โครงงานลูกประคบสมุนไพร น.ส.จิรัชญา ศรศิลป์ ม.5.4 เลขที่ 9

โครงงาน
เรอื่ ง ลกู ประคบสมนุ ไพร

จัดทาโดย

นางสาวจิรัชญา ศรศลิ ป์ เลขท่ี 9
ช้ันมัธยมศกึ ษาปที ี่ 5/4

เสนอ
คุณครูวนดิ า บญุ พิเชฐวงศ์

โรงเรียนสตรรี าชินูทิศ จังหวัดอดุ รธานี
สานักงานเขตพื้นทก่ี ารศกึ ษามธั ยมศึกษา เขต 20

ชอื่ เร่อื ง ลูกประคบสมนุ ไพร ชนั้ ม.5/4 เลขท่ี 9
ผูศ้ ึกษาคน้ คว้า นางสาวจริ ัชญา ศรศลิ ป์
ครูทป่ี รึกษาโครงงาน คุณครวู นิดา บญุ พิเชฐวงศ์
ปีการศกึ ษา 2563

บทคัดยอ่

ในปัจจบุ นั คนไทยนิยมนาสมนุ ไพรมาใชใ้ นชีวิตประจาวัน เชน่ นามาหั่นให้มีขนาดเล็กลง หรือนามาบด
เป็นผง สมนุ ไพรนอกจากจะนามาใชป้ ระโยชนเ์ ปน็ ยารกั ษาโรคแลว้ ยังสามารถนามาใช้ประโยชน์ทางดา้ นอนื่ ๆ
อีก เชน่ นามาบริโภคเป็นอาหาร อาหารเสริมสุขภาพ เครือ่ งดม่ื สีผสมอาหาร และสยี ้อม ตลอดจนใช้ทา
เครอ่ื งสาอางอกี ดว้ ยสมุนไพร

สมนุ ไพรน้ันล้วนมีสรรพคุณมากมาย หลายด้าน สามารถนามาใช้รกั ษาโรคไดห้ ลายรูปแบบแตก่ ค็ วร
คานงึ ถงึ ความปลอดภัยในการใช้สมุนไพร ต้องรูจ้ ักสรรพคุณของสมนุ ไพรแตล่ ะชนดิ ถึงจะใช้สมุนพรให้มี
ประสทิ ธิภาพ

การรกั ษาโรคดว้ ยสมนุ ไพรนนั้ ยกตัวอยา่ ง เช่น การใช้ลกู ประคบสมุนไพร เพอ่ื ผ่อนคลายกล้ามเน้ือ
บรรเทาอาการปวดเม่ือยเหมาะสมสาหรับทุกเพศทกุ วัย

กติ ติกรรมประกาศ

การศกึ ษาคน้ คว้า IS3 เรอ่ื ง ลูกประคบสมนุ ไพร สาเรจ็ ได้ด้วยความกรณุ าจากคุณครูทใี่ ห้คาแนะนา
ปรึกษา ให้ความรู้ แก้ไขข้อบกพร่องตา่ งๆ และคุณยายท่ีให้สอนวิธกี ารทาลูกประคบสมนุ ไพร จนการศกึ ษา
คน้ คว้าเสรจ็ สมบรู ณ์

คณะผจู้ ดั ทาขอขอบพระคุณครทู ี่ปรึกษา คุณยาย ทใี่ ห้ความชว่ ยเหลอื ให้ความรู้ คาแนะนา
คาปรึกษาตลอดจนการตรวจแก้ไขข้อบกพรอ่ งตา่ งๆเปน็ อย่างดี

นางสาวจริ ชั ญา ศรศลิ ป์

บทที่ 1

บทนา

ทีม่ าและความสาคัญ

ในปัจจุบันคนไทยนยิ มนาสมุนไพรมาใช้ในชีวิตประจาวัน เช่น นามาหั่นให้มีขนาดเล็กลง หรือนามาบด
เป็นผง สมนุ ไพรนอกจากจะนามาใชป้ ระโยชนเ์ ป็นยารักษาโรคแล้ว ยงั สามารถนามาใชป้ ระโยชนท์ างด้านอืน่ ๆ
อกี เช่น นามาบรโิ ภคเปน็ อาหาร อาหารเสรมิ สุขภาพ เครอ่ื งดื่ม สผี สมอาหาร และสีย้อม ตลอดจนใชท้ า
เครื่องสาอางอีกด้วยสมุนไพร

สมุนไพรนน้ั ล้วนมีสรรพคณุ มากมาย หลายด้าน สามารถนามาใช้รักษาโรคได้หลายรูปแบบแต่กค็ วร
คานงึ ถงึ ความปลอดภัยในการใช้สมนุ ไพร ต้องรู้จกั สรรพคณุ ของสมนุ ไพรแต่ละชนิดถึงจะใช้สมนุ พรให้มี
ประสทิ ธภิ าพ

การรักษาโรคด้วยสมุนไพรนนั้ ยกตัวอย่าง เชน่ การใชล้ ูกประคบสมนุ ไพร เพ่อื ผ่อนคลายกลา้ มเนือ้
บรรเทาอาการปวดเม่ือยเหมาะสมสาหรับทกุ เพศทุกวยั

วัตถปุ ระสงคข์ องการศึกษา

1. เพื่อศกึ ษาการรักษาโรคด้วยสมนุ ไพรในธรรมชาติ
2. เพ่อื ศึกษาว่านาสมนุ ไพรมาทาลูกประคบรักษาโรคได้

สมมติฐานการศกึ ษา

สมนุ ไพรเปน็ พชื ทีม่ ีอยู่มากในธรรมชาตแิ ละสามารถนามารักษาโรคได้จริง

ขอบเขตของการศึกษา

1. ค้นหาและศึกษาค้นคว้าเกยี่ วกับสมุนไพรรักษาโรค
2. การทาลกู ประคบรักษาโรค

วธิ ีการดาเนินงาน

ข้นั ตอนการดาเนินงาน วนั เดือน ปี ผู้รับผดิ ชอบ
1. จดั กลุ่มและแบ่งกลุ่ม 3 มกราคม พ.ศ. 2564 นางสาวจริ ชั ญา ศรศิลป์
2. นำเสนอเคำ้ โครงเรื่อง 11 มกราคม พ.ศ. 2564
3. ส่งเคำ้ โครงเรื่อง 27 มกราคม พ.ศ. 2564 นางสาวเกวลนิ นคิ ม
4. แกแ้ ละปรับปรุงเคำ้ โครงเรื่อง 10 มีนาคม พ.ศ. 2564
นางสาวศศปิ ระภา ฝ้ายขาว

นางสาวณฐั กานต์ ประทมุ พงษ์
นางสาวจิรชั ญา ศรศิลป์

ประโยชน์ทค่ี าดว่าจะได้รบั

1. รูจ้ ักสมนุ ไพรท่นี ามารักษาโรคมากขน้ึ
2. สามารถนาสมนุ ไพรท่ีศกึ ษาไปใชไ้ ดใ้ นชีวิตประจาวันได้
3. นาลกู ประคบไปใช้รกั ษาอาการต่างๆ เช่น ปวดเมอ่ื ย

บทที่ 2

เอกสารและงานวจิ ัยทเี่ กี่ยวขอ้ ง

ในการดาเนินโครงงานเรอื่ งลูกประคบสมนุ ไพร นีผ้ ูจ้ ัดทาได้ศกึ ษาค้นคว้าเอกสารและงานวิจยั ท่ี
เก่ยี วข้อง เพื่อใหส้ ามารถจัดทาโครงงานได้อย่างมปี ระสทิ ธิภาพและเป็นไปได้ด้วยดี โดยทาการศึกษาคน้ ควา้
เอกสารและทฤษฏีทีเ่ กีย่ วข้องดังหวั ขอ้ ต่อไปนี้

1. ความหมายของสมนุ ไพร
2. ประโยชน์ของพืชสมนุ ไพร
3. ความหมายของลูกประคบ
4. ขอ้ ควรระวังในการใช้ลกู ประคบสมุนไพร

1.ความหมายของสมนุ ไพร

สมุนไพร แม้จะเปน็ สง่ิ ทม่ี าจากธรรมชาติ แตไ่ ม่ได้หมายความว่าจะไม่มีอนั ตรายร้ายแรงเกดิ ขน้ึ
เพราะท่ีสุดแล้วหากใช้ไม่ถูกต้อง ใชไ้ ม่ถกู กับอาการ ไม่ถูกกับโรค ปรมิ าณขนาดท่ีใช้ไม่เหมาะสมหรือใช้กบั ผทู้ ่ี
แพส้ มนุ ไพรบางชนดิ กอ็ าจเกิดอันตรายท่ีคาดไมถ่ งึ ได้เชน่ กัน ดงั น้ันจงึ เป็นความจาเปน็ อยา่ งย่งิ สาหรบั ผทู้ ี่
ต้องการใชส้ มุนไพรบาบัดโรค จะต้องศึกษาหาความรู้เกีย่ วกับพืชสมุนไพรนน้ั ๆ กอ่ นทุกครง้ั เพือ่ ป้องกัน
อนั ตรายท่ีอาจจะเกดิ ขนึ้ นอกจากน้ัน การนาสมุนไพรมาใช้เปน็ ยา ยังต้องคานึงถึงรายละเอียด อื่นๆอกี ด้วย
เช่น ธรรมชาตขิ องสมนุ ไพรแต่ละชนิด สายพนั ธ์ุ สภาวะแวดล้อมในการปลูก ฤดูกาลและช่วงเวลาเกบ็ ซึ่งส่งิ
ต่าง ๆ เหล่าน้เี ป็นปจั จยั สาคัญตอ่ การออกฤทธิ์ในการรักษาโรค ซง่ึ หากทาไม่ถูกต้องตามหลักวิชาการ คณุ ภาพ
ของยาสมนุ ไพรนั้น ๆ กจ็ ะด้อยประสิทธภิ าพ ดงั น้นั ถ้าต้องการใชส้ มุนไพรอยา่ งใหไ้ ดผ้ ลดที ่สี ดุ ก็ต้องใชอ้ ย่างมี
ความรู้ โดยยึดหลักดงั ตอ่ ไปน้ี (หลกั การใชย้ า, สมาคมเภสชั และอายุรเวชโบราณแหง่ ประเทศไทย) คือ

1. ใช้ให้ถูกตน้ สมนุ ไพรสว่ นใหญม่ ชี ื่อพ้องหรือซ้ากนั มากแล้ว แตล่ ะท้องถน่ิ ก็อาจเรยี กช่ือแตกตา่ งกัน
ท้งั ๆ ท่เี ปน็ พืชชนิดเดยี วกนั หรอื บางคร้ังช่ือเหมือนกนั แต่เป็นพชื คนละชนดิ เพราะฉะนั้นจะใชส้ มุนไพรอะไร
กต็ อ้ งใชใ้ ห้ถูกต้นจรงิ ๆ ดงั เช่นกรณขี องหญ้าปักก่ิงทีย่ กตวั อย่างข้างตน้ ทีน่ าหญ้าชนิดอน่ื มาขายคนทีไ่ ม่รจู้ ัก

2. ใชถ้ กู สว่ น พืชสมนุ ไพรไมว่ ่าราก ดอก ใบ เปลือก ผล หรือเมล็ด จะมฤี ทธ์ิในการรกั ษาหรือบาบัด
โรคไมเ่ ทา่ กนั แม้กระทั่งผลอ่อน หรอื ผลแกก่ ็มีฤทธิแ์ ตกต่างกัน ดงั น้ัน การนามาใชก้ ต็ ้องมีความรูจ้ ริง ๆ

3. ใช้ใหถ้ ูกขนาด ธรรมชาตขิ องยาสมนุ ไพร คือ หากใชน้ ้อยไป ก็จะรักษาไม่ได้ผล แต่ถ้าใชม้ ากไปก็
อาจเกิดอันตรายต่อรา่ งกายได้ เช่นกัน

4. ใชใ้ ห้ถูกวธิ ี สมนุ ไพรทจี่ ะนามาใช้ บางชนดิ ตอ้ งใช้ตน้ สด บางชนดิ ต้องผสมกบั เหลา้ บางชนดิ ใชต้ ม้
หรือชง ซึง่ หากใช้ไม่ถูกต้องก็ไม่เกดิ ผลในการรักษา

5. ใชใ้ หถ้ กู โรค เชน่ มีอาการทอ้ งผูก กต็ อ้ งใชส้ มุนไพรที่มีฤทธิ์เปน็ ยาระบาย ถ้าไปใชส้ มุนไพรที่มรี ส
ฝาด จะทาใหท้ ้องยิง่ ผูกมากข้ึน

2. ประโยชน์ของพืชสมุนไพร
สามารถรักษาโรคบางชนิดได้ โดยไมต่ ้องใชย้ าแผนปจั จบุ ัน ซง่ึ บางชนดิ อาจมรี าคาแพง และตอ้ งเสยี

คา่ ใชจ้ า่ ยมาก อีกทง้ั อาจหาซ้ือได้ยากในท้องถิ่นนน้ั ให้ผลการรกั ษาได้ดใี กลเ้ คียงกับยาแผนปัจจบุ นั และให้
ความปลอดภยั แก่ผู้ใชม้ ากกวา่ แผนปจั จบุ นั สามารถหาได้ง่ายในท้องถน่ิ เพราะส่วนใหญ่ไดจ้ ากพชื ซง่ึ มีอยู่ท่วั ไป
ท้ังในเมืองและ ชนบท มีราคาถูก สามารถประหยดั ค่าใช้จ่ายในการซ้ือยาแผนปจั จุบัน ที่ต้องส่ังซื้อจากต่าง
ประเทศเปน็ การลดการขาดดุลทางการค้า

- ใช้เปน็ ยาบารุงรักษาใหร้ ่างกายมสี ุขภาพแขง็ แรง
- ใช้เปน็ อาหารและปลูกเป็นพืชผักสวนครวั ได้ เช่น กะเพรา โหระพา ขิง ขา่ ตาลงึ
- ใชใ้ นการถนอมอาหารเช่น ลกู จนั ทร์ ดอกจันทรแ์ ละกานพลู
- ใช้ปรุงแต่ง กล่นิ สี รส ของอาหาร เช่น ลูกจนั ทร์ ใชป้ รุงแตง่ กลน่ิ อาหารพวก ขนมปัง เนย ไส้กรอก
- สามารถปลูกเปน็ ไมป้ ระดบั อาคารสถานทตี่ า่ ง ๆ ให้สวยงาม เช่น คูน ชุมเห็ดเทศ
- ใช้ปรงุ เป็นเคร่ืองสาอางเพ่ือเสริมความงาม เชน่ ว่านหางจระเข้
- ใช้เป็นยาฆ่าแมลงในสวนผัก, ผลไม้ เชน่ สะเดา ตะไคร้ หอม ยาสบู
- เปน็ พชื ท่สี ามารถส่งออกทารายได้ใหก้ ับประเทศ เช่น กระวาน ขมิ้นชนั

3. ความหมายของลูกประคบ
ภมู ิปัญญาไทยมมี าต้ังแตโ่ บราณหลงั การนวดรกั ษาผปู้ ว่ ย หมอมักจะนาเอาสมนุ ไพรที่อยู่ในหอ่ ผา้ ซง่ึ

เราเรียกว่า “ลกู ประคบ” มาประคบให้หลงั จากการนวด หรอื บางอาการทไ่ี ม่เหมาะกับการนวดหมอก็จะใช้ลกู
ประคบมาประคบตามสว่ นต่าง ๆของรา่ งกายทีม่ ีอาการปวด เม่ือยทาให้เรารสู้ ึกผ่อนคลายสบายตวั และรับรไู้ ด้
ถงึ อาการปวด เม่ือยดีขน้ึ อาการปวด ตึงได้คลายลง ซึ่งหลายทา่ นอาจเคยสงสัยวา่ ในหอ่ ผ้าน่ันมีสมนุ ไพรอะไร
อยู่บา้ ง วนั น้ีเรามาทาความรู้จัก กบั ลกู ประคบสมุนไพรกนั

สมนุ ไพรในลูกประคบ และสรรพคุณสมุนไพร
1. ไพล ช่วยลดอาการปวดเมื่อย เคล็ดขดั ยอก คลายกล้ามเนอ้ื ลดอาการอักเสบ ฟกชา้ บวม
2. ขมิ้นชนั ช่วยลดอาการอักเสบ แก้โรคผิวหนัง
3. ขมิ้นอ้อย ช่วยลดอาการอกั เสบ แก้โรคผิวหนัง บารงุ ผวิ พรรณ

4. ตะไคร้บ้าน แตง่ กลนิ่ ลดอาการฟกช้า ลดอาการปวด เม่ือย
5. ผวิ มะกรูด มนี า้ มนั หอมระเหย แก้ลมวงิ เวยี น
6. ใบมะขาม ชว่ ยใหเ้ ส้นเอน็ หย่อน แกโ้ รคผวิ หนงั ผ่ืนคนั ชว่ ยบารุงผิว
7. พิมเสน แตง่ กลิ่น ลดอาการพุพองผดผ่ืน บารงุ หวั ใจ
8. การบรู แตง่ กลิ่น บารุงหัวใจ ช่วยใหท้ างเดินหายใจโล่งบรรเทาอาการหวดั คัดจมูก
9. เกลอื ช่วยดูดความร้อนและชว่ ยพาให้ตวั ยาซมึ ผา่ นผิวหนังได้ดีขน้ึ

วธิ ใี ช้ นาไปน่ึงใหอ้ ุ่นๆประมาณ 10-15 นาที วางประคบตามส่วนตา่ ง ๆของร่างกายสว่ นทม่ี ี
อาการ ปวดเม่ือย ชว่ ยคลายกลา้ มเนื้อ ลดการปวดเม่ือย กลนิ่ ของน้ามัน หอมระเหยในสมนุ ไพร การบูรและ
พิมเสน ชว่ ยทาใหร้ สู้ ึก สดชืน่ ผอ่ นคลายความเครยี ด ลกู ประคบสมุนไพรมีอยู่ ดว้ ยกันหลายสูตรทั้งนีข้ ึ้นอยกู่ บั
สรรพคณุ ท่ีตอ้ งการสามารถปรบั เปลยี่ นไดต้ ามความเหมาะสม

4.ข้อควรระวังในการใชล้ กู ประคบสมุนไพร
1. ระวังในผปู้ ว่ ยท่สี งสยั ว่ามีประวัตแิ พ้สมุนไพรในลูกประคบสมุนไพร
2. ทดสอบความร้อนก่อนทาการประคบทุกครั้งไม่ควรใหร้ ้อนเกินไปเพราะอาจทาให้ผิวหนังพพุ อง
3. ควรมีผ้าขนหนรู องเพ่อื คลายความร้อนท่ีสัมผัสกับผวิ หนังโดยตรง
4. ควรระวงั ในผู้ปว่ ยท่เี ป็นโรคเบาหวาน อมั พาต เด็ก และผสู้ งู อายุ
5. ไม่ควรใช้ลกู ประคบสมุนไพรในกรณีที่มแี ผล อกั เสบ (ปวด บวม แดง รอ้ น) ในชว่ ง 24 ชัว่ โมงแรก

บทที่ 3
วธิ ีการดาเนนิ การศึกษา

ตารางปฏบิ ัตกิ ิจกรรมโครงงาน 1 พ.ย. 2563 - 8 ม.ค. 2564

สปั ดาห์ท่ี กจิ กรรมท่ีปฏิบตั ิ สถานทที่ า ผรู้ บั ผดิ ชอบ
กจิ กรรม
1 - เลือกหวั ข้อการทาโครงงาน
1 พฤศจิกายน 2563 - ศึกษาข้อมลู จากอนิ เทอร์เน็ต หอ้ งเรยี น สมาชิกในกลุ่ม
- ทารายงานเสนอครู ครทู ี่ปรึกษา

2 - ลงมอื ปฏิบตั ทิ าลูกประคบสมุนไพร ร้านขาย สมาชกิ ในกลุ่ม
5 ธนั วาคม 2563 ลูกประคบ

3 - ทาเพาเวอร์พอยตว์ ธิ กี ารทาลกู ปะคบสมุนไพร ห้องเรียน สมาชิกในกลุ่ม
3 มกราคม 2564

4 - นาเสนอการทาลูกประคบสมุนไพร ห้องเรียน สมาชิกในกลมุ่
17 มกราคม 2564 ครูทปี่ รกึ ษา
- จดั ทารปู เลม่ โครงงาน
5 - สรปุ ผลการปฏิบตั ิงาน ห้องเรยี น สมาชิกในกลุ่ม
6 มนี าคม 2564

เครอ่ื งมอื และวัสดุอปุ กรณท์ ีใ่ ช้ในการศกึ ษา
อปุ กรณ์
1. โครก
2. ผา้ ขาวบาง
3. ตอกหรือท่ีมัด
4. สมุนไพร
วสั ดุ
1. ใบขีห้ นอน
2. ไพล
3. ส้มปอย
4. ใบมะขาม
5. เปลือกชะลดู
6. การบรู
วิธีการศกึ ษา
1. ศกึ ษาจากวทิ ยากรท้องถนิ่ โดยการสอบถามคณุ เหรียญ และฝึกปฏิบัตทิ าลูกประคบ
2. ศึกษาจากเอกสารอา้ งองิ และคาบอกเลา่ ของผ้รู ู้
3. ประเดน็ การศึกษา
- ไดร้ ถู้ ึงสรรพคุณของลกู ประคบสมนุ ไพร
- ไดร้ ู้วธิ ใี นการทาลกู ประคบสมนุ ไพร
ผลการศึกษา
1. ได้ศกึ ษาสรรพคุณลูกประคบสมนุ ไพร
2. ได้ศึกษาวิธกี ารทาลูกประคบสมุนไพร

บทท่ี 4
ผลการศึกษา

โครงงาน เรอื่ ง ลูกประคบสมุนไพร ผู้ศึกษาได้เสนอผลการวเิ คราะหแ์ ละศกึ ษาเกยี่ วกบั สมนุ ไพรมผี ลการ
ดาเนินการ ดังนี้

ผลการดาเนินการ

เน่อื งจากสมุนไพรนั้นมมี ากมายหลากหลายชนดิ อาจมีมากถงึ 1,000 ชนิดเลยก็ว่าได้ ซงึ่ แตล่ ะชนดิ ก็
จะใหส้ รรพคุณที่แตกต่างกันออกไป จึงจาเป็นต้องมีการจาแนกประเภทออกมาเพ่ือใหน้ กั วิทยาศาสตรแ์ ละผทู้ ่ี
ศกึ ษาเก่ยี วกับสมุนไพรสะดวกตอ่ การใชง้ านและง่ายต่อการจดจา

ประเภทของสมุนไพรสามารถจาแนกออกได้เป็นหลายอยา่ ง โดยอาจจาแนกตามลักษณะการใชง้ านซึ่ง
จะได้ออกมาทงั้ หมด 6 ประเภทดงั น้ี

1. ประเภทนา้ มนั หอมระเหย อยา่ งเช่น ตะไคร้ที่ใชใ้ นอุตสาหกรรมยาสระผม และสบู่

2. ประเภทยารับประทาน อย่างเช่น กะเพรา ทใ่ี ชส้ าหรบั แก้ท้องอืด

3. ประเภทยาสาหรบั ใช้ภายนอก อย่างเช่น ตาลึงทใ่ี ชใ้ นการรักษาโรคผิวหนงั อยา่ งงูสวดั

4. ประเภทเครื่องดืม่ และยาเสริมอาหาร อยา่ งเช่น หญ้าหนวดแมว ท่นี ามาทาเป็นเครอื่ งดืม่ บารงุ
สุขภาพ

5. ประเภทเคร่อื งอาสาง อย่างเช่น อัญชันหรอื ว่านหางจระเข้ และประเภทสดุ ทา้ ย ประเภทผลติ ภัณฑ์
ปอ้ งกันกาจัดศัตรูพชื เช่นสะเดา ตะไคร้หอม เป็นตน้ และเน่อื งจากว่าสมุนไพรน้ันกไ็ มไ่ ด้เกิดพืชเพียงอย่าง
เดียว แตย่ ังไดม้ าจากสตั วแ์ ละแรธ่ าตุ อยา่ งเขาสตั ว์และกระดกู ทสี่ ามารถนามาเป็นส่วนผสมในการทายารักษา
อกี ดว้ ย โดยสมนุ ไพรตา่ งๆ จาเป็นตอ้ งนามาแปรรปู อย่าง การอบ คนั้ ตม้ เสยี ก่อน แล้วจงึ นามาใชง้ าน

ทาให้สามารถจาแนก พืชสมนุ ไพรตามลกั ษณะภายนอกได้ 5 ประเภท ได้แก่

1. ประเภทตน้ เช่นกระดังงา กระถิน

2. ประเภทเถา เชน่ มะแวงเครอื

3. ประเภทหัว เช่น ขม้นิ

4. ประเภทผัก เช่น ใบบวั บอก ผกั เส้ยี นผี

5. ประเภทหญ้า เช่น กระถบื ยอด และยงั สามารถจาแนกตามลกั ษณะภายนอกได้อีกแบบ ไดแ้ ก่ ราก,
ลาตน้ , ใบ, ดอกและผล อีกท้ังนอกจากยังสามารถจาแนกได้ตามวิชา ไดแ้ ก่ สมุนไพรแผนปัจจุบนั และสมนุ ไพร
แผนโบราณ

ตวั อยา่ งสมนุ ไพรและสรรพคณุ ของสมุนไพร

1. ขมน้ิ ชัน

สรรพคณุ ทางยาของขม้นิ ชนั กัน สว่ นทีใ่ ช้ก็คอื "เหงา้ " ท่ีมีรสฝาดน่ันเอง โดยเหงา้ มีฤทธ์ฆิ า่ เชื้อ
แบคทเี รีย เชอ้ื รา ลดการอักเสบ และมีฤทธิ์ในการขับน้าดี ต้านอนมุ ูลอิสระป้องกนั การเกดิ มะเรง็ ในตับ ชว่ ย
บารงุ ตับ นอกจากน้ี ยังมสี ารอาหารหลายชนิด ทงั้ วติ ามินเอ วิตามินซี วติ ามนิ อี และเกลือแรต่ ่าง ๆ

สว่ นน้ามันหอมระเหยในขม้นิ ชัน ก็มสี รรพคุณบรรเทาอาการปวดท้อง ท้องอืด แนน่ จุกเสียดไดด้ ้วย
จึงนิยมนาขม้นิ มาใช้สมานแผลในกระเพาะอาหาร ทาความสะอาดลาไส้ รกั ษาโรคกระเพาะอาหาร

การศกึ ษาวจิ ยั เพิ่มเติมยังพบว่า ขมน้ิ มสี รรพคุณบารุงรา่ งกายอีกหลายอย่าง ทั้งช่วยรักษาระบบ
ทางเดินหายใจท่ีผดิ ปกติ หดื ไอ เวยี นศรี ษะ รกั ษาอาการปวดและอักเสบเน่ืองจากไขข้ออกั เสบ เพิ่มภมู ิคุ้มกนั
ให้แก่รา่ งกาย ชว่ ยขบั นา้ นมสตรหี ลงั คลอดบุตร

2. ต้นดีปลี

สรรพคุณในผลสกุ ของดปี ลีมีน้ามนั หอมระเหย ในนา้ มันของดปี ลตี ามการวิจัยของสถาบันการแพทย์
แผนไทยบอกว่ามีฤทธฆ์ิ ่าแมลง ด้วงงวงและด้วงถั่ว ถา้ หากนามาสกดั เปน็ สารกาจดั แมลงสตู รจากธรรมชาติกไ็ ม่
เลว

- ลาต้นหรอื เถา รสเผ็ดร้อน แกป้ วดฟนั จกุ เสียด แกร้ ดิ สดี วงทวาร ชว่ ยเจริญอาหาร

- ดอกนนั้ รสเผด็ รอ้ นขม แก้ท้องรว่ ง ขบั ลมในลาไส้ แกห้ ืดหอบ แกล้ ม วงิ เวียนปรุงเปน็ ยาธาตุ แกต้ ับ
พิการ

- รากรสเผด็ รอ้ นขม แกห้ ดื หอบ แก้ลมวิงเวยี น แกเ้ สมหะ แก้ปวดท้อง บารุงธาตุ แกเ้ ส้นอัมพฤกษ์
อัมพาต

- ดอกแก่ ต้มน้าด่ืมแก้ท้องอดื ท้องเฟอ้ และช่วยใหห้ ายวงิ เวยี น สว่ นหากจะแกไ้ ขใ้ หใ้ ช้ดอกแก่แหง้
คร่ึงกามือฝนกับน้ามะนาว กวาดคอหรือจบิ บ่อย ๆ

3. ตะไคร้

สรรพคณุ : ทัง้ ต้น ใชเ้ ปน็ ยารักษาโรคหดื แกป้ วดท้อง ขบั ปัสสาวะและแก้อหิวาตกโรค หรือทาเปน็ ยา
ทานวดกไ็ ด้ และยงั ใช้รวมกับสมุนไพรชนดิ อ่นื รักษาโรคได้ เชน่ บารุงธาตุ เจริญอาหาร และขับเหง่ือ

หวั เป็นยารกั ษาเกลือ้ น แก้ทอ้ งอืดทอ้ งเฟ้อ แก้ปสั สาวะพกิ าร แกน้ ่วิ บารงุ ไฟธาตุ แก้อาการขัด
เบา ถา้ ใช้รวมกับสมนุ ไพรชนิดอื่น จะเปน็ ยาแก้อาเจยี น ยานอนหลับลดความดนั สูง แก้ลมอมั พาต แกก้ ษัยเสน้
และแก้ลมใบ ใบสด ๆ จะช่วยลดความดนั โลหติ สูง แก้ไข้

ราก ใชเ้ ปน็ ยาแกไ้ ข้เหนือ ปวดทอ้ งและท้องเสยี

ตน้ ใชเ้ ป็นยาแก้ขับลม แกเ้ บ่ืออาหาร แกผ้ มแตก แก้โรคทางเดนิ ปัสสาวะ นวิ่ เป็นยาบารุงไฟ
ธาตุใหเ้ จริญ แตถ่ า้ เอาผสมกับสมุนไพรชนดิ อน่ื จะแกโ้ รคหนองใน และนอกจากน้ยี งั ใชด้ บั กลน่ิ คาวด้วย

4. ใบบัวบก

สรรพคุณ

1. ขับรอ้ น ขบั ชื้น

เน่อื งจากรสขม ฤทธิ์เย็น ขมสามารถสลายช้นื เย็นสามารถขับร้อนได้ ดังน้ัน โรคท่มี ีสาเหตุ
จากความชื้นกบั ความรอ้ นรว่ มกัน เกิดการอุดก้ัน จงึ สามารถใช้บวั บกรักษาได้

ดซี า่ น ในทัศนะแพทยแ์ ผนจนี เกิดจากภาวะร้อนขึ้น เมอ่ื ความช้ืนตกค้างในทางเดนิ อาหารไม่
สามารถขบั ทง้ิ เกดิ การอุดกน้ั สะสมความร้อน จงึ เกิดการรวมตัว เชน่ เกดิ นวิ่ ในถุงนา้ ดี ถุงนา้ ดีอักเสบ ฯลฯ
หลกั การรกั ษาดีซา่ นใน จินคยุ้ เอย่ี วเลี้ย กล่าวไว้ว่า

"โรคดซี ่านทง้ั หลาย ใหข้ บั ทางปัสสาวะ" ใหข้ บั ไฟด้านบน ขบั ชืน้ ด้านล่าง (ปัสสาวะ) ทาให้เสีย
ชี่ (สิง่ กอ่ โรค) ออกทางปัสสาวะ ถา้ ร้อนชื้นหาย ดซี ่านกจ็ ะหาย

ทอ้ งเสยี ในฤดูรอ้ น ฤดูรอ้ นมีอากาศร้อน มักมีความชน้ื เขา้ เก่ยี วข้องชว่ งอากาศร้อนบริโภค
ของเย็นอาหารดบิ มากเกินไป ทาให้เกิดความรอ้ นชืน้ ปิดก้นั กระเพาะอาหารและลาไส้ เกิดอาการท้องเสีย ถา้
ขจดั ความร้อนชน้ื ออกไป ทอ้ งเสียกจ็ ะหยดุ

โรคบิด อาการปวดเบ่งอจุ จาระ หรือมมี ูกมเี ลือดปน เรยี กวา่ มีภาวะรอ้ นชน้ื ของลาไส้ บวั บกมี
ฤทธิเ์ ย็นรสขม เหมาะสาหรับการรักษาโรคบิด

2. ระบายร้อนขบั ไฟ

ไฟและความร้อนเปน็ พลังหยาง มสี าเหตจุ ากภายนอก (ความรอ้ นของอากาศ สง่ิ แวดล้อม)
และจากความร้อน (ไฟ) ทเ่ี กิดภายในรา่ งกาย ความร้อนเหล่านก้ี ่อให้เกิดอาการไข้ ตัวร้อน กระหายนา้ เช่น
การตดิ เชื้อทางเดินอาหารแล้วมีการอักเสบไขส้ ูง (แผนปัจจุบัน) ตาอักเสบบวมแดงรวมท้ังการอักเสบของ
ผิวหนัง เชน่ ไฟลามทุง่ เป็นต้น

อากาศรอ้ นในฤดูร้อน ทาให้เกิดไข้ อักเสบตัวรอ้ น กระหายน้าเหง่ือออกมาก อ่อนเพลีย พษิ
ร้อนสะสมภายใน คือเสียชี่ (สิง่ กอ่ โรค) เขา้ สู่ระดับช่ี การใช้บวั บกทีม่ ีฤทธ์ิเยน็ รสขม จงึ ชว่ ยระบายความร้อน
การอักเสบในฤดูร้อนไดด้ ี

5. ดอกอัญชนั
สรรพคณุ อัญชนั
1. น้าอญั ชันมสี ่วนชว่ ยตอ่ ต้านอนมุ ลู อิสระในร่างกาย
2. เคร่ืองดมื่ นา้ อัญชนั ช่วยเสริมสรา้ งภูมติ ้านทานให้รา่ งกายและเพ่ิมพลงั งานใหร้ า่ งกาย
3. มสี ่วนชว่ ยในการชะลอวัยและริว้ รอยแหง่ วยั
4. ประโยชนข์ องดอกอญั ชัน มสี ่วนช่วยในการบารงุ สมอง เพ่มิ การไหลเวียนเลอื ด
5. ดอกอัญชนั มีฤทธิ์ในการละลายลิ่มเลอื ด
6. ชว่ ยป้องกนั โรคเสน้ เลอื ดสมองตบี
7. ชว่ ยรักษาอาการผมรว่ ง (ดอก)
8. อัญชันทาควิ้ ทาหวั ใชเ้ ปน็ ยาปลกู ผม ปลกู ขนช่วยให้ดกเดาเงางามยิ่งขน้ึ (นา้ คนั้ จากดอก)
9. ชว่ ยลดความเสี่ยงจากการเกดิ เส้นเลอื ดอดุ ตนั
10.ชว่ ยลดความเส่ยี งของการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือดหวั ใจอุดตนั
11. ช่วยลดความเส่ียงจากการเกดิ โรคมะเร็งดว้ ยสารต้านอนมุ ูลอิสระ
12. ช่วยลดระดับนา้ ตาลในเลือดของผปู้ ่วยที่เป็นโรคเบาหวาน
13. อัญชันมีคุณสมบตั ิในการช่วยลา้ งสารพิษและของเสยี ออกจากร่างกาย
14. ช่วยบารุงสายตา แกอ้ าการตาฟาง ตาแฉะ (นา้ คน้ั จากดอกสดและใบสด)
15. ช่วยป้องกันโรคตอ้ กระจก ตอ้ หนิ ตามเส่ือมจากโรคเบาหวาน (ดอก)
16. ชว่ ยเพม่ิ ความสามารถในการมองเห็นให้ดียง่ิ ขนึ้
17. นารากไปถูกับนา้ ฝน นามาใชห้ ยอดตาและหู (ราก)
18. นามาถูฟนั แก้อาการปวดฟนั และทาให้ฟันแข็งแรง (ราก)
19. ใช้เปน็ ยาระบาย แต่อาจทาให้คลืน่ ไส้อาเจยี นได้ (เมล็ด)
20. ใช้รากปรุงเป็นยาขบั ปัสสาวะ (ราก,ใบ)
21. แก้อาการปสั สาวะพิการ
22. สรรพคุณอัญชนั ใช้แก้อาการฟกชา้ (ดอก)
23. ชว่ ยปอ้ งกันและแก้อาการเหน็บชาตามน้ิวมือน้ิวเท้า

24. นามาทาเป็นเครื่องดมื่ น้าอัญชนั เพื่อใชด้ ับกระหาย
25. ดอกอญั ชันตากแหง้ สามารถนามาชงดมื่ แทนนา้ ชาได้เหมือนกนั
26. ดอกอญั ชนั นามารับประทานเป็นผกั ก็ได้ เช่น นามาจม้ิ นา้ พริกสดๆ หรือนามาชุบแป้งทอดกไ็ ด้
27. น้าดอกอญั ชนั นามาใช้ทาเป็นสีผสมอาหารโดยใหส้ ีม่วง เชน่ ขนมดอกอญั ชัน ข้าวดอกอัญชนั
28. ชว่ ยปลกู ผมทาใหผ้ มดกดาขึ้น (ดอก)
29. ใชเ้ ป็นสว่ นผสมในผลิตภณั ฑต์ ่างๆ อย่าง ครมี นวดผม ยาสระผม เป็นต้น
30. ประโยชน์ของอัญชันข้อสุดท้ายคือนยิ มนามาปลกู ไว้ตามรวั้ บา้ นเพอ่ื ความสวยงาม

สมนุ ไพรต่างๆก็ยังสามารถนามาทาลูกประคบได้อีกดว้ ย
ภูมิปญั ญาไทยมีมาตั้งแต่โบราณหลังการนวดรกั ษาผู้ป่วย หมอมักจะนาเอาสมนุ ไพรท่ีอยู่ในห่อผา้ ซ่งึ

เราเรยี กว่า “ลกู ประคบ” มาประคบใหห้ ลังจากการนวด หรือบางอาการท่ีไม่เหมาะกบั การนวดหมอกจ็ ะใช้ลูก
ประคบมาประคบตามส่วนตา่ งๆของร่างกายท่มี ีอาการปวด เมอ่ื ยทาให้เรารู้สึกผ่อนคลายสบายตัว และรับรู้ได้
ถงึ อาการปวด เมื่อยดีขึ้น อาการปวด ตงึ ได้คลายลง ซง่ึ หลายท่านอาจเคยสงสยั ว่าในห่อผ้านน่ั มีสมนุ ไพรอะไร
อยบู่ า้ ง วนั นี้เรามาทาความรู้จัก กับลูกประคบสมนุ ไพรกนั
สมนุ ไพรในลกู ประคบ และสรรพคณุ สมุนไพร

ไพล ชว่ ยลดอาการปวดเมือ่ ย เคล็ดขัดยอก คลายกลา้ มเนื้อ ลดอาการอักเสบ ฟกช้า บวม
ขมิน้ ชัน ชว่ ยลดอาการอกั เสบ แก้โรคผวิ หนงั
ขม้ินอ้อย ชว่ ยลดอาการอักเสบ แก้โรคผิวหนัง บารงุ ผวิ พรรณ
ตะไครบ้ ้าน แตง่ กล่นิ ลดอาการฟกชา้ ลดอาการปวด เม่ือย
ผิวมะกรดู มีน้ามันหอมระเหย แกล้ มวงิ เวียน
ใบมะขาม ช่วยใหเ้ สน้ เอน็ หย่อน แก้โรคผิวหนังผ่ืนคนั ชว่ ยบารุงผวิ
พิมเสน แต่งกลนิ่ ลดอาการพุพองผดผ่ืน บารุง หัวใจ
การบรู แต่งกล่นิ บารุงหวั ใจ ช่วยให้ทางเดินหายใจโล่งบรรเทาอาการหวดั คดั จมูก
เกลือ ชว่ ยดดู ความรอ้ นและช่วยพาใหต้ วั ยาซึม ผ่านผวิ หนงั ไดด้ ีขึน้

วธิ ใี ช้ นาไปนง่ึ ให้อ่นุ ๆประมาณ 10-15 นาที วางประคบตามสว่ นตา่ งๆของร่างกายส่วนทีม่ อี าการปวดเมื่อย
ช่วยคลายกลา้ มเนื้อ ลดการปวดเมอื่ ย กลิ่นของน้ามัน หอมระเหยในสมนุ ไพร การบูรและพิมเสน ชว่ ยทาให้
รสู้ ึก สดช่นื ผ่อนคลายความเครียด ลกู ประคบสมุนไพรมีอยู่ ด้วยกนั หลายสตู รท้งั นี้ขน้ึ อยูก่ ับสรรพคุณท่ี
ตอ้ งการสามารถปรับเปล่ยี นได้ตามความเหมาะสม ขอ้ ควรระวังในการใช้ลูกประคบสมนุ ไพร

ระวังในผู้ป่วยท่ีสงสัยว่ามีประวัติแพ้สมนุ ไพรในลูกประคบสมุนไพร

ทดสอบความร้อนก่อนทาการประคบทุกคร้งั ไม่ควรให้ร้อนเกนิ ไปเพราะอาจทาให้ผวิ หนังพุ พอง ไหม้
ได้ ควรมีผ้าขนหนรู องเพื่อคลายความรอ้ นท่สี มั ผสั กับผิวหนงั โดยตรง

ควรระวงั ในผ้ปู ่วยที่เป็นโรคเบาหวาน อัมพาต เด็ก และผสู้ งู อายุ เนอื่ งจากผ้ปู ว่ ยกลุ่มน้ีมีความรู้สึกตอบสนอง
ความร้อนช้า อาจทาให้ผิวหนังไหม้ พองได้

ไมค่ วรใชล้ ูกประคบสมุนไพรในกรณที ี่มีแผล อกั เสบ (ปวด บวม แดง ร้อน) ในชว่ ง 24 ชั่วโมงแรก อาจจะ ทา
ให้เกิดอาการบวมมากข้นึ ควรใช้น้าแขง็ ประคบเย็นกอ่ น

บทท่ี 5
สรุปอภปิ รายผลและขอ้ เสนอแนะ

จากการศึกษาเรือ่ ง การรักษาโรคด้วยสมนุ ไพร ทาใหเ้ ราทราบว่า สมนุ ไพร หมายถึง พชื ท่ีใชท้ าเป็นเครื่องยา
สว่ นยาสมุนไพร หมายถึง ยาทไี่ ดจ้ ากสว่ นของพชื สัตว์ และแร่ ซึ่งยังมไิ ด้ผสมปรุง หรือแปรสภาพ สว่ นการ
นามาใช้ อาจดัดแปลงรปู ลักษณะของสมนุ ไพรใหใ้ ชไ้ ดส้ ะดวกขน้ึ เราได้ทาการนาสมุนพรต่างๆทเ่ี รารจู้ ักมาทา
เปน็ ลกู ประคบสมุนไพร ท่มี สี รรพคณุ มากมาย เชน่ บรรเทาอาการปวดเมอ่ื ย ผ่อนคลายสบายตวั

ขอ้ เสนอแนะในการศึกษาคน้ คว้าครง้ั ต่อไป
1. ผลิตภณั ฑ์ท่ีทาควรมีการนาไปทดลองใช้กับบคุ คลและเผยแพรค่ วามร้เู รื่องการทาลูกประคบสมนุ ไพร
2. ควรรปู แบบทหี่ ลากหลายในการเผยแพรค่ วามรู้ เชน่ การจัดปา้ ยนิทรรศการ

ภาคผนวก

ภาผนวก ก
ขน้ั ตอนและวิธีการทาลกู ประคบสมนุ ไพร

1. นาขมิน้ ชนั หวั ไพล ตะไคร้ มะกรดู มาล้างใหส้ ะอาดตากให้แหง้ จนสะเด็ดนา้ มะกรูดนามาฝานเอา
เฉพาะผิว

2. นาท้ังหมดมาหัน่ เสรจ็ แลว้ ใสใ่ นครกตาหยาบ ๆ นาไปตากแดดใหแ้ หง้ ใบมะขามก็ตากแดดใหแ้ หง้

3. นาสมุนไพรทีต่ ากแดดแห้งแลว้ มาผสมกบั เกลือ การบูรและพิมเสนมาผสมคลกุ รวมกนั ในกะละมงั
จนกระท่ังเปน็ เนื้อเดยี วกนั

4. นาสมนุ ไพรทผ่ี สมเขา้ ดว้ ยกันแลว้ มาแบ่งเป็น 4 ส่วนเท่า ๆ กันแล้วใสล่ งบนผา้ ดิบท่เี ตรยี มไว้ ยกชาย
ผ้าทัง้ สี่มุมขน้ึ แลว้ ใช้เชอื กมัดให้แนน่ เป็นลูกประคบ

ภาคผนวก ข
คณะผจู้ ัดทาทาการประชุมเกย่ี วกับการตั้งเพจเพอ่ื จัดจาหนา่ ยผลิตภณั ฑ์

การนาผลิตภัณฑ์ทที่ าไปเผยแพรแ่ ละจัดจาหนา่ ย ทางเพจ Facebook

บรรณานกุ รม

ธนศักด์ิ ต้ังทองจิตร. (2555). หนงั สือน้าสมนุ ไพร. กรงุ เทพฯ : ไทยควอลติ ี้บุค๊ ส์.
สุภคั ภริ มย์. (2551). หนังสือ 97 สมนุ ไพรใกลต้ ัว เสริมสุขภาพและความงาม. กรงุ เทพฯ : ไทยควอลติ ี้บคุ๊ ส์.
ชลดา เจยี มเมืองปัก. (2556). สมุนไพร, สืบค้นเม่ือ 19 ธนั วาคม 2563,

https://sites.google.com/site/smunphithai/
บดินทร์ ชาตะเวที. ใชส้ มนุ ไพรอยา่ งไรใหป้ ลอดภยั . สืบค้นเมื่อ 31 ธนั วาคม 2564,

http://www.ttmed.psu.ac.th/blog.php?p=218
คณะแพทยศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั มหิดลโรงพยาบาลรามาธิบดี. การรกั ษาโรคดว้ ยสมนุ ไพร.

สืบคน้ เมือ่ 2 พฤศจิกายน 2563, https://med.mahidol.ac.th/poisoncenter/th/pois-cov/
เพ็ญนภาพร สารพัฒน์. ความหมายของสมนุ ไพร. สืบคน้ เม่ือ 30 มกราคม 2564,

https://sites.google.com/site/napaherb/smunphir-khux-xari-1
สานักงานโครงการอนุรกั ษ์พนั ธกุ รรมพชื . ( 2554). การอนุรกั ษ์พนั ธ์กุ รรมพชื . สืบคน้ เมอื่ 15 กุมภาพนั ธ์

2564, http://www.rspg.or.th/index.html