การเพาะเลี้นงเนื้อเยื่อ

การเพาะเลี้ย ลี้ งเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ จัดทำ โดย นางสาว จิรนันท์ อุ่นนันกาศ เลขที่ 9 นางสาว พัน พั ทิพย์ พุท พุ ธวงศ์ เลขที่1ที่ 1 ชั้น ชั้ มัธ มั ยมศึก ศึ ษาปีที่ 6/1 เสนอ ครูกายทิพย์ แจ่มจันทร์ รายวิชาการดำ รงชีวิ ชีวิ ตและครอบครัว รั ง33102

ปัจ ปั จุบันมีก มี ารนำ เทคนิค นิ การเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ พืช พื มาใช้ปช้ ระโยชน์เ น์ พื่อ พื่ เป็น ป็ เอกสารประกอบการเรีย รี นในรายวิชาการดำ รงชีวิ ชีวิ ตและครอบครัว รั ง33102 เเละเพื่อ พื่ ศึก ศึ ษาเรีย รี นรู้เ รู้ กี่ยวกับการขยายพัน พั ธุ์พื ธุ์ ช พื ในเชิง ชิ การค้าและอุตสาหกรรม เพิ่ม พิ่ มากขึ้น ขึ้ โดยเฉพาะในกลุ่ม ลุ่ ไม้ด ม้ อกไม้ปม้ ระดับเช่น ช่ กล้วยไม้เ ม้ บญจมาศ หน้า น้ วัว เป็น ป็ ต้น แต่ก็ยัง ยั อยู่ใยู่ นวงจำ กัดด้วยปัจ ปั จัยหลายประการเช่น ช่ ต้นทุน ทุ สูง สู ต้องใช้ ความรู้แ รู้ ละทักษะเฉพาะด้านการปฏิบัติ บั ติ ค่อนข้า ข้ งยุ่ง ยุ่ ยากซับ ซั ซ้อ ซ้ นและเป็น ป็ วิทยาศาสตร์ม ร์ ากเกินไปเป็น ป็ ต้น เพื่อ พื่ แก้ปัญ ปั หาที่เป็น ป็ ข้อ ข้ จำ กัดดังกล่าวทางเราจึง ได้ทำ การศึก ศึ ษาค้นคว้าการเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ เพื่อ พื่ พัฒ พั นาการเกษตรกรสู่เ สู่ กษตร อุตสาหกรรมและเพื่อ พื่ เปิด ปิ โอกาสให้ผู้ ห้ สผู้ นใจทุก ทุ ภาคส่ว ส่ นที่เกี่ยวข้อ ข้ งสามารถเข้า ข้ ถึงองค์ความรู้ไรู้ ด้ง่ายขึ้น ขึ้ หนัง นั สือ สื คำ แนะนำ เรื่อ รื่ ง “การเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่”เล่มนี้จั นี้จั ดทำ ขึ้น ขึ้ เพื่อ พื่ เผยแพร่แ ร่ ละถ่ายทอดองค์ความรู้ทั รู้ ทั กษะและการแลกเปลี่ยนเรีย รี นรู้แ รู้ ละการ ศึก ศึ ษาทดสอบประยุกต์และพัฒ พั นาเทคโนโลยีจ ยี นได้เทคนิค นิ วิธีที่ ธี ที่ มีปมี ระสิท สิ ธิภ ธิ าพ เหมาะสมแก่ผู้ที่ผู้ ที่ สนใจจำ เทคโนโลยีก ยี ารเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ ไปใช้เ ช้ พื่อ พื่ พัฒ พั นา อาชีพ ชี การเกษตรและเพื่อ พื่ ให้ผู้ ห้ อ่ผู้ อ่ านเข้า ข้ใจง่ายขึ้น ขึ้ การนำ เสนอจึงสื่อ สื่ ความหมาย ด้วยภาพสำ หรับ รั เนื้อ นื้ หาแบ่ง บ่ เป็น ป็ 3 ตอน คือ เทคโนโลยีก ยี ารเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ การปลูก ลู พืช พื แบบเกษตรอุตสาหกรรมโดยใช้พื ช้ ช พื พัน พั ธุ์ดี ธุ์ ดี จากการเพาะเลี้ยง เนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ และตัวอย่า ย่ งผู้ปผู้ ระสบความสำ เร็จ ร็ในธุรกิจเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ พืช พื หวัง เป็น ป็ อย่า ย่ งยิ่ง ยิ่ ว่าเอกหนัง นั สือ สื คำ แนะนำ เล่มนี้ค นี้ งทำ ให้ผู้ ห้ อ่ผู้ อ่ าน มีค มี วามรู้ค รู้ วามเข้า ข้ใจ ถึงประโยชน์แ น์ ละความสำ คัญของงานเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ ต่อการพัฒ พั นาภาค การเกษตรและด้านอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อ ข้ งได้มากยิ่ง ยิ่ ขึ้น ขึ้ คำ นำ ก

ข เรื่อ รื่ ง สารบัญ บั ที่มาและความสำ คัญ ความสำ คัญ การขยายพันธุ์โดยการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช ประโยชน์ ที่มาและความสำ คัญ พืชสมุนไพรกับการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ บรรณานุกรม ห้องปฏิบัติการเพาะเลี้นงเนื้อเยื่อพืช อุปกรณ์ การเตรีย รี มตัวก่อนการปฏิบัติการ การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ การเตรีย รี มเนื้อเยื่อ การเตรีย รี มอาหาร การฟอกฆ่าเชื้อชิ้นส่วนเนื้อเยื่อ การนำ เนื้อเยื่อลงขวดเลี้ยง การย้ายกล้าเนื้อเยื่อออกจากขวดเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อไปสู่โรงเรือ รื น 1. 2. 3. 4. 5. หน้า คำ นำ สารบัญ ขั้นตอนการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อเชิงพาณิชย์ ก ข 2 3 4 7 9 11 12 12 12 13 13 14 16 17 ค 1 6 15

เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ T i s s u e c u l t u r e t e c h n o l o g y 1

ความสำ คัญ การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อเป็นวิธีขยายพันธุ์พืชแบบไม่ใม่ ช้เพศวิธีหนึ่งที่มี ประสิทธิภาพสูง สามารถผลิตพืชได้จำ นวนมากในเวลาอันรวดเร็วต้นพืช มีความสม่ำ เสมอสมบูรณ์แข็งแรง ตรงตามพันธุ์และสะอาดปราศจากโรค แมลงศัตรูพืช เป็นการขยายพันธู์เเละการรักษาพันธุกรรมพืชเพื่อให้ได้ ต้นพืชปริมาณมากและมีลักษณะทางพันธุกรรมตรงตามแม่พั ม่ พั นธุ์ทุก ประการ ซึ่งวิธีนี้จะสามารถเก็บพืชได้เป็นเวลานานโดยไม่มี ม่ มี การกลาย พันธุ์ หรือ อาจใช้ในการเก็บรวบรวมพันธุ์พืชโดยชะลอการเจริญเติบโต ให้พืชโตช้าๆ ในขวดแก้วเล็กๆ ซึ่งการอนุรักษ์ พันธุกรรมพืชเช่น ช่ นี้จะใช้ พื้นที่น้อยกว่าการเก็บพันธุ์พืชที่ผลิตเป็นต้นพืชโดยตรง อีกทั้ง ยังเป็น ประโยชน์ มหาศาลในการปรับปรุงพันธุ์พืชให้พืชต้านทานโรคและแมลง ศัตรูพืชได้ดีขึ้น หรือให้ผลผลิตมากขึ้น โดยการ เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช เป็นการนำ เอาส่ว ส่ นใดส่ว ส่ นหนึ่งของพืช มาเพาะเลี้ยงในอาหาร วิทยาศาสตร์ที่ ประกอบด้วย แร่ธ ร่ าตุ น้ำ ตาล วิตามิน และสารควบคุม ความเจริญเติบโตภายใต้สภาพปลอดเชื้อจุลินทรีย์และ อยู่ใยู่ นสภาวะ ควบคุมอุณหภูมิแสง และความชื้น โดยชิ้นส่ว ส่ นของพืชที่นำ มาเลี้ยงนี้จะ สามารถเจริญเติบโตและพัฒนาได้หลายรูปแบบ 2

การขยายพันธุ์โดยการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช เป็น ป็ การขยายพัน พั ธุ์พื ธุ์ ช พื แบบไมใ่ ช้เ ช้ พศ วิธี วิ ห ธี นึ่ง นึ่ ทำ โดยการนทำ ชิ้น ชิ้ ส่ว ส่ นต่า ต่ งๆของพืช พื เช่น ช่ ตาข้า ข้ ง ตายอด หน่อ น่ อ่อ อ่ น ใบ เมล็ด ล็ มาเพาะ เลี้ย ลี้ ง ในอาหารสัง สั เคราะห์ปห์ ระกอบด้ว ด้ ยเกลือ ลื แร่ น้ำ ตาลวิต วิ ามิน มิ และ สารควบคุม คุ การเจริญ ริ เติบ ติ โต ภายใต้ส ต้ ภาพแวดล้อ ล้ มที่ค ที่ วบคุม คุ ได้ปด้ ลอด จาก เชื้อ ชื้ จุลิ จุ น ลิ ทรีย์ รีย์ให้พั ห้ ฒ พั นาเป็น ป็ ต้น ต้ พืช พื ที่ส ที่ มบูร บู ณ์ เป็น ป็ วิธี วิ ก ธี ารขยาย พัน พั ธุ์พื ธุ์ ช พื ที่มี ที่ ปมี ระสิท สิ ธิภ ธิ าพ สามารถผลิต ลิ พืช พืได้จำ ด้จำ นวนมากในเวลาที่ กำ หนด ต้น ต้ พืช พื สมบูร บู ณ์แ ณ์ ข็ง ข็ แรง ปลอดโรคที่มี ที่ ส มี าเหตุ จากเชื้อ ชื้ไวรัส รั เชื้อราและเชื้อ ชื้ แบคทีเ ที รีย รี ที่อ ที่ าจติด ติ มากับ กั ต้น ต้ พัน พั ธุ์ต ธุ์ ลอดจนการ อนุรั นุ ก รั ษ์ พันธุก ธุ รรมพืช พื และการปรับ รัปรุง รุ พัน พั ธุ์พื ธุ์ ช พื พืช พื ที่นิย นิ มขยายพัน พั ธุ์ด้ ธุ์ ด้ วยวิธีนี้ ธี นี้ ไนี้ ด้แก่ -พืช พื ผัก ผั เช่น ช่ ขิง ขิ หน่อ น่ ไม้ฝม้ รั่ง รั่ และปูเล่ เป็น ป็ ต้น -ไม้ผ ม้ ล เช่น ช่ กล้วย สับ สั ปะรด สตรอว์เบอร์รี่ ร์ รี่ แ รี่ ละส้ม ส้ เป็น ป็ ต้น -ไม้ด ม้ อกไม้ปม้ ระดับ เช่น ช่ หน้า น้ วัว เบญจมาศกล้วยไม้ว่ ม้ว่ านสี่ทิ สี่ ทิ ศเยอบีร่ บี า ร่ เฮลิโคเนีย นี และ ฟิโฟิ ลเดนดรอน เป็น ป็ ต้น 3

ข้อ ข้ ดีของการเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ พืช พื s tr e n g t h 1.เพิ่มปริม ริ าณได้จำ นวนมากใน ระยะเวลาสั้น ต้นที่ได้มีลักษณะ ทางพันธุกรรมเหมือนต้นแม่พันธุ์ ขยายพันธุ์พืชจำ นวนมากในเวลา ที่กำ หนด ได้ต้นพืชที่สม่ำ เสมอ เหมือนต้นเดิม ต้นที่ได้จะสะอาด ปราศจาก ศัตรูพืชโดยเฉพาะโรค ที่มีสาเหตุจากเชื้อไวรัสไฟโตพลา สม่า และแบคทีเรีย รี 4

2.จากการขยายพันธ์ุพืชด้วยวิธี วิธี การ เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อจะใช้เซลของต้น แม่นำ มาเลี้ยงจนเป็นใหม่ จึง สามารถคงคุณลักษณะที่ดีตรงตาม สายพันธ์ุของต้นแม่นั้นๆ ไว้ไว้ ด้ 3.การขยายพันธ์ุพืชตามธรรมชาติจะต้องรอฤดูกาลที่ต้นไม้นั้น ผลิดอกออก ผลจนกระทั่งเกิดเป็นเมล็ดพืช แล้วจึงเก็ลบเกี่ยวเมล็ดพืชเหล่านั้นนำ ไปปลูก เป็นต้นใหม่ อย่างไรก็ตาม การขยายพันธ์ุพืชด้วยวิธี วิธี การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ สามารถทำ ได้ทุกเมื่อ จึงมีส่วนช่วยให้เกษตรกรมีผลผลิตที่สม่ำ เสมอตลอด ทั้งปี 4.เพื่ออนุรักษ์และเก็บรักษาพันธุ์พืช ปรับปรุงพันธุ์พืช และเป็นการสร้าง พันธุ์พืชใหม่ๆ เพื่อการผลิตยาหรือ รื ผลิตสารทุติยภูมิสกัดตัวยาหรือ รื ส่วน ผสมของ ยารักษาโรคจากพืชและ เพื่อศึกษาทางชีวเคมีสรีร รี วิท วิ ยา และ พันธุศาสตร์ 5.การอนุรักษ์เชื้อพันธุกรรมพืช การเก็บรักษาพันธุ์พืชหายาก โดยชักนำ ให้พืชในขวดเพาะเลี้ยงมีอัตราการเจริญ ริ อย่างช้าๆสามารถคงสภาพและมี ชีวิต วิได้ในเวลาที่ยาวนาน เป็นการประหยัดพื้นที่และแรงงานการเก็บ รวบรวมพันธุ์พืชในขวดเพาะเลี้ยงเพื่อเป็นแหล่งพันธุกรรมที่มีสำ รองตลอด เวลา 6.การขยายพันธ์บางวิธี วิธี อาจมี เชื้อไวรัส ไฟโตพลาสม่า และเชื้อแบคทีเรีย รี ที่มักติดมากับหัวพันธ์ุหรือ รื ท่อนพันธ์ุซึ่งก่อให้เกิดความเสียหายได้ อน่างไร ก็ตาม การขยายพันธ์ุพืช ด้วยวิธี วิธี การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อนั้นจะสามารถเลือกใช้ เซลต้นแม่ในส่วนที่ปลอดโรค 5

การเพาะเลี้ย ลี้ งเนื้อเยื่อ ยื่ tissue culture ห้ อ ง ป ฎิ บั ติ ก า ร อุ ป ก รณ์ แ ล ะ ขั้ น ต อ น ทั้ ง 5 6

ห้องปฏิบัติการ เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช แบ่งพื้นที่เป็น 3 ส่วน ตามลักษณะการใช้งาน ดังนี้ 2.ห้อ ห้ งย้า ย้ ยเนื้อเยื่อ ยื่ หรือ รื ห้อ ห้ งถ่าย เนื้อเยื่อ ยื่พืช (Clean room or Transfer room) เป็นห้องที่สะอาด ปลอดเชื้อ มีการ ผ่า ผ่ นเข้าออกน้อยที่สุด ควรจะมีแต่ เจ้าหน้าที่ ที่มีหน้าที่ ย้ายเนื้อเยื่อพืช อุปกรณ์ที่สำ คัญ คือ ตู้ย้ายเนื้อเยื่อ กล้องจุลทรรศน์และอุปกรณ์เกี่ยว กับ การฟอกฆ่า ฆ่ เชื้อ 1.ห้อ ห้ งเตรีย รี มอาหารสัง สั เคราะห์ (Laboratory or Preparation room) ควรเป็น ป็ ห้อ ห้ งที่มีเ มี นื้อ นื้ ที่กว้างขวางพอควรที่จะจัดวางเครื่อ รื่ งมือ มื อุปกรณ์ต่ ณ์ ต่ างๆ เช่น ช่ โต๊ะเตรีย รี มอาหาร โต๊ะวางเครื่อ รื่ งมือ มื ตู้เ ตู้ ก็บเอกสาร ขวดเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ เครื่อ รื่ งแก้วต่างๆ อ่างน้ำ ล้างเครื่อ รื่ งมือ มื และตู้เ ตู้ ย็น ย็ สำ หรับ รั เก็บสารเคมีบ มี างชนิด นิ ที่ต้องเก็บในที่เย็น ย็ และ สารละลายเข้ม ข้ ข้น ข้ 7

ต้องเป็นห้องที่สะอาด ปลอดเชื้อ ปิดสนิท มีการเข้าออกน้อยที่สุด เฉพาะเจ้าหน้าที่ที่จะนำ ขวด เพาะเลี้ยงไป เพาะเลี้ยง และ ตรวจเช็ดผลการทดลอง "การเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ ควรมีก มี ารจัดการสภาพที่เหมาะสม ต่อการเจริญ ริ เติบโต ในสภาพที่ควบคุม คุ " 3.ห้อ ห้ งเพาะเลี้ย ลี้ งเนื้อเยื่อ ยื่ พืช (Culture room) สภาพแวดล้อมที่เหมาะสมใน การเลี้ยงเนื้อเยื่อจะแตกต่าง กันสำ หรับพืชแต่ละชนิด โดย ทั่วไปมักจะปรับสภาพ แวดล้อมภายในห้องให้มี อุณหภูมิประมาณ 25 องศา เซลเซียส ระยะเวลาที่ให้แสง ประมาณ 12-16 ชั่วโมง/วัน ความเข้มของแสง 1,000 - 3,000 ลักซ์ 8

อุปกรณ์ในการเตรียมอาหารเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช 1. เครื่องแก้วต่างๆ ไดแก่ บีกเกอร์ ปเปตต์ จานเพาะเชื้อ กระบอกตวงขวด (Cylinder) 2. สารเคมีต่างๆ 2.1 สารเคมีที่ใช้เตรียมสูตรอาหารต่างๆ 2.2 สารเคมีที่ควบคุมการเจริญเติบโต 2.3 น้ำ ตาลทรายขาว 2.4 วุ้น 2.5 ผงถ่าน 3. หม้อนึ่งความดันไอ (Autocrave) 4. เตาไฟฟ้า 5. หม้อสำ หรับต้มอาหารเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อและกระบวยตัก อุปกรณ์ อุปกรณ์ในการเตรียมเนื้อเยื่อ 1. กิ่งแม่พันธุ์ (ตายอด/ตาข้าง) 2. กระถางขนาด 10 นิ้วขึ้นไป 3. ทราย ทราย กิ่งแม่พันธ์ุ กระถาง ตาข่ายกันแสง สเปรย์หมอก 4. ตาข่ายกันแสง/สแลน 50%-80% 4.2 Timer 5. สเปรย์หมอกรดน้ำ ต้นไม ผงถ่าน หม้อนึ่งความดันไอ เตาไฟฟ้า บรกเกอร์ น้ำ ตาลทรายขวา ชุดอาหารสูตร KC (2020) 9

อุปกรณ์สำ หรับเนื้อเยื่อลงขวด 1. จานเพาะเชื้อ หรือกระดาษ A4 ที่ผ่านการอบฆ่าเชื้อในหม้อน่ึงความดันไอ (Autocrave) 2.ตะเกียงแอลกอฮอล์ 3. แร็ควางอุปกรณ์ภายในตู้ปลอดเชื้อ 4. มีดผ่าตัด (ประมาณ 3-4 ชุด) 5. ฟอเซปสายฟ้า (ประมาณ 3-4 ชุด) 6. กรรไกรปลายโค้ง 7. ผ้าสะอาดท่ีผ่านการอบฆ่าเชื้อในหม้อนึ่งความดันไอ (Autocrave) 8. ตู้ปลอดเช้ือ อุปกรณ์การย้ายกล้าเนื้อเยื่อออกจากขวดเพาะเลี้ยงเนื้อเย่ือ 1. ฟอเซปสายฟ้า 2. น้ำ ยาเร่งราก 3. น้ำ กันเชื้อราพืช (ถ้ามี) 4. ภาชนะในการชำ กล้าเนื้อเยื่อ 5. วัสดุสำ หรับการชำ กล้าเน้ือเย่ือ 6. ตาข่ายกันแสง/สแลน 50%-80% 6.2 Timer 7. สเปรย์หมอกรดน้ำ ต้นไม้ ผ้าสะอาด กรรไกรปลายโค้ง มีดผ่าตัด ตะเกียงแอลกอฮอล์ แร็ควางอุปกรณ์ ตู้ปลอดเชื้อ จานเพาะเชื้อ ฟอเซปสายฟ้า น้ำ กันเชื้อรา น้ำ ยาเร่งราก เอทิลแอลกอฮอล์ คลอรอกซ์ ขวดแก้ว 8 ออนซ์ คลอไรด์ ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ เมอคิวริค อุปกรณ์สำ หรับการฟอกฆ่าเชื้อชิ้นส่วนพืช 1. เครื่องแก้วต่างๆ ไดแก่ บีกเกอร์ ปเปตต์ จานเพาะเชื้อ กระบอกตวงขวด (Cylinder) 2. สารเคมีตางๆ 2.1 สารเคมีที่ใช้ฟอกฆ่าเชื้อเนื้อเย่ือพืช เช่น เอททิลแอลกอฮอล์ เมอคิวริค คลอไรด์ ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ 2.2เอทิลแอลกอฮอล์ 70% 2.3 น้ำ ยากันเชื้อรา (ถ้ามี) 3. ชิ้นส่วนจากต้นแม่พันธ์ุในส่วนของยอดอ่อนหรือตายอด 4. ขวดแก้วขนาด 8 ออนซ์ ท่ีผ่านการอบฆ่าเชื้อในหม้อน่ึงความดันไอ (Autocrave) 4.1 ขวดแก้วเปล่า จานวน 1 ขวด 4.2 ขวดแก้วที่มีน้ำ สะอาดปริมาณ 90 ml จานวน 1 ขวด 4.3 ขวดแก้วที่มีน้ำ สะอาดปริมาณ 120 ml จานวน 3 ขวด 10

เช็ดทำ ความสะอาดตู้ปลอดเชื้อก่อนใช้งานและควรเปิดสวิต วิ ช์ ตู้ระบบภายในตู้ทำ งาน ก่อนปฏิบัติงาน 15 – 30 นาที สวมชุดปฏิบัติการ ผ้าคลุมผม ผ้าปิดปาก - จมูก และ เปลี่ยนรองเท้าก่อนเข้าห้องปฏิบัติการ ทุกครั้ง การลนไฟเครื่อ รื่ งมือที่ใช้ปฏิบัติงาน เพื่อฆ่าเชื้อจุลินทรีย์ รีย์ ก่อนเริ่ม ริ่ ตัดเนื้อเยื่อ การเตรียมตัว ก่อนการปฏิบัติ บั ติ การ ทำ ความสะอาดมือและแขนด้วยสบู่ วางอุปกรณ์ที่ใช้ตัดเนื้อเยื่อในตำ แหน่ง ที่เหมาะสมและสะดวกต่อการปฏิบัติงาน 11

ขั้นตอนการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ 1. การเตรียมเนื้อเยื่อ 1.1 เตรียมกิ่งแม่พันธุ์ที่ต้องการ กิ่งแม่พันธุ์ต้องมีตาข้าง/ตายอด และ ไม่อ่อนหรือแก่จนเกินไป ควรตัดด้วยยาวประมาณ 50-80 เซนติเมตร 1.2 ปักกิ่งแม่พันธุ์ที่ต้องการลงกระถางทราย(ทรายควรเป็นทรายที่ สะอาด มีการตากแดดเพื่อฆ่าเชื้อในเบื้องต้น)ที่เตรียมไว้ โดยปักลึกไป ประมาณ 20 เซนติเมตร จำ นวน3-5 กิ่งเท่านั้น เพื่อไม่ให้แน่นกระถาง จนเกินไป 1.3 ให้น้ำ ทุกๆ 1 ชั่วโมง นาน 1 นาที (โดยใช้ Timer ตั้งเวลาเพื่อสเปรย์ หมอก รดน้ำ ) ให้น้ำ ประกอบด้วย 5 ขั้น ขั้ ตอน ดังนี้ 2.1 เตรียมสารละลายเข้มข้น (Stock) ด้วยความเข้มข้นต่างๆ ตามสูตรของสารละลายเข้มข้น (Stock) ที่ ต้องการ ในขวดแก้วสีชา และนพแช่ตู้เย็น เพื่อยืดอายุการใช้งานของสารเคมี 2.2 ผสมสารละลายเข้มข้น (Stock) ตามสูตรอาหารสำ หรับเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อที่ต้องการ ด้วยกระบอก ตวง (Cylinder) เพื่อความแม่นยำ ใส่น้ำ ตาล และปรับปริมาตรให้เป็นไปตามสูตรอาหารนั้นๆ 2.3 หลังจากปรับปริมาตรอาหารสำ หรับเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อแล้วทำ การวัดความเป็นกรด-ด่าง ซึ่งควร มีค่าความ เป็นกรด-ด่างอยู่ระหว่าง 5.7-5.8 เท่านั้น โดยสามารถใช้กรด (1 Normal HCL) และเบส (1 Normal NaOH) เพื่อปรับให้ได้ความเป็นกรด-ด่าง ที่ต้องการ 2.4 หลังจากที่ได้ความเป็นกรด-ด่าง ที่อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานแล้ว ก็ให้ใส่วุ้นและผงถ่านลงไปแล้วผสมให้เข้ากัน 2.5 นำ สารละลายดังกล่าวมาต้มให้เดือด โดยต้องคนตลอดเวลา เพื่อไม่ให้วุ้นติดก้นหม้อ ใส่น้ำ ตาล ทดสอบกรด - เบส ต้มให้เดือด 2. การเตรียมอาหาร 12

อบฆ่าเชื้อ 3. การฟอกฆ่าเชื้อช้ินส่วนเนื้อเยื่อการ ทำ การฆ่าเชื้อและตัดแต่ง 4.1 ทำ การปักชิ้นส่ว ส่ นเนื้อเยื่อนั้นๆ ลงไปในอาหาร เพาะเนื้อเยื่อ หลังจากการฟอกฆ่า ฆ่ เชื้อชิ้นส่ว ส่ น เนื้อเยื่อ จำ นวน 1 ชิ้น ต่อ 1 ขวดเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ 4.2 หลังจากเพาะเลี้ยงในอาหารสำ หรับฟอกฆ่า ฆ่ เชื้อชิ้นส่ว ส่ นเนื้อเยื่อเป็นเวลา 2-4 สัปดาห์ให้ทำ การ ย้าย ชิ้นส่ว ส่ นเนื้อเยื่อออกจากขวดมายังขวดอาหาร สำ หรับขยายกอต่อไป เป็นเวลา 4-6 สัปดาห์ 4.การนำ เนื้อเย่ือลงขวดเลี้ยง 2.6 เมื่อเดือดได้ที่ให้นำ สารละลายดังกล่าว มาเทใส่ข ส่ วดแก้วเพาะเลี้ยงเยื่อทันทีขณะที่ยังร้อน 2.7 ควรเทอาหารเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อลงขวดเพาะเลี้ยงเน้ือเยื่อประมาณ 1-2 เซนติเมตร ของขวดเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ 2.8 หลังจากอาหารแข็งตัว ให้ทาการปิดฝา และนำ ไปอบฆ่า ฆ่ เชื้อในหม้อนึ่งความดันไอ โดยทั่วไปจะใช้ที่อุณหภูมิ 121 องศาเซลเซียส ความดัน 15 ปอนด์ต่อตารางนิ้ว เป็นเวลา 20 นาที เพื่อฆ่า ฆ่ เชื้ออีกครั้ง 2.9 หลังจากครบกำ หนดเวลาแล้ว ให้นำ อาหารเพาะเลี้ยงเนื้อออกจากหม้อนึ่งความดันไอ หลังจากอาหารเพาะ เลี้ยงเนื้อเยื่อแข็งตัว ให้นำ เข้าห้องปฏิบัติการ เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อต่อไป 3.1 ตัดชิ้นส่ว ส่ นของยอดหรือตาข้างมาทำ การริบใบออกเล็ก น้อย หลังจากนั้นแช่ Ethyl Alcohol 70% เป็นเวลา 10-15 วินาที 3.2 แช่ช้ิ ช่ ช้ิ นส่ว ส่ นพืชในสารละลายคลอร็อกซ์ ความเข้มข้น 8-10 % หรือ เมอร์คิวริก คลอไรด์ 0.1 กรัม ต่อน้ำ ที่น่ึงฆ่า ฆ่ เชื้อแล้ว ปริมาตร 90 มิลลิลิตร 3.3 เติม tween-20 ในอัตราส่ว ส่ น 5-10 หยด ต่อน้ำ ที่นึ่งฆ่า ฆ่ เชื้อ แล้ว ปริมาตร 90 มิลลิลิตร เพ่ือลดแรงตึงผิว 3.4 ทำ การเขย่า ย่ ประมาณ 10-15 นาที (เขย่า ย่ ตลอดเวลา) ใช้เครื่องเขย่า ย่ 3.5 ล้างเอาสารละลายออกด้วยน้าที่นึ่งฆ่า ฆ่ เชื้อแล้ว ปริมาตร 120 มิลลิลิตร 3 ครั้ง ๆ ละประมาณ 5 นาทีภายในตู้ปลอดเช้ือ 3.6 ทำ การตัดแต่งช้ินส่ว ส่ นพืช เพื่อทำ การเพาะเล้ียงในอาหาร เพาะเล้ียงเน้ือเยื่อต่อไป 13

5.1 นำ ขวดเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อที่มีกล้าเนื้อเยื่อที่มีรากและลำ ต้นที่สมบูรณ์แข็งแรง โดยกล้าเนื้อเยื่อจะ อยู่ใยู่ นอาหารสูตรออกราก ไปทำ การผึ่งขวดในพื้นที่ที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก โดยเปิดฝาขวดเล็กน้อย เพื่อให้กล้าเนื้อเย่ือ สามารถปรับตัวให้เข้ากับสภาพสิ่งแวดล้อมเป็นเวลาประมาณ 1 สัปดาห์ 5.2 หลังผ่า ผ่ นไป 1 สัปดาห์ในนำ กล้าเนื้อเยื่อมาล้างทำ ความสะอาดวุ้นออกด้วยสะอาดอย่า ย่ งระมัดระวัง เพื่อป้องกันไม้กล้าเนื้อเยื่อช้า และรากหักหรือขาด ซึ่งจะมีผลต่อการเจริญเติบโต 5.3 นำ กล้าเนื้อเยื่อจุ่มน้ำ ยาเร่ง ร่ รากเป็นเวลา 10 วินาที โดยระวังไม่ใม่ ห้น้ำ ยาโดนใบของกล้าเนื้อเยื่อ 5.4 นำ กล้าเนื้อเยื่อปลูกในวัสดุปลูกที่จัดเตรียมไว้ภายในโรงเรือนที่ใช้อนุบาลกล้า โดยใช้ของแหลม แทง วัสดุปลูกให้เป็นรูขนาดใหญ่พ ญ่ อสมควร เพื่อให้ง่ายต่อการเพาะปลูก ระวังอย่า ย่ ให้ต้นกล้าเนื้อเยื่อช้า และรากหักหรือขาดเด็ดขาด 5.5 ให้น้ำ ทุกๆ1ช่ัวโมงนาน1นาที จนกว่ากล้าเนื้อเยื่อที่จะแข็งแรง และปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมได้ ดี โดยสามารถปรับเวลาให้น้ำ ได้ตามความเหมาะสม 5.6 นำ กล้าเน้ือเยื่อที่แข็งแรง ออกจากโรงเรือนอนุบาล ไปปลูกในแปลงเพ่ือประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ ต่อไป 5. การย้า ย้ ยกล้าเน้ือเยื่อ ยื่ ออกจากขวดเพาะเลี้ย ลี้ งเนื้อเยื่อ ยื่ไปสู่โสู่ รงเรือ รื น 4.3 เมื่อ มื่ สัง สั เกตเห็น ห็ ว่าภายในขวดเพาะเลี้ยงเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ มีก มี ารแตกกอ เป็น ป็ จำ นวนมาก มีลั มีลั กษณะสีเ สี ขีย ขี วสดชื่น ชื่ ให้ทำ ห้ ทำ การย้า ย้ ยชิ้น ชิ้ ส่ว ส่ น เนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ ลงในอาหารสำ หรับ รั แตกกอ เพื่อ พื่ ขยายจำ นวนเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ และ บางส่ว ส่ นลงใน อาหารสาหรับ รั ยืด ยื ยอด เป็น ป็ เวลา 4-6 สัปสั ดาห์ 4.4 เมื่อ มื่ เนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ ในอาหารสำ หรับ รั ยืด ยื ยอด มีค มี วามยาว 5-8 เซนติเมตร ให้ทำ ห้ ทำ การตัดยอดเพื่อ พื่ นำ อาหารสำ หรับ รั ยืด ยื ยอดอีกครั้ง รั้ 4.5เมื่อ มื่ ผ่า ผ่ นไปประมาณ 4-6 สัปสั ดาห์ ให้นำ ห้ นำไปเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ ออกจาก ขวดอาหารสำ หรับ รั ยืด ยื ยอดมาใส่ใส่ นอาหาร ออกรากต่อไป 4.6 หลังจากเนื้อ นื้ เยื่อ ยื่ อยู่ใยู่ นอาหารสำ หรับ รั ออกรากแล้ว จะสัง สั เกต เห็น ห็ รากแขนง และรากฝอย เมื่อ มื่ ลักษณะ ที่แข็ง ข็ แรงพร้อ ร้ มแล้ว ให้ นำ ขวดออกไปสู่โ สู่ รงเรือ รื นได้ นำ ไปปลูกในโรงเรียน 14

การเพาะเลี้ย ลี้ งเนื้อเยื่อ ยื่ เชิง ชิ พาณิชย์ 15 plants and herbs

การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืชที่มีประสิทธิภาพ โดยการนำ ชิ้นส่ว ส่ นของพืชที่มีชีวิต มาเพาะ เลี้ยง ซึ่งข้อดีของการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช คือ สามารถผลิตขยายต้นพืชได้ปริมาณมาก และสามารถผลิตพืชปลอดเชื้อโรค ซึ่งการ เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อในด้านการค้า สามารถได้ ต้นที่สม่ำ เมอ ซึ่งการผลิตพืชเศรษฐกิจเชิง อุตสาหกรรมจะเป็นประโยชน์มากในการ วางแผนการผลิตให้สามารถเก็บผลผลิตได้ พร้อมกัน ซึ่งพืชเศรษฐกิจสำ คัญที่กรมส่ง ส่ เสริม การเกษตรดำ เนินการผลิตเพื่อส่ง ส่ เสริมเกษ ตกรและเห็นผลเป็นรูปธรรม ที่มาและความสำ คัญ ธุรกจด้านเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อและธุรกิจที่เกี่ยวข้อง 1. ผู้ที่ทำ งานกับผู้ประกอบการธุรกิจด้านเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ 2. ผู้ประกอบการะูรกิจด้านเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ 3. ผู้ประกอบการตลาดสินค้าเกษตรอุตสาหกรรม 4. ผู้ประกอบการะธุรกิจโรงเรือนเพาะชำ 5. เกษตกรผู้ปลูกพืชเชิงการค้า 16

เทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืชเพื่อวัตถุประสงค์สามารถนำ มาใช้พืชสมุนไพรได้ทั้งสิ้น พืชสมุนไพรของไทยหลายชนิดที่เพาะเลี้ยงและขยายพันธ์ุได้ยาก ชาวบ้านมักเข้าไปขุด ออกมาจากป่าและนำ มาขยาย ซึ่งมักจะไม่เ ม่ พียงพอกับความต้องการของตลาดและมีราคา แพง อีกทั้งยังจะทำ ให้เสี่ยงต่อการสูญพันธ์ุของสมุนไพรนั้นๆอีกด้วย การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ จะสามารถแก้ปัญหานี้ได้เพราะการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อนั้นสามารถผลิตต้นพืชได้จำ นวนมาก ในเวลารวดเร็ว จึงเป็นอีกหนทางหนึ่งที่สามารถส่ง ส่ เสริมให้เกษตกรปลูกพืชขสมุนไพรเพื่อ เพิ่มพูนรายได้ คือปริมาณสารด้วยที่สะสมอยู่ใยู่ นพืชสมุนไพร นั้นมักจะผันแปร โดยขึ้นอยู่กั ยู่ กั บสภาพภูิประเทศ ภูมิอากาศ และการดูแลรักษาทำ ให้วตถุดิบ สมุนไพรที่ได้ในแต่ละแปลงแต่ละฤดูกาล มี คุณภาพที่แตกต่างกัน ซึ่งสิ่งเหล่านี้จะมีผลกระ ทบต่อศักยภาพในการแปรรูปพืชสมุนไพรให้ เป็นยาหรืออาหาร ดังนั้นนักวิทยาศาสตร์จึงมี แนวคิดว่าการนำ เอาสมุนไพรเหล่านั้นมา เพราะเลี้ยงในสภาพแวดล้อมที่ควบคุมได้จะ สามารถบังคับให้เซลล์เพาะเลี้ยงผลิตสารได้ใน ปริมาณมากและมีคุณภาพสูง ข้อจำ กัดของวิธี การนี้คือมีต้นทุนสูงมากจึงเหมาะที่จะใช้กับพืช ที่ผลิตราคาแพงเท่านั้น พืช พื สมุน มุ ไพรกับ กั การเพาะเลี้ย ลี้ งเนื้อเยื่อ ยื่ ปัจจัยสำ คัญอีกอย่างที่ต้องคำ นึงถึง 17

อ้างอิงข้อมูล อ้างอิงรูปภาพ บรรณานุก นุ รม http://www.fio.co.th/fio/km/docKM63/tissue.pdf http://web.ku.ac.th/nk40/nk/data/08/nk1p8k4s.htm https://shorturl.asia/3Xy8N http://lib3.dss.go.th/fulltext/dss_j/2545_50_160_p1-4.pdf ค https://www.canva.com/th_th/ https://shorturl.asia/dBbX3 https://shorturl.asia/gI5PA https://shorturl.asia/J8gjf https://shorturl.asia/PwDQs