุดหนึ่ง ออกแสดงให้

ภาพวาดเหมือน เยาวชนและประชาชนได้ชม โดยได้แบบอย่างมาจากหุ่นจีน ในวัง
ครแู กร ศพั ทวนชิ กรมพระราชวงั บวรวิไชยชาญ ซ่งึ ในขณะน้ันยังไมม่ ีช่ือเรียก ต่อมา
กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช ได้ทรงตั้งชื่อให้ว่า "หุ่นละครเล็ก"

ต่อเม่ือหลัง สงครามโลกครั้งที่ 2 การแสดงหุ่นละครเล็กเริ่มลดน้อยลง ครูแกรท่านได้มอบตัวหุ่นให้แก่ สะใภ้

ของท่านประมาณ30ตัวส่วนท่ีเหลือนำไปทิ้งแม่น้ำเจ้าพระยาท่ีท่าพระจันทร์ เนื่องจากสมัยนั้นการทำหุ่นละคร

เล็กถือเป็นเทคนิคเฉพาะบุคคลที่จะสอนวิชาให้กับลูกหลานหรือคนในครอบครัวเท่านั้น ต่อมาสะใภ้ครูแกรได้

นำหุ่นละครเล็กมาให้นายสาครยังเขียวสดเพราะเห็นว่ามีความสามารถท่ีจะสืบทอดได้แต่ตัวหุ่นชุดนั้น ครูแก

รได้มอบให้เมือง โบราณเก็บรักษาและได้ทำหุ่นพ่อแก่ขึ้นไว้บูชาเพื่อระลึกถึงพ่อครูแกรเท่านั้น ต่อมาในงาน

เฉลมิ ฉลอง 200 ปี กรุงรัตนโกสินทร์ พ.ศ.2525 การท่องเทยี่ วแห่งประเทศไทย(ททท.) ได้ตดิ ต่อให้นายสาครไป

แสดงการสาธิตการทำหัวโขนท่ีสวนอัมพร ตอ่ มา สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา

ฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสร็จเย่ียมชมงานและเกิดความสนใจในหุ่นละครเล็กที่นายสาครได้ทำไว้บูชาจึงได้

ขอให้ให้นายสาครจัดทำหุ่นละครเล็กขึ้นและเปิดทำการแสดงอีกคร้ังหน่ึงหลังจากสูญหายไปกว่า 50 ปี หุ่น

ละครเล็กจึงเร่ิมมีชีวิตขึ้นอีกครั้ง โดยเปิดการ แสดงคร้ังแรกเม่ือ พ.ศ.2528 ในงานเทศกาลเที่ยวเมืองไทย

ต่อมา “หุ่นละครเล็กคณะสาครนาฏศิลปล์ ะครเล็ก หลานครูแกร” ได้เปลี่ยนชอื่ เป็น โจหลยุ ส์ หรอื นาฏยศาลา

หุ่นละครเล็ก เป็นคณะการแสดงละครเล็ก หรือหุ่น กระบอกของอาจารย์สาคร ยังเขียวสด หรือ “โจหลุยส์”

และครอบครัว ได้จัดให้มีการแสดงต่อสาธารณะ คร้ังแรก เม่ือ ปี พ.ศ. 2528 เพื่อเป็นการอนุรักษ์

ศิลปะการแสดงและการทำหุ่นละครเล็กของไทย หุ่นละครเล็กเป็นการรวบร่วมศิลปะการเล่นโขนและการ

แสดงหุ่นเข้าด้วยกันผสมผสานกับวรรณกรรมของไทยโดยใช้ลักษณะการถ่ายทอดเช่นเดียวกับโขน ต่อมานัก

เชิดหุ่นละครเล็กของคณะโจหลุยส์ได้รวมตัวกันเพ่ือเผยแพร่การทำและการแสดงหุ่นละครเล็ก โดยได้รับการ

เอ้อื เฟ้ือสถานท่จี ากอาจารย์ อาจารย์ชมุ พล อักพนั ธานนท์ จงึ เป็นทม่ี าของคณะคำนาย

“หุน่ ละครเล็กคลองบางหลวง”

4

ได้ข้อมลู จากการสัมภาษณ์
คณุ ณัฏฐิญา เสียงเสนาะ
(ผูแ้ สดงและครฝู ึกการแสดงหุน่ ละครเลก็ คลองบางหลวง)

5

วธิ ีการทำตัวหุ่นละครเลก็

1) เร่มิ แรกจะนำดนิ เหนียวมาปั้นเปน็ โครงและส่วนของศรี ษะ ป้ันดินเป็นรูปหุ่นวา่ เราต้องการหนุ่ รูปอะไร
การข้ึนโครงจะคล้ายๆ กนั แต่แบ่งเป็นตัวพระกับตวั นาง และถอดลักษณะของคนมาทั้งหมด หากเป็น
ตวั นางกจ็ ะเอวบางร่างนอ้ ย หากเปน็ ตัวพระลำตวั จะหนากวา่

2) เม่อื ปนั้ เสร็จก็ใช้กระดาษเปเปอร์มาเช่ปิดจากนัน้ นำไปตากแดดใหแ้ ห้ง

3) เมื่อตัวโครงแหง้ จงึ ผ่าเอาดนิ ด้านในออก ภายในตัวโครงจะยดึ เช่อื มด้วยลวด

6

4) ส่วนประกอบของแขนขาจะทำจากผ้ายัดนุ่นและมีไม้เชื่อมอยู่ตามบริเวณข้อพับต่างๆ เพื่อให้สามารถ
ขยบั ได้คล้ายคนจริง

5) ชน้ิ สว่ นของมอื และเท้าแกะจากไม้ทองหลาง ซง่ึ มีน้ำหนกั เบาและแกะง่าย พรอ้ มกบั ทานำ้ ยากันปลวก
กนั มอด

6) บริเวณลำตวั จะใชส้ พี ลาสติกทา เพอ่ื ท่ีเวลาโดนนำ้ จะไดไ้ ม่ลอกหลดุ

7

7) บริเวณหน้าใช้ปูนป้ันที่มีส่วนผสมพิเศษ ซ่ึงสามารถปั้นได้เหมือนดินน้ำมัน เม่ือปูนแห้งก็จะนำมาทาสี
แต่งลงดินสอพอง แล้วขัดด้วยกระดาษทรายจนกว่าผิวจะเรียบเนียน และมีสีท่ีใกล้เคยี งกับผิวหน้าคน
เม่อื มีใบหน้าที่เนียนแล้วก็เรมิ่ แต่งหน้าแตง่ ตา สีท่ใี ช้ในการแตง่ หน้าแตง่ ตา สที ใี่ ชใ้ นการแต่งหน้า เขยี น
ค้ิว วาดตา ทาปาก เปน็ สีประเภทสโี ปสเตอร์และสีฝุ่น ใช้พ่กู ันทาหลายๆ ช้นั แล้วขัดแต่งด้วยกระดาษ
ทรายจนดูเหมอื นจริง ลกู ตาทส่ี ดใสแวววาวนัน้ ใชต้ าแก้วทผ่ี า่ นการขัดจนใส

8) ส่วนของมือและขาก็เช่นกันต้องขัดจนเรียบเนียน เมื่อได้ตัวหุ่นท่ีงามเพียบพร้อมสมบูรณ์แบบ จึงนำ
หุน่ มาแต่งองคท์ รงเครอื่ งตามเร่ืองราวที่จะนำเสนอว่าต้องใช้ตัวละครเป็นใครกนั บ้าง

ภาพจากเว็ปไซน์ https://oer.learn.in.th/search/หุ่นละครเลก็ คลองบางหลวง

8

วิธีเตรยี มการแสดง

เร่อื งท่ีใชแ้ สดง
ต้องรู้ก่อนว่าจะเล่นเรื่องอะไร ตอนอะไร สำหรับ หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง เรื่องหลักๆที่ใช้แสดงก็จะเป็น
รามเกียร์ติ เพราะชาวต่างชาติชื่นชมและให้ความสนใจกันมาก แต่ก็ยังมีการแสดงเรื่องอื่นๆ เช่น การแสดง
เบ็ดเตล็ด ตำนานต่างๆ มกั เปน็ เร่ืองจักรๆ วงศๆ์ พระอภยั มณี สังขท์ อง ลกั ษณวงศ์ แกว้ หน้ามา้ โสนน้อยเรอื น
งาม ฯลฯ หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง มักจะนิยมนำตอนเหล่าน้ีมาแสดงคือ หนุมานจับนางสุพรรณมัจฉา
,มัจฉานุพบพ่อ และ คนเชิดโขน ปะทะ คนเชดิ หุ่น ซึ่งเป็นการผสมผสานระหว่างการแสดงโขนและการแสดง
หุ่นละครเล็ก

ภาพการแสดงจากตอน
หนมุ านจบั นางสุพรรณมจั ฉา

ภาพการแสดงจากตอน
มจั ฉานุพบพ่อ

ภาพการแสดงจากตอน
คนเชิดโขน ปะทะ คนเชดิ หุ่น

8

ดนตรที ่ีใชแ้ สดง

หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง จะใช้เพลงจังหวะ “เชิด” แต่ส่วนมากเพลงที่ใช้แสดงจะเหมือนกับเพลง
ท่ีใช้แสดงโขน แต่อาจมีการตัดทอนหรือเพ่ิมขึ้นให้ยาวให้ส้ันขึ้นอยู่กับการแสดง ถ้าหากเป็นการแสดงยาวจะมี
การใช้ เพลงโล้ เพ่ือเปน็ การเปดิ ฉากการแสดงหลงั จากน้นั กจ็ ะเป็นเพลงจงั หวะเชิด

เพลงประกอบการแสดงโขนและหนุ่ ละครเล็ก

เพลงหนา้ พาทย์
เป็นเพลงท่ีใช้บรรเลงประกอบกิริยาอาการและบทบาทต่าง ๆ ของโขนละคร ไม่มีบทร้อง ใช้ทำนองในการ
ดำเนินกริ ยิ า เชน่

เพลงเขา้ ม่าน ใชป้ ระกอบการเดนิ เข้าฉากในระยะใกลๆ้ ของตวั เอก

เพลงเสมอ ใชป้ ระกอบการไปมาในระยะใกลๆ้ ของตัวเอก
เพลงพราหมณ์เข้า ใช้ประกอบกิริยาการเข้าโรงพิธสี ำคัญ เชน่ กุมภกรรณเขา้ โรงพธิ ีลับหอกโมกขศกั ด์ิ ไมยราพ
เข้าโรงพธิ หี งุ สพรรยา
เพลงพราหมณ์ออก ใช้ประกอบกิริยาการออกจากโรงพิธีสำคัญ เช่น อินทรชิตออกจากโรงพิธีชุบศรพรหมาศ
อนิ ทรชิตออกจากโรงพธิ ีศรนาคบาศ

เพลงกลม ใช้ประกอบการเหาะไปของเทวดา

เพลงเชดิ ใชป้ ระกอบการไป มาในระยะไกล ๆ และใชใ้ นการตอ่ สู้

เพลงตระนิมิตร ใชป้ ระกอบการแปลงกายของตวั เอก เช่น อินทรชิตแปลงเปน็ พระอนิ ทร์

เพลงชุบ ใชป้ ระกอบการเดินของนางกำนลั เช่น เมอ่ื ทศกัณฐ์ใชน้ างกำนัลใหไ้ ปตามเบญกาย
เพลงโลม ใช้ประกอบการโลมเล้าเก้ียวพาระหว่างตัวแสดงที่เป็นตัวเอก มักต่อดว้ ยเพลงตระนอน เช่น หนุมาน
เกย้ี วนางสุพรรณมัจฉา
เพลงตระนอน ใช้สำหรับตัวเอกเมื่อจะเข้านอน เช่น หนุมาน องคต ชมพูพานสืบมรรคา เมื่อมืดก็ใช้ตระนอน
อาจเรียกอกี อยา่ งหน่ึงวา่ “ตระบรรทมไพร” หรอื อาจบรรเลงตอ่ จากเพลงโลมเม่ือเก้ยี วพาราสกี นั แลว้ จึงนอน

เพลงโอด ใช้ประกอบการเศร้าโศกเสียใจ

เพลงโอดสองชน้ั ใชป้ ระกอบการเศร้าโศกเสยี ใจของผสู้ ูงศักดิ์ เชน่ พระราม ทศกัณฐ์ 9
เพลงโล้ ใชป้ ระกอบการเดนิ ทางทางนำ้ เชน่ เบญกายแปลงเป็นนางสีดาลอยน้ำไป

เชดิ ฉงิ่ ใช้ประกอบการเดินทาง การเหาะ เช่น เบญกายเหาะมายังเขาเหมตริ นั

เชดิ ฉิ่งศรทะนง ใช้ประกอบการตอ่ สดู้ ว้ ยศร และมีการแผลงศร เชน่ พระรามแผลงศรตอ้ งทศกัณฐ์ขาดเศียร

เชิดกลอง ใชบ้ รรเลงตอ่ จากเพลงเชดิ ฉง่ิ หรอื ใช้ในกรณตี ่อสกู้ นั หรือในการเดนิ ทางไกล

เพลงรัวต่างๆ ใช้ประกอบการแผลงอทิ ธฤิ ทธ์ิ หรอื แปลงตวั อย่างรวบรัด

เพลงกราวนอก ใช้ประกอบการยกทพั ตรวจพลของกระบวนทัพฝ่ายมนุษยแ์ ละลงิ

เพลงกราวใน ใชป้ ระกอบการยกทพั ตรวจพลของกระบวนทัพฝ่ายยักษ์

เพลงแผละ ใช้ประกอบการเดินทางทางอากาศ เช่น การบินมาของพญาครุ

เพลงรอ้ ง

เพลงร้องแต่ละเพลงจะให้อารมณ์แตกต่างกัน บางเพลงอาจใช้วิธีร้องอย่างเดียวโดยไม่มีดนตรี แต่มีจังหวะฉ่ิง
กำกับ หรือร้องลำลอง รอ้ งคลอ กไ็ ด้ การบรรจุเพลงร้องตามทำนองเพอ่ื สื่ออารมณ์ในแต่ละตอนของโขนละคร
มีความสำคญั และยงั ใช้ในโอกาสตา่ งๆกัน เช่น

อารมณโ์ ศกเศร้าเสยี ใจ ใช้เพลง กบเต้น พญาโศก โอร้ ่าย

อารมณ์โกรธเคือง ใช้เพลง ลงิ โลด ลงิ ลาน เทพทอง นาคราช

อารมณร์ กั ใคร่ ใช้เพลง ลลี ากระทุม่ โอโ้ ลม

โอกาสการขึน้ ต้นการแสดงโดยเห็นตัวเอกเป็นหลัก ใชเ้ พลง ช้าปี่ ยานี

โอกาสการดำเนนิ เรื่องอย่างธรรมดา ใช้เพลง รา่ ยนอก ร่ายใน

ข้อมลู เพมิ่ เติมจากเว็ปไซส์ khonthaiblog.wordpress.com/เพลงประกอบการแสดง

10

นักแสดงและหุ่นท่ใี ช้แสดง

หุ่นละครเล็กเคล่ือนไหวได้เพราะคนเชิดซ่ึงต้องมีความชำนาญมาก หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง
จะแบ่งหุ่นออกเป็น 4 ประเภท คือ ตัวพระ ตัวยักษ์ ตวั นาง และตัวลิง หุ่นละครเล็กเป็นหุ่นชนิดเดียว
ที่ใชผ้ ู้เชิด 3 คน ต่อหุ่น 1 ตวั ทั้ง 3 คน จะต้องมีทักษะของการแสดงโขน การเชิดหุ่น และการทำงาน
เป็นทีม อย่างเช่ียวชาญ โดย คนท่ีหนึ่ง จะเป็นคนหลักบังคับส่วนท่ีเป็นคอหุ่นหรือแกนกลางไม้ข้างใน
ตัวหุ่น โดยสอดมือข้างซ้ายเข้าไปอยู่ในลำตัวละครเล็กเพื่อจับเดือยซึ่งเป็นก้านคอให้ตัวหุ่นกลอกหน้า
หรือยักคอได้ ส่วนมือขวาต้องจับก้านเหล็ก (มือขวาของตัวหุ่น) ซึ่งมีลูกรอกติดอยู่เพื่อบังคับให้มือหุ่น
เคล่ือนไหวได้ คนที่สอง จะบังคับส่วนขาของหุ่นต้องใช้มือขวาของตนจับก้านเหล็กมือซ้ายของหุ่น
เวลาเชิดก็ต้องทำท่าทางสมั พนั ธ์กับมือขวาด้วย ส่วนคนท่ีสาม จะเชิดส่วนมอื ขวาต้องใช้มือสองข้างจับ
เดือยท่ีอยู่ใต้ฝ่าเท้าของตัวหุ่น เพื่อคอยยกเท้า เปล่ียนเท้า ซอยเท้า โดยต้องให้สัมพันธ์กับท่ารำ
เทคนิคการเชิด เช่น การกล่อมตัว จังหวะ ฯลฯ ตอ้ งใช้ความชำนาญ และประสบการณ์ของผ้เู ชิดรวม
จิตจากสามคนให้เป็นหนึ่งเดียวกัน เพ่ือจะถ่ายทอดจิตวิญญาณไปสู่ตัวหุ่น เพ่ือสืบทอดอารมณ์ ความ
เคลื่อนไหวและท่าทางได้มีชีวิตเหมือนคนมากท่ีสุด ตัวนางใช้คนเชิด 2 คน ส่วนตัวประกอบใช้คนเชิด
เพยี งคนเดียว ในการเชดิ หนุ่ ตัวหนึ่งผเู้ ชดิ จะตอ้ งแบ่งหนา้ ที่กันและจะต้องร่วมงานกนั อย่างดีเยีย่ ม

11

หนุ่ ท่ีใช้แสดง
หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง ใช้หุ่นหลักในการแสดง ดังน้ี

พระราม (ตัวพระ)
คือ องค์พระนารายณ์อวตาร (แบ่งภาค) ลงมาถอื
กำเนิดเป็นพระโอรสของ ท้าวทศรถ กับนางเกา

สุรยิ า เพอ่ื จะปราบ ทศกณั ฑ์

ทศกัณฐ์ (ตัวยักษ์)
เปน็ บตุ รคนโตของท้าวลสั เตียนกบั นางรัชฎา เจา้ กรงุ ลงกา เดมิ
เป็นยักษ์ชอื่ "นนทก" กลับชาติมาเกดิ พระนารายณ์ให้คำสัตย์
วา่ ให้นนทกไปเกิดใหม่ มีสิบเศียรสิบพักตร์ยสี่ ิบมือ เหาะเหิน
เดินอากาศได้ มอี าวธุ นานาชนิดครบทกุ มือ ช่อื ทศกัณฐ์

นางสีดา (ตวั นาง)
เป็นพระลักษมี พระมเหสีของพระนารายณ์ อวตารลงมาเกิด

เพอ่ื มาเป็นคู่ครองของพระราม ตามพระบัญชาของพระอศิ วร

12

หนุมาน (ตัวลิง)
ทหารเอกของพระราม เปน็ ลิงเผือก (กายสขี าว) ปากอ้า

มีของวเิ ศษที่ติดตวั มาแต่กำเนิด คือกุณฑล ขนเพชร

มจั ฉานุ (ตัวลงิ )
เป็นบตุ รของหนุมานกับนางสุพรรณมัจฉา
มีลักษณะตัวเป็นลงิ เผือก (กายสีขาว) สวมมาลัยทอง

นางสพุ รรณมจั ฉา (ตัวนาง)
เปน็ บตุ รีของทศกณั ฑก์ ับนางปลา ทำให้รปู รา่ งท่อน
บนเป็นมนุษย์ สว่ นท่อนลา่ ง เปน็ ปลา มีรปู โฉมงดงาม...

13

วิธกี ารแสดง
1. ตรวจเช็คหุน่ ที่จะนำมาแสดงว่าหุ่นมีความชำรุดหรอื มีความพร้อมท่จี ะนำมาแสดงหรือไม่
2. นักแสดงสำรวจสถานทใ่ี นการแสดง วางแผนลำดับการแสดงและวางตวั นักแสดงว่าใครจะเชดิ หนุ่ ตวั ไหนบ้าง
3. ซ้อมการแสดงในสถานท่ีจรงิ ก่อนการแสดง
4. นกั แสดงตอ้ งทำการไหว้ครกู ่อนเริ่มแสดง เพื่อเปน็ การสักการะบูชารำลึกถึงพระคุณของครทู ่ีสอนวิชาและขอ
พรจากครูบาอาจารยใ์ ห้การแสดงเปน็ ไปอย่างราบรน่ื
5. เริม่ แสดงจริง
6. หลังจากแสดงจริงเสร็จ นักแสดงจะมีการพูดคุยถึงข้อผิดพลาดท่ีเกิดข้ึนและนำไปปรับปรงุ เพ่ือให้การแสดง
ครงั้ ต่อไปออกมาสมบรู ณ์แบบ

ภาพจากเวป็ ไซน์ oer.learn.in.th/search/หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง/การแสดงห่นุ ละครเล็ก
PRINSIRI BLONG

13

การเก็บรกั ษาหุน่ ละครเล็ก

1. หลังจากแสดงเสรจ็ นกั แสดงจะทำการเชค็ หุ่นวา่ มีการเสยี หายหรอื ไม่ หากมกี ารเสียหายตอ้ งทำการ
ซ่อมแซมหนุ่

2. เสียบหุ่นกับแกนเหลก็ วางหุ่นให้ตัวตรงเสมอ เพือ่ ป้องกันการหักงอของข้อต่อ ช่วยในการถนอมให้
หุ่นมีอายุในการใช้งานไดย้ าวขึ้น

3. ใช้ผา้ คลุมหุ่นทุกคร้ังเพอ่ื ปอ้ งกนั โลหะ เครอ่ื งประดบั ชดุ ของห่นุ จากความชื้น ความรอ้ น และ ฝุ่น
4. นำชุดของหุ่นมาซักหลังจากแสดงเสร็จ หลังจากชุดแห้งต้องเย็บชุดให้เข้ากับตัวก่อนนำไปแสดงใน

คร้ังตอ่ ไป
5. ในส่วนของหัวหุ่น ถ้าสีลอกหรือสีซีด ต้องถอดหัวของหุ่นมาแต่งเติม ลวดลายบนใบหน้าให้สีเข้ม

ดูสดใหมอ่ ยูเ่ สมอ

ภาพจากเวป็ ไซน์ https://oer.learn.in.th/search/หุ่นละครเลก็ คลองบางหลวง

14

การอนุรักษ์และสืบสานศลิ ปะห่นุ ละครเลก็

นักแสดงหุ่นละครเล็กคลองบางหลวง และ คณะนาย มีอดุ มการณ์ท่ีชดั เจนตรงกันนั่นก็คือการอนุรักษ์
สืบสาน และส่งต่อให้กับเด็กๆในชุมชนและผู้ท่ีสนใจ โดยการเปิดสอนฟรีต้ังแต่พ้ืนฐานจนสามารถต่อยอดมา
เป็นอาชพี สามารถสร้างรายได้ให้กับตนเอง พอมีรายได้เด็กๆในชมุ ชนก็จะบอกตอ่ ชักชวนเพื่อนๆใหม้ าเรียน มา
ทำกิจกรรมร่วมกัน ใช้เวลาให้เกิดประโยชน์ [คุณณัฏฐิญา เสียงเสนาะ] ท่ีนี่เราจะไม่สอนให้เด็กเปน็ แบบเรา จะ
ไม่ตีกรอบความคิดเด็ก เราจะสอนแบบแผนให้เด็กมีทักษะหลังจากนั้นให้เด็กได้มีส่วนร่วมในการคิด วิธีการ
แสดงหรือรูปแบบการแสดงในแบบของตัวเอง เพราะเราเช่ือว่าสิ่งใหม่ๆนั้นเกิดจากองค์ความรู้ของคนรุ่นใหม่
ทกุ วันน้ียุคสมัยเปล่ียนไปเร็วมาก เราต้องให้เด็กรุ่นใหม่อนุรักษ์ สืบสานและเผยแพร่ด้วยวิธีการใหม่ๆให้ทันกับ
ยุคสมัย ให้เด็กได้มีการพัฒนาทางด้านร่างกายและความคิดถ้าเราสอนให้เด็กเป็นเหมือนเราเราก็จะได้ตัวเอง
ข้นึ มาอีกคน ซ่ึงนั่นก็ไม่ใช่ส่ิงใหม่เป็นเพียงส่ิงเดิมจากคนรนุ่ เก่า ดังนั้นหุ่นละครเล็กคลองบางหลวง จึงมีลกู ศิษย์
หนา้ ใหมๆ่ วนเวยี นเขา้ มาอยู่เสมอๆไมข่ าดสาย

ภาพจากเวป็ ไซน์ https://oer.learn.in.th/search/หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง

15

การเผยแพร่ต่อยอดหนุ่ ละครเลก็ คลองบางหลวง
หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง ได้มีการเผยแพร่ในช่องทางออนไลน์มาสักระยะหนึ่งแล้ว ไม่ว่าจะเป็น
ช่องทางออนไลน์ เช่น YouTube Vlog หนุ่ ละครเลก็ คลองบางหลวง,True ปลกู ปญั ญา หุ่นละครเล็กคลอง
บางหลวง-รูปแบบการเรียนออนไลน์,เว็ปไซน์ของสวทช,คลังทรัพยากรการศึกษาแบบเปิด/หุ่นละครเล็ก
คลองบางหลวง,การไลฟ์สดช่องทาง Facebook-หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง บ้านศิลปิน และยังมี
โครงการเดินสายโชว์โดยประสานงานกับสถานท่ีหรอื ในชุมชนต่างๆ เพื่อเป็นการสร้างแรงบันดาลใจให้กับเด็ก
ยุคใหม่และเผยแพร่ให้สังคมรู้จัก หุ่นละครเล็กคลองบางหลวง มากข้ึน เพราะบางครอบครัวไม่มีโอกาสที่จะ
เดินทางมาดูการแสดง หุ่นละครเล็กท่ีคลองบางหลวง ซึ่งจากการสำรวจแล้วมีเด็กจำนวนมากท่ีช่ืนชอบในหุ่น
ละครเล็ก แต่ไม่มีโอกาสได้เรียนเพราะไม่รู้จักช่องทาง สถานที่รับสอน หรือไม่มีกำลังทรัพย์ท่ีจะไปเรียน
ระหว่างการแสดงตามชุมชนต่างๆก็จะมีการไลฟ์สดและถ่ายคลิปลงในช่องทาง YouTube เพื่อเปน็ การต่อยอด
ให้คนไดร้ จู้ กั หุน่ ละครเลก็ คลองบางหลวง ให้มากย่ิงขนึ้

คลังทรัพยากรการศกึ ษาแบบเปิด
หนุ่ ละครเลก็ คลองบางหลวง

.

True ปลกู ปญั ญา หุน่ ละครเล็กคลองบางหลวง
รูปแบบการเรยี นออนไลน์

Youtube Vlog หนุ่ ละครเลก็ คลองบางหลวง

16

ประวัตผิ ู้เขยี น

ชือ่ – สกลุ นายสีหนาท เพม่ิ รุ่งเรอื ง
วนั เดือน ปี 21 มถิ ุนายน พ.ศ 2534
การศึกษา จบการศึกษาระดับปรญิ ญาตรี คณะพลศึกษา สาขาพลศึกษา
กำลังศกึ ษา มหาวิทยาลัยศรนี ครินทรวโิ รฒ
คณะครศุ าสตรมหาบณั ฑิต สาขาบริหารการศกึ ษา
ทำงานอยู่ที่ มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบรุ ี
โรงเรยี นอ.ฮ.ลิงค์ (ในพระอุปถัมภ์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนน)ี
ตำแหน่งงาน สำนักงานเขตพนื้ ท่ีการศึกษาประถมศึกษาเพชรบรุ ี เขต 2
ครูผสู้ อนรายวิชาสุขศกึ ษาและพลศกึ ษา

17

ภาคผนวก

บรรณานุกรม

คณุ ณัฏฐญิ า เสียงเสนาะ (ครูฝึกการแสดงหนุ่ ละครเลก็ คลองบางหลวง) สมั ภาษณ์, 22 เมษายน 2565
วิมลศรี อุปรมยั .2553. นาฏกรรมและการละคร.กรุงเทพฯ : จฬุ าลงกรณ์มหาวทิ ยาลยั .
สืบค้น, เม่อื วันท่ี 9 เมษายน 2565
(https://th.readme.me/) สืบค้น, เมือ่ วนั ที่ 15 เมษายน 2565
(https://oer.learn.in.th/search/หุ่นละครเลก็ คลองบางหลวง) สืบคน้ , เมอื่ วนั ที่ 19 เมษายน 2565
(https://khonthaiblog.wordpress.com/เพลงประกอบการแสดง) สืบคน้ , เม่ือวนั ที่ 20 เมษายน 2565
(https://www.prinsiri.com/) สืบค้น, เมอื่ วนั ท่ี 20 เมษายน 2565