ของดีบ้านเฮา เสนอ ข้าวหลามกุมภวาปี
1 คำ นำ หนังสือเล่มนี้จัดทำ ขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา รู้ทันโลกดิจิทัล เพื่อให้ได้ศึกษา หาความรู้เกี่ยวกับวิถีชีวิตและความเป็นอยู่ของชาวอีสาน โดยได้ศึกษาจาก ผู้ที่มาก ประสบการณ์ หนังสือ ตำ รา และแหล่งความรู้ต่าง ๆ โดยหนังสือเล่มนี้ต้องมีเนื้อหาเกี่ยว กับ ของดีบ้านเฮา โดยกลุ่มของพวกเราได้ยกตัวอย่างเป็น อาหารสินค้าประจำ ท้องถิ่นของ ชาวกุมภวาปี เพื่อได้ส่งเสริมและโปรโมทสินค้าท้องถิ่นเพื่อให้คนได้รู้จักมากขึ้น กลุ่มของพวกเราคาดหวังเป็นอย่างยิ่งว่าการจัดทำ หนังสือเล่มนี้จะมีข้อมูลที่เป็น ประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจศึกษา ของดีบ้านเฮา ในหัวข้อ ข้าวหลามกุมภวาปีเป็นอย่างดี คณะผู้จัดทำ นายชนะชัย เสนาลา รหัสนักศึกษา 128 นายพีรพัฒน์ ไทยสุวรรณ์ รหัสนักศึกษา 123 นายธรรศพล เทพจันทร์ รหัสนักศึกษา 130 นายธนกฤษ มังศรี รหัสนักศึกษา 101
สารบัญ -ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ -ประโยชน์ด้านการพัฒนา -นิยามศัพท์เฉพาะ ข้าวหลาม หมายถึง -ความหมายของ ข้าวหลาม -วิธีทำ ข้าวหลามใน กระบอกไม้ไผ่ -ขั้นตอนการทำ ข้าวหลาม
สารบัญ -ผลกระทบของโครงการ -ข้อเสนอแนะของการทำ โครงการครั้งต่อไป -ข้อเสนอแนะสำ หรับบุคคลผู้สนใจในการสืบสาน ภูมิปัญญาท้องถิ่นอีสาน -สรุปการดำ เนินโครงงาน -อภิปรายผลการดำ เนินโครงการ -ภาคผนวก -บรรณานุกรม -ประวัติผู้จัดทำ
1.ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ 1. ประโยชน์ด้านองค์ความรู้ 1.1 ได้ความรู้เกี่ยวกับการทำ ข้าวหลาม 1.2 ได้รู้คุณค่าและสามารถนำ มาเผยแพร่การผลิต พร้อมบอกเล่าให้คนรุ่น หลังได้นำ ไปสืบทอดวัฒนธรรมด้านการปรุงอาหารที่ดีงามและดำ รงไว้ซึ่ง เอกลักษณ์ของชาวอีสาน 2. ประโยชน์ด้านการพัฒนา 2.1 ได้แนวทางการด้านสังคม ทำ ให้ผู้คนต่างสนใจในการทำ ข้าว 2.2 ได้แนวทางการด้านคุณธรรม พัฒนาให้มีคุณธรรมความรู้ด้านภูมิคุ้มกัน โดยพัฒนาจิตใจไปพร้อมกับการทำ ข้าวหลาม 2.3 ด้านจริยธรรม มีความสุจริตในการทำ งาน ไม่นำ ผลงานหรืองานของผู้ อื่นมาทำ เป็นของตน
นิยามศัพท์เฉพาะ ภูมิปัญญาท้องถิ่น หมายถึง ทุกสิ่งทุกอย่างที่ชาวบ้านคิดขึ้นได้เอง และนำ มาใช้ ในการดำ รงชีวิตประจำ วัน ใช้แก้ปัญหา เป็นเทคนิควิธีเป็นองค์ความรู้ของชาวบ้านที่ คิดเอง ทำ เอง โดยอาศัยศักยภาพที่มีอยู่แก้ปัญหาการดำ เนินชีวิตในท้องถิ่นได้อย่าง เหมาะสม ซึ่งได้สั่งสม สืบทอดและเชื่อมโยงมาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน ภูมิปัญญาท้องถิ่นอีสาน ข้าวหลาม หมายถึง ภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสานเป็นองค์ความรู้ที่ มีคุณค่าและความดีงามที่จรรโลงชีวิตและวิถีชุมชนให้อยู่ร่วมกับธรรมชาติและสภาวะ แวดล้อมได้อย่างกลมกลืนและสมดุล ตลอดจนเป็นพื้นฐานการประกอบอาชีพและเป็น รากฐานการพัฒนาที่เริ่มจาการพัฒนาเพื่อการพึ่งพาตนเอง การพัฒนาเพื่อการพึ่งพา อาศัยซึ่งกันและกัน ดังนั้นภูมิปัญญาจึงมีคุณค่าไม่เพียงแต่ต้องท้องถิ่นหรือบุคคล เท่านั้น แต่ยังเอื้อประโยชน์อย่างใหญ่หลวงต่อการวางแผนพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืน และมั่นคงต่อไป จากที่กล่าวมาข้างต้น ทำ ให้คณะผู้จัดทำ ได้เล็งเห็นความสำ คัญของ ภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสาน จึงได้ทำ โครงงานเรื่องภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสานขึ้นมาเพื่อ เป็นการศึกษาและอนุรักษ์ภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสานให้คงอยู่กับเราสืบต่อไป
ข้าวหลาม หมายถึง เป็นขนมชนิดหนึ่งนิยมทำ รับประทานกันในฤดูหนาว หรือเมื่อได้ข้าวใหม่ ใช้ไผ่ข้าวหลาม หรือไม้ป้างเป็นกระบอกใส่ข้าวหลาม ข้าวหลามแบบชาวบ้าน ใช้ข้าวสารเหนียวกับน้ำ เปล่า และเกลือเท่านั้น สำ หรับ ข้าวหลามที่ทำ ขายกันโดยทั่วไป จะใส่น้ำ กะทิ และเติมถั่วดำ หรืองาขี้ม้อน การ ทำ ข้าวหลามตามประเพณีนิยมของชาวล้านนาจะเพื่อถวายพระในวันเพ็ญเดือนสี่ หรือประมาณเดือนมกราคม ซึ่งเป็นการทานร่วมกับการทานข้าวจี่ และข้าวล้น บาตร เดิมทีจะใช้กระบอกไม้ไผ่ในการหุงข้าวด้วย ข้าวที่ได้จะมีลักษณะเป็นทรง กระบอก เชื่อมกันด้วยเยื่อไผ่ทำ ให้เป็นรูปทรงสวยงาม แต่ในปัจจุบันนี้ นิยมนำ มารับประทานเป็นขนมหวาน โดยมีส่วนผสมคือ ข้าวเหนียวกะทิ และบางตำ รา จะมีการใส่ถั่วดำ ด้วย
ความหมายของข้าวหลาม ข้าวเหนียว เป็นข้าวที่มีลักษณะเด่นคือการติดกันเหมือนกาวของเมล็ดข้าวที่สุกแล้ว ปลูกมากทางภาคอีสานของประเทศไทยและ ประเทศลาวข้าวเหนียวเป็นที่นิยมบริโภค อย่างกว้างขวางในประเทศ และเป็นอาหารหลักของประชากรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคเหนือ นอกจากการบริโภคโดยตรงแล้วยังมีการนำ ข้าวเหนียวมาเป็นวัตถุดิบใน การผลิตสุราพื้นเมือง การผลิตแป้งข้าวเหนียวเพื่ออุตสาหกรรมอาหารและขนมขบเคี้ยว ข้าวเหนียวมี 2 สี คือ สีขาวและสีดำ (คนเหนือเรียกว่า “ข้าวก่ำ ”) แต่ข้าวเหนียวดำ จะมี สารอาหาร ที่เป็นประโยชน์มากกว่าข้าวเหนียวขาว สารอาหารที่ว่า คือ “โอพีซี” (OPC) มี สรรพคุณช่วยชะลอการแก่ก่อนวัย และความเสื่อม ถอยของร่างกาย โดยสารโอพีซีที่พบใน ข้าวเหนียวดำ เป็นสารชนิดเดียวกับสารสกัดที่ได้ จากองุ่นดำ องุ่นแดง เปลือกสนโบราณ อาหารและของทุกอย่างที่ใส่กระบอกและนำ ไปเผาไฟ เพื่อปรุงอาหารสำ หรับการเดินทาง จะเรียกว่า “หลาม” เช่น ปลาหลาม ยาหลาม ดังนั้น ข้าวเหนียวผสมกะทิและเครื่องปรุง รสในกระบอกจึงเรียกว่า “ข้าวหลาม” และเมื่อสอบถามจากผู้เฒ่าผู้แก่เล่าว่า ถิ่นกำ เนิดที่ แน่ชัดไม่มีหลักฐานปรากฏ บางคนก็เล่าว่าเป็นชาวบ้านที่อพยพมาจากถิ่นอื่นนำ มาเผย แพร่ แต่ครัวเรือนที่ทำ ข้าวหลามส่วนใหญ่ประกอบอาชีพหลักคือการทำ นา เพราะการทำ ข้าวหลามจะทำ ทุกครัวเรือนปีละครั้ง ช่วงเทศกาลหลัง 3 ค่ำ เดือน 3 จนถึงเดือน 4 (ราว เดือนกุมภาพันธ์ มีนาคม) เป็นการฉลองหลังการทำ นาเสร็จ ชาวนาจะทำ กันทุกครัวเรือน จนถือเป็นประเพณีที่สืบทอดกันมารุ่นต่อรุ่น และไม่มีการทำ ข้าวหลามในช่วงอื่น ต่อมา ข้าวหลามเป็นอาหารที่คนนิยมรับประทานและนำ เป็นของฝากญาติมิตรในเทศกาลต่างๆ ทำ ให้ชาวบ้านบางส่วนหันไปประกอบอาชีพเผาข้าวหลามขายตลอดฤดูกาล ตลอดปี
วิธีทำ ข้าวหลามในกระบอกไม้ไผ่ สูตร วิธีทำ ข้าวหลาม แบบง่าย ๆ ทำ เองได้ รสชาติอร่อย มีมาแนะนำ ด้วยกัน 2 สูตร คือ สูตรดั้งเดิม และสูตรข้าวเหนียวดำ ธัญพืช จะทำ ได้อย่างไรบ้าง ไปดูกันเลย ข้าวหลามสูตรดั้งเดิมส่วนผสมข้าวหลาม -ข้าวเหนียวขาว 3 ถ้วยตวง -น้ำ ตาลทราย 1 ถ้วยตวง -กะทิคั้นสด 2 ถ้วยตวง -น้ำ เปล่าต้มสุก 1 ลิตร -เกลือป่น 2 ช้อนชา -ถั่วดำ ต้มสุก 1/2 ถ้วยตวง - ใบเตย 20 ใบ กระบอกไม้ไผ่ กาบมะพร้าว
ขั้นแรกนำ ข้าวเหนียวล้างให้สะอาดประมาณ 2-3 รอบ จากนั้นนำ ไปแช่น้ำ ทิ้งไว้ ประมาณ 1 ชั่วโมง เมื่อข้าวเริ่มสุกแล้วให้กระชอนตักข้าวนำ ไปพักไว้สะเด็ดน้ำ จาก นั้นนำ ถั่วดำ ไปล้างน้ำ ให้สะอาด และนำ ไปแช่ในน้ำ ทิ้งไว้ประมาณ 10 นาที จนถั่วดำ นิ่ม หลังจากนั้นนำ ไปต้มในน้ำ เดือดประมาณ 10 นาที หรือจนกว่าถั่วดำ จะสุกดีแล้ว ตักถั่วดำ มาพักไว้ให้สะเด็ดน้ำ 1. ขั้นตอนการทำ ข้าวหลาม 2. นำ ข้าวเหนียว และถั่วดำ มาเทลงในชามผสม คลุกเคล้าให้เข้ากัน จากนั้นพักไว้ก่อน นำ กะทิเทใส่หม้อ นำ มาตั้งไฟโดยใช้ความร้อนปานกลาง จากนั้นรอจนกะทิเดือด แล้ว เติมน้ำ ตาลทรายลงไป ตามด้วยเกลือป่น คนส่วนผสมทั้งหมดให้เข้ากัน และจนน้ำ ตาล ละลายหมด ทำ การปิดไฟและยกออกจากเตา นำ มาพักไวให้เย็น 3. ต่อมาเป็นการเตรียมกระบอกไม้ไผ่ โดยการวัดขนาดความยาวของไม้ไผ่ให้ได้ ประมาณ 10 นิ้ว ตัดออกเป็นท่อนๆ นำ ไปล้างน้ำ ให้สะอาด จากนั้นตากไว้ให้แห้ง เมื่อ กระบอกไม้ไผ่แห้งแล้ว ให้ใส่ข้าวเหนียว และถั่วดำ ลงไปในกระบอกไม้ผ่ ตามได้น้ำ กระทิ กระแทกกระบอกไม้ไผ่ให้เข้ากัน จากนั้นหยอดข้าวเหนียวถั่วดำ ลงไปอีกทั้ง และตาม ด้4.ด้วยเมื่น้ำมื่ อน้ำเกตะรีทิรียทิมข้าวหลามเสร็จแล้วให้นำ ใบเตยประมาณ 2-3 ใบ ตัดเป็นชิ้นสี่เหลี่ยม นำ ไปอุด ในปากกระบอกไม้ไผ่ ตามด้วยกาบมะพร้าวหั่นนำ มาอัดปากกระบอกไม้ไผ่ 5. หลังจากนั้นเตรียมเตาถ่านให้พร้อม จากนั้นนำ กระบอกไม้ไผ่มาตั้งบนเตาถ่าน โดยใช้ไฟ ปานกลาง ทำ การพลิกกลับด้านไปเรื่อยๆ ประมาณ 40 นาที เสร็จแล้วยกออกจากเตาได้ เลย
ผลกระทบของโครงการ ผลกระทบของโครงการจากการทำ โครงงาน คือการได้อนุรักษ์และสืบสาน ภูมิปัญญาท้องถิ่นอีสาน การใช้ชีวิตร่วมกับท้องถิ่นและชุมชน การได้ฝึกฝนความสามัคคี ในหมู่คณะ การได้รู้จักการทำ งานร่วมกัน และได้รับคำ ชื่นชมจากผู้ชมข้อเสนอแนะ ข้อเสนอแนะในการดำ เนินโครงการครั้งต่อไป 1. ควรศึกษาค้นคว้าเพิ่มเติมเกี่ยวกับการแปรรูปข้าวในชุมชนต่างๆ 2. สามารถใช้วิธีหลามมาทำ อาหารอย่างอื่นนอกจากหลามข้าว เช่น การหลามปลา การหลามไก่ ข้อเสนอแนะสำ หรับบุคคลผู้สนใจในการสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นอีสาน 1. ผู้ที่สนใจภูมิปัญญาท้องถิ่นไทยเกี่ยวกับการทำ ข้าวหลามสามารถลงพื้นที่ได้จริง 2. สามารถนำ วิธีการทำ ข้าวหลามจากโครงการนี้มาต่อยอดในการสร้างอาชีพต่อไปได้
สรุปผลการดำ เนินโครงการ จากการศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นอีสานเรื่อง ข้าวหลามกุมภวาปี ทำ ให้พบว่า ใน ท้องถิ่นบ้านเรา ยังมีอาหารจากภูมิปัญญาชาวบ้าน ที่มีรสชาติยอดเยี่ยมให้ได้กิน ในราคาที่จับต้องได้ ผู้จัดทำ หวังเป็นอย่างยิ่งว่า E-book เล่มนี้ จะเป็นประโยชน์ แก่ผู้สนใจในเรื่องราวของข้าวหลามกุมภวาปี และอยากให้ทุกคนช่วยกันอนุรักษ์ ภูมิปัญญาของท้องถิ่นอีสาน ให้คงอยู่ชั่วลูกชั่วหลาน ให้คนรุ่นหลังได้รู้ว่า บรรพบุรุษ ได้ฝากอาหารเลิศรส เป็นมรดกทางวัฒนธรรมให้ได้เห็นในอนาคตภายหน้า
บรรณานุกรม สุรเกียรติ อัคคะฮาต.2546.ภูมิปัญญาไทย.พิมพ์ครั้งที่1.กรุงเทพฯ:บรรลือสาส์น. แขไข จันยพร.(2551).ข้าวหลาม.พิมพ์ครั้งที่1.กรุงเทพฯ:เลี่ยงเซียง วายุ พลทองสถิตย์.(2559).Electronic book.พิมพ์ครั้งที่1.กรุงเทพฯ:Mac education
ภาคผนวก