พระพุทธเจ้าตรัสรู้อะไร?

ปฏิจจสมุปบาท

กระบวนการเวียนวายตายเกดิ และการดับทุกข

ปฏิจจสมุปบาทสมุทยวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด (เกิดความทุกข)
(โลกียภมู ิ)

ปฏจิ จสมปุ บาทนโิ รธวาร

กระบวนการหยดุ การเวียนวา ยตายเกดิ (ดับความทุกข)
(โลกตุ ตรภูม)ิ

ภาพประกอบ: ภาพวาดปฏิจจสมปุ บาท

โดย พระครใู บฎกี าอำนาจ โอภาโส

วดั พระธาตผุ าซอนแกว อ.เขาคอ จ.เพชรบรู ณ
ความหมาย: พทุ ธธรรม ฉบับปรับขยาย

(บทท่ี ๔ ปฏจิ จสมปุ บาท - คำจำกดั ความองคป ระกอบหรอื หวั ขอ ตามลำดบั /น.๑๗๑)

โดย สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย (ป. อ. ปยตุ ฺโต)

๑

อวชิ ชา: ความไมรแู จง

๔

๑. อวิชชา: ความไมร แู จง

ความหมาย

๑.๑ ความไมร ูแ จง คือ ไมร ูค วามจริง หรอื ไมรูตามเปน จรงิ
๑.๒ ความไมร ทู กุ ข - สมทุ ยั - นิโรธ - มรรค (อรยิ สัจ ๔) และ (ตามแบบอภธิ รรม) ความไมร ูห นกอน - หนหนา -

ท้งั หนกอนหนหนา - ปฏิจจสมุปบาท

พุทธพจน

ปฏิจจสมุปบาทสมุทยวาร ปฏิจจสมุปบาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกิดความทุกข ดบั ความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

อวิชชา ยอ มมเี พราะอาสวะเปนเหตุ ความดับอวิชชา ยอมมเี พราะอาสวะดบั

ก็อวิชชาเปนไฉน ความไมรูในทุกข ความไมรูในเหตุ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกรูทั่วถึง
เกิดแหงทุกข ความไมรูในความดับทุกข ความไมรู ปจจัยอยางนี้ รูทั่วถึงเหตุเกิดแหงปจจัยอยางนี้ รูทั่ว
ในปฏปิ ทาที่จะใหถ งึ ความดับทุกข นี้เรียกวาอวชิ ชา ถึงความดับแหงปจจัยอยางนี้ รูทั่วถึงขอปฏิบัติใหถึง
ความดบั แหง ปจ จยั อยา งน้ี ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย ในกาล
(สงั .น.ิ ๑๖/๑๗/๔) นัน้ อริยสาวกนี้เราเรียกวา เปน ผสู มบูรณด วยทฐิ ิบา ง
เปนผูสมบูรณดวยทัศนะบาง เปนผูมาถึงสัทธรรมนี้
เหตุเกิดแหงอวิชชา ยอมมีเพราะอาสวะเปนเหตุให บาง เห็นสัทธรรมนี้บาง เปนผูประกอบดวยญาณอัน
เกดิ (ม.มู ๑๒/๑๒๘/๗๑) เปนเสกขะบาง เปนผูประกอบดวยวิชชาอันเปน
เสกขะบาง เปนผูบรรลุกระแส แหงธรรมบาง เปน
อธบิ ายเพมิ่ เตมิ พระอริยะมีปญญาเครื่องชำแรกกิเลสบาง วาอยูชิด
ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย เงอ่ื นตน แหง อวชิ ชายอ มไมป รากฏ ประตอู มตนพิ พานบาง (สงั .นิ. ๑๖/๙๐/๔๔)
ในกาลกอนแตนี้ อวชิ ชาไมม ี แตภายหลงั จึงมี เพราะ อธบิ ายเพ่มิ เติม
เหตุนั้น เราจึงกลาวคำนี้อยางนี้วา ก็เมื่อเปนเชนนั้น ความดับอวชิ ชา ยอมมีเพราะอาสวะดับ อริยมรรค
อวิชชามขี อนเี้ ปน ปจ จยั จงึ ปรากฏ ดกู รภิกษทุ ง้ั หลาย ประกอบดวยองค ๘ นี้แหละ คือความเห็นชอบ
เรายอมกลาวอวิชชาวา มีอาหาร มิไดกลาววาไมมี ความตั้งใจชอบ ชื่อวาปฏิปทาที่จะใหถึงความดับ
อาหาร กอ็ ะไรเปน อาหารของอวชิ ชาควรจะกลา ววา อวชิ ชา ดกู รทา นผมู อี ายุ เมอ่ื ใดแล อรยิ สาวก รชู ดั ซง่ึ
นวิ รณ ๕ (องั .ทสก. ๒๔/๖๑/๑๑๗) อวิชชา เหตุเกิดแหงอวิชชา ความดับอวิชชา ทางที่
จะใหถึงความดับอวิชชาอยางนี้ๆ เมื่อนั้น ทานละ
(นวิ รณ ๕ คือ ๑. กามฉนั ท ๒. พยาบาท ๓. ถนี มิทธะ ราคานสุ ัย ... แมดว ยเหตุเพยี งเทา นี้ อริยสาวกช่อื วา
๔. อุทธัจจกุกกจุ จะ ๕. วจิ ิกิจฉา) เปนสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นดำเนินไปตรงแลว
ประกอบดวยความเลื่อมใสอันแนวแนในธรรม มาสู
พระสทั ธรรมน้ี (ม.มู ๑๒/๑๒๘/๗๑)

๕

๒

สงั ขาร: ความคดิ ปรงุ แตง

๖

๒. สงั ขาร: ความคิดปรงุ แตง

ความหมาย

๒.๑ ความคิดปรุงแตง เจตจำนงและทกุ ส่งิ ทจี่ ิตไดสะสมไว
๒.๒ สงั ขาร = กายสังขาร วจีสงั ขาร จติ ตสังขาร และ (ตามนัยอภธิ รรม) ปญุ ญาภสิ งั ขาร อปญุ ญาภิสังขาร

อาเนญชาภสิ ังขาร

พุทธพจน

ปฏิจจสมุปบาทสมทุ ยวาร ปฏจิ จสมุปบาทนโิ รธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกิดความทุกข ดับความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะอวิชชาเปน ปจ จยั จงึ มีสังขาร เพราะอวชิ ชาดับ สงั ขารจงึ ดับ

ก็สังขารเปนไฉน สังขาร ๓ เหลานี้คือ กายสังขาร อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้น คือ ความเห็นชอบ ๑
วจสี ังขาร จติ สงั ขาร นเ้ี รียกวาสังขาร ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑
(สงั .น.ิ ๑๖/๑๖/๔) เปน ขอ ปฏิบัตใิ หถ งึ ธรรมเปนที่ดับสงั ขาร

เพราะอวิชชาเปน ปจ จยั จึงมีสงั ขาร (สงั .น.ิ ๑๖/๘๙/๔๓)

(สัง.น.ิ ๑๖/๒/๑) ก็เพราะอวิชชานั่นแหละดับดวยการสำรอกโดยไม
เหลือ สงั ขารจงึ ดบั (สงั .นิ. ๑๖/๓/๒)
อธิบายเพ่มิ เตมิ อธิบายเพ่ิมเติม
ดกู รอานนท เพราะอวชิ ชาเปน ปจ จยั นน่ั แหละ บคุ คล ดกู รอานนท กเ็ พราะอวชิ ชาดบั ดว ยสำรอกโดยไมเ หลอื
ยอ มปรงุ แตง กายสงั ขาร.. วจสี งั ขาร.. มโนสงั ขาร ซง่ึ กายซง่ึ เปน ปจ จยั ใหส ขุ และทกุ ขอ นั เปน ภายในเกดิ ขน้ึ จงึ
เปนปจจัยใหสุขและทุกขอันเปนภายในเกิดขึ้น ดวย ไมม ี วาจาซง่ึ เปน ปจ จยั ใหส ขุ และทกุ ขอ นั เปน ภายในเกดิ
ตนเองบา ง บคุ คลยอ มปรงุ แตง กายสงั ขาร.. วจสี งั ขาร ขึ้นจึงไมมี ใจซึ่งเปนปจจัยใหสุขและทุกขอันเปนภายใน
.. มโนสงั ขาร ซง่ึ เปน ปจ จยั ใหส ขุ และทกุ ขอ นั เปน ภาย เกดิ ขน้ึ จงึ ไมม ี เขต [ความจงใจเปน เหตงุ อกงาม] ซง่ึ เปน
ในเกดิ ขน้ึ เพราะผอู น่ื บา ง บคุ คลรสู กึ ตวั ยอ มปรงุ แตง ปจจัยใหสุขและทุกขอันเปนภายในเกิดขึ้นจึงไมมี วัตถุ
กายสังขาร.. วจีสังขาร.. มโนสังขาร ซึ่งเปนปจจัยให [ความจงใจอนั เปน ทป่ี ระดษิ ฐาน] ซง่ึ เปน ปจ จยั ใหส ขุ และ
สุขและทุกขอันเปนภายในเกิดขึ้นบาง บุคคลไมรูสึก ทกุ ขอันเปนภายในเกิดขึน้ จงึ ไมมี อายตนะ [ความจงใจ
ตวั ยอ มปรงุ แตง กายสงั ขาร.. วจสี งั ขาร.. มโนสังขาร อนั เปน ปจ จยั ] ซง่ึ เปน ปจ จยั ใหส ขุ และทกุ ขอ นั เปน ภายใน
ซง่ึ เปน ปจ จยั ใหส ขุ และทกุ ขอ นั เปน ภายในเกดิ ขน้ึ บา ง เกดิ ขึน้ จึงไมม ี หรอื อธิกรณ [ความจงใจอันเปนเหตุ] ซง่ึ
ดกู รอานนท อวชิ ชาแทรกอยแู ลว ในธรรมเหลา น้ี เปน ปจ จยั ใหส ขุ และทกุ ขอ นั เปน ภายในเกดิ ขน้ึ จงึ ไมม ี

(สงั .นิ. ๑๖/๘๓/๔๐) (สัง.น.ิ ๑๖/๘๔/๔๑)

๗

๓

วญิ ญาณ: ความรตู อ ส่ิงท่ีถูกรบั รู

๘

๓. วิญญาณ: ความรูตอส่ิงทถ่ี กู รับรู

ความหมาย

๓.๑ ความรูตอ ส่งิ ทถ่ี ูกรบั รู คอื การเห็น - ไดย ิน - ไดกลน่ิ - ลม้ิ รส - สัมผัส - รูเรอื่ งในใจ
๓.๒ วญิ ญาณ ๖ = จกั ขวุ ิญญาณ โสตวญิ ญาณ ฆานวญิ ญาณ ชวิ หาวญิ ญาณ กายวญิ ญาณ มโนวญิ ญาณ

พทุ ธพจน

ปฏจิ จสมปุ บาทสมุทยวาร ปฏจิ จสมปุ บาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทุกข ดับความทกุ ข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะสงั ขารเปนปจจัย จึงมวี ญิ ญาณ เพราะสังขารดบั วญิ ญาณจงึ ดบั

ก็วิญญาณเปนไฉน วิญญาณ ๖ หมวดเหลานี้ คือ อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้นคือ ความเห็นชอบ ๑
จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหา ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
วิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ นี้เรียกวา ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑
วิญญาณ (สัง.น.ิ ๑๖/๑๕/๔) เปนขอปฏบิ ัติใหถงึ ธรรมเปน ทดี่ บั วญิ ญาณ
เพราะสงั ขาร เปน ปจ จัย จงึ มีวญิ ญาณ
(สงั .นิ. ๑๖/๘๙/๔๓)
(สัง.นิ. ๑๖/๒/๑)
เพราะสงั ขารดบั วญิ ญาณจึงดบั
อธบิ ายเพิ่มเตมิ
...สุขโสมนัส อาศัยวิญญาณเกิดขึ้นนี้ เปนคุณแหง (สงั .นิ. ๑๖/๓/๒)
วญิ ญาณ วญิ ญาณไมเ ทย่ี ง เปน ทกุ ข มคี วามแปรปรวน
เปน ธรรมดา น้เี ปน โทษแหง วิญญาณ การกำจดั ฉันท อธบิ ายเพิ่มเตมิ
ราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณ นี้เปนความสลัด สมณะหรือพราหมณเหลาใดเหลาหนึ่ง รูยิ่งซึ่งวิญญาณ
ออกแหง วญิ ญาณ (สงั .ข. ๑๗/๑๒๓/๖๒-๖๓) เหตเุ กดิ แหง วญิ ญาณ ความดบั แหง วญิ ญาณ ปฏปิ ทาอนั
ใหถึงความดับแหงวิญญาณ คุณแหงวิญญาณโทษแหง
วิญญาณ อุบายเครื่องสลัดออกแหงวิญญาณ อยางนี้ๆ
แลว หลุดพนไป เพราะความเบื่อหนาย เพราะคลาย
กำหนัด เพราะดับ เพราะไมถือมั่นวิญญาณ สมณะหรือ
พราหมณเหลานั้นหลุดพนดีแลว ... เปนอันเสร็จกิจแลว
... ยอ มไมม วี ฏั ฏะเพอ่ื ความปรากฏอกี

(สัง.ข. ๑๗/๑๒๓/๖๓)

๙

๔

นามรปู : นามธรรมและรูปธรรม

๑๐

๔. นามรปู : นามธรรมและรูปธรรม

ความหมาย

๔.๑ นามธรรมและรปู ธรรม ชีวติ ทั้งกายและใจ
๔.๒ นามรูป = นาม (เวทนา สญั ญา เจตนา ผัสสะ มนสิการ) หรอื ตามแบบอภธิ รรม (เวทนาขนั ธ สัญญาขนั ธ

สงั ขารขันธ) + รปู (มหาภูต ๔ และรูปทีอ่ าศัยมหาภูต ๔)

พทุ ธพจน

ปฏจิ จสมุปบาทสมุทยวาร ปฏจิ จสมุปบาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทุกข ดบั ความทกุ ข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะวิญญาณเปนปจ จัย จึงมีนามรูป เพราะวิญญาณดับ นามรปู จงึ ดับ

ก็นามรูปเปนไฉน เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ เมอื่ ใดแล อรยิ สาวกรชู ดั ซ่ึงนามรปู เหตเุ กดิ แหงนาม
มนสิการ นี้เรียกวานาม, มหาภูตรูป ๔ และรูปที่ รูป ความดับนามรูปและปฏิปทาที่จะใหถึงความดับ
อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกวารูป นามและรูปดัง นามรูป แมดวยเหตุเพียงเทานี้ อริยสาวกชื่อวาเปน
พรรณนามาฉะนี้ เรยี กวานามรปู สมั มาทฏิ ฐิ ...มาสพู ระสัทธรรมน้ี
(สงั .นิ. ๑๖/๑๔/๔)
เพราะวญิ ญาณเปน ปจจัย จงึ มีนามรปู (ม.มู ๑๒/๑๒๕/๖๙)

(สงั .นิ. ๑๖/๒/๑) เพราะวญิ ญาณดับ นามรปู จึงดับ

อธิบายเพมิ่ เติม (สงั .น.ิ ๑๖/๓/๒)
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตนไมใหญมีรากหยั่งลงและแผไป
ขา งๆ รากทง้ั หมดนน้ั ยอ มดดู โอชารสไปเบอ้ื งบน กเ็ มอ่ื อธิบายเพ่ิมเตมิ
เปนอยางนี้ ตนไมใหญนั้น มีอาหารอยางนั้น มีเชื้อ
อยา งนน้ั พงึ เปน อยตู ลอดกาลนาน แมฉ นั ใด ภกิ ษทุ ง้ั ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย ตน ไมใ หญต ง้ั อยอู ยา งนน้ั ทน่ี น้ั บรุ ษุ เอาจอบ
หลาย เมอ่ื ภกิ ษเุ หน็ ความพอใจเนอื งๆ ในธรรมทง้ั หลาย และภาชนะมาตดั ตน ไมน น้ั ทโ่ี คนตน แลว ขดุ ลงไป ครน้ั ขดุ ลง
อนั เปน ปจ จยั แหง สงั โยชนอ ยู นามรปู กห็ ยง่ั ลง ฉนั นน้ั ไปแลว คยุ เอารากใหญเ ลก็ แมเ ทา กา นแฝกขน้ึ บรุ ษุ นน้ั พงึ ทอน
เหมือนกัน เพราะนามรูปเปนปจจัย จึงมีสฬายตนะ ตน ไมน น้ั เปน ทอ นเลก็ ทอ นใหญแ ลว พงึ ผา ครน้ั ผา แลว เจยี ก
ฯลฯ ความเกิดขึ้นแหงกองทุกขทั้งมวลนี้ ยอมมีดวย ใหเปนชิ้นๆ ครั้นเจียกใหเปนชิ้นๆ แลว พึงผึ่งลม ตากแดด
ประการอยา งน้ี (สงั .น.ิ ๑๖/๒๑๗/๑๐๐) ครน้ั ผง่ึ ลมตากแดดแลว พงึ เอาไฟเผา ครน้ั เอาไฟเผาแลว พงึ
ทำใหเ ปน เขมา ครน้ั ทำใหเ ปน เขมา แลว พงึ โปรยทล่ี มแรงหรอื
ลอยในแมน้ำมีกระแสอันเชี่ยว ก็เมื่อเปนอยางนี้ ตนไมใหญ
นั้น ถูกตัดเอารากขึ้นแลว ถูกทำใหเปนดังตาลยอดดวน ถึง
ความไมม ี ไมเกิดอีกตอ ไป แมฉ ันใด ภิกษทุ ง้ั หลาย เมือ่ ภกิ ษุ
เหน็ โทษเนอื งๆ ในธรรมทง้ั หลาย อนั เปน ปจ จยั แหง สงั โยชน
อยู นามรูปก็ไมหยั่งลง ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะนามรูปดับ
สฬายตนะจึงดับ ฯลฯ ความดับแหงกองทุกขทั้งมวลนี้ ยอม
มดี ว ยประการอยา งน้ี (สัง.นิ. ๑๖/๒๑๙/๑๐๐)

๑๑

๕

สฬายตนะ: ชองทางรบั รู ๖

๑๒

๕. สฬายตนะ: ชองทางรับรู ๖

ความหมาย

๕.๑ อายตนะ คือ ชองทางรับรู ๖ ไดแ ก ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ
๕.๒ สฬายตนะ = จักขุ - ตา โสตะ - หู ฆานะ - จมกู ชวิ หา - ล้นิ กาย - กาย มโน - ใจ

พทุ ธพจน

ปฏจิ จสมุปบาทสมทุ ยวาร ปฏิจจสมุปบาทนโิ รธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกิดความทกุ ข ดับความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะนามรูปเปน ปจ จัย จึงมีสฬายตนะ เพราะนามรปู ดบั สฬายตนะจงึ ดบั
ก็สฬายตนะเปนไฉน อายตนะคือ ตา หู จมูก ลิ้น
กาย ใจ น้ีเรยี กวา สฬายตนะ อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้น คือ ความเห็นชอบ ๑
ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
(สงั .น.ิ ๑๖/๑๓/๓) ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑
เพราะนามรปู เปน ปจจยั จึงมสี ฬายตนะ เปนขอ ปฏิบตั ิใหถึงธรรมเปน ทด่ี ับสฬายตนะ
(สงั .นิ. ๑๖/๒/๑)
(สงั .นิ. ๑๖/๘๙/๔๓)
อธบิ ายเพิ่มเติม เพราะนามรูปดบั สฬายตนะจึงดบั
ก็ขอที่เรากลาวดังนี้วา พึงทราบอายตนะภายใน ๖ (สัง.น.ิ ๑๖/๓/๒)
นั่น เราอาศัยอะไรกลาวแลว ไดแกอายตนะคือจักษุ
อายตนะคือโสต อายตนะคือฆานะ อายตนะคือ อธิบายเพ่ิมเติม
ชิวหา อายตนะคือกาย อายตนะคือมโน ขอที่เรา เมอ่ื ใดแล อรยิ สาวกรชู ดั ซง่ึ อายตนะ ๖ เหตเุ กดิ แหง
กลาวดังนี้วา พึงทราบอายตนะภายใน ๖ นั่น เรา อายตนะ ๖ ความดบั แหง อายตนะ ๖ และปฏปิ ทาท่ี
อาศัยอายตนะดงั น้ี กลา วแลว จะใหถ งึ ความดบั อายตนะ ๖ แมด ว ยเหตเุ พยี งเทา น้ี
อรยิ สาวกชอ่ื วา เปน สมั มาทฏิ ฐิ ...มาสพู ระสทั ธรรมน้ี
(ม.อุ. ๑๔/๖๑๙-๖๒๐/๓๔๐)
(ม.มู ๑๒/๑๒๔/๖๙)

๑๓

๖

ผสั สะ: การรับรสู มั ผสั

๑๔

๖. ผสั สะ: การรับรูสมั ผสั

ความหมาย

๖.๑ การรบั รู การประจวบกนั ของอายตนะ + อารมณ( ส่งิ ทถ่ี ูกรับรู) +วญิ ญาณ
๖.๒ ผัสสะ = จักขุสมั ผสั โสต ∼ ฆาน ∼ ชิวหา ∼ กาย ∼ มโนสมั ผัส (สัมผสั ๖)

พุทธพจน

ปฏจิ จสมุปบาทสมุทยวาร ปฏจิ จสมุปบาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกิดความทุกข ดับความทกุ ข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะสฬายตนะเปนปจจัย จงึ มีผัสสะ เพราะสฬายตนะดบั ผสั สะจงึ ดับ
ก็ผัสสะเปนไฉน ผัสสะ ๖ หมวดเหลานี้ คือ จักขุ ความดับผัสสะ ยอมมีเพราะอายตนะ ๖ ดับ อริย-
สัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กาย มรรค ประกอบดวยองค ๘ นี้แหละ คือความเห็น
สมั ผสั มโนสัมผสั น้เี รยี กวา ผัสสะ ชอบ ... ความตั้งใจชอบ ชื่อวาปฏิปทาที่จะใหถึง
ความดับผสั สะ (ม.มู ๑๒/๑๒๓/๖๘-๖๙)
(สัง.นิ. ๑๖/๑๒/๓ )
เพราะสฬายตนะดบั ผสั สะจงึ ดับ
เพราะสฬายตนะเปน ปจจยั จึงมีผสั สะ (สัง.นิ. ๑๖/๓/๒)
(สัง.น.ิ ๑๖/๒/๑)
อธบิ ายเพิ่มเติม
อธิบายเพมิ่ เตมิ เมื่อใดแล อริยสาวกรูชัดซึ่งผัสสะ เหตุเกิดแหงผัสสะ
ผสั สะ ๖ หมวด คอื จกั ขสุ มั ผสั โสตสมั ผสั ฆานสมั ผสั ความดบั ผสั สะ และปฏปิ ทาทจ่ี ะใหถ งึ ความดบั ผสั สะ
ชวิ หาสมั ผสั กายสมั ผสั มโนสมั ผสั เหตเุ กดิ แหง ผสั สะ แมด ว ยเหตเุ พยี งเทา น้ี อรยิ สาวกชอ่ื วา เปน สมั มาทฏิ ฐิ
ยอ มมเี พราะอายตนะ ๖ เปน เหตใุ หเ กดิ ... มาสพู ระสทั ธรรมน้ี

(ม.มู ๑๒/๑๒๓/๖๘-๖๙) (ม.มู. ๑๒/๑๒๓/๖๘-๖๙)

ก็ผัสสะนี้มีอะไรเปนเหตุ มีอะไรเปนที่ตั้งขึ้น มีอะไร
เปนกำเนิด มีอะไรเปนแดนเกิด ผัสสะมีสฬายตนะ
เปนเหตุ มีสฬายตนะเปนที่ตั้งขึ้น มีสฬายตนะเปน
กำเนดิ มสี ฬายตนะเปน แดนเกดิ

(สงั .น.ิ ๑๖/๒๙/๑๑)

๑๕

๗

เวทนา: ความเสวยอารมณ

๑๖

๗. เวทนา: ความเสวยอารมณ

ความหมาย

๗.๑ ความเสวยอารมณ ความรูสึกสุข ทกุ ข หรือเฉยๆ
๗.๒ เวทนา = เวทนาเกดิ จากจักขสุ ัมผสั จากโสต ∼ ฆาน ∼ ชวิ หา – กาย ∼ และมโนสมั ผัส (เวทนา ๖)

พทุ ธพจน

ปฏิจจสมปุ บาทสมุทยวาร ปฏจิ จสมปุ บาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทกุ ข ดบั ความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะผสั สะเปน ปจจยั จงึ มีเวทนา เพราะผสั สะดับ เวทนาจงึ ดบั

...ก็เวทนาเปนไฉน เวทนา ๖ หมวดเหลานี้ คือ เวทนาอยางใดอยางหนึ่ง ที่เปนอดีตก็ดี อนาคตก็ดี
จักขุสัมผัสสชาเวทนา โสตสัมผัสสชาเวทนา ฆาน ปจจุบันก็ดี ภายในก็ดี ภายนอกก็ดี หยาบก็ดี
สัมผัสสชาเวทนา ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา กาย ละเอียดก็ดี เลวก็ดี ประณีตก็ดี อยูในที่ไกลก็ดี ในที่
สัมผัสสชาเวทนา มโนสัมผัสสชาเวทนา นี้เรียกวา ใกลก็ดี เวทนาทั้งหมดนั่น อันเธอพึงเห็นดวยปญญา
เวทนา (สงั .น.ิ ๑๖/๑๑/๓) อันชอบตามความเปนจริง อยางนี้วา นั่นไมใชของ
เรา นัน่ ไมเ ปน เรา นนั่ ไมใชตวั ตนของเรา
เพราะผสั สะเปน ปจ จัย จงึ มเี วทนา
(สงั .น.ิ ๑๖/๒/๑) (สงั .นิ. ๑๖/๒๙๒/๑๓๘)
เพราะผัสสะดบั เวทนาจึงดับ
อธบิ ายเพ่มิ เติม (สงั .น.ิ ๑๖/๓/๒)
ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนานี้เลา มีอะไรเปนตนเหตุ มี
อะไรเปนเหตุเกิด มีอะไรเปนกำเนิด มีอะไรเปนแดน อธิบายเพิม่ เติม
เกิด? เวทนามีผัสสะเปนตนเหตุ มีผัสสะเปนเหตุเกิด ความดับเวทนายอมมีเพราะผัสสะดับ อริยมรรค
มผี สั สะเปน กำเนดิ มผี สั สะเปน แดนเกดิ ประกอบดวยองค ๘ นี้แหละ คือความเห็นชอบ ...
ความตั้งใจชอบ ชื่อวาปฏิปทาที่จะใหถึงความดับ
(ม.มู ๑๒/๑๕๘/๙๓) เวทนา ดูกรทานผูมีอายุ เมื่อใดแล อริยสาวกรูชัดซึ่ง
เวทนา เหตุเกิดแหงเวทนา ความดับเวทนา และ
ปฏิปทาที่จะใหถึงความดับเวทนาอยางนี้ๆ เมื่อนั้น
ทา นละราคานสุ ยั ... แมด ว ยเหตเุ พยี งเทา น้ี อรยิ สาวก
ชอ่ื วา เปน สมั มาทฏิ ฐิ ... มาสพู ระสทั ธรรมน้ี

(ม.มู ๑๒/๑๒๒/๖๘)

๑๗

๘

ตณั หา: ความทะยานอยาก

๑๘

๘. ตณั หา: ความทะยานอยาก

ความหมาย

๘.๑ ความทะยานอยาก คอื อยากได อยากเปน อยากไมเ ปน
๘.๒ ตัณหา = รูปตัณหา (ตณั หาในรปู ) สัททตัณหา (ในเสียง) คนั ธตัณหา (ในกลน่ิ ) รสตณั หา (ในรส)

โผฏฐพั พตัณหา (ในสมั ผัสทางกาย) ธัมมตัณหา (ในธรรมารมณ) (ตณั หา ๖)

พุทธพจน

ปฏิจจสมุปบาทสมทุ ยวาร ปฏิจจสมปุ บาทนโิ รธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกิดความทุกข ดับความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะเวทนาเปนปจ จัย จึงมตี ัณหา เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ

ก็ตัณหาเปนไฉน ตัณหา ๖ หมวดเหลานี้ คือ รูป อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้น คือ ความเห็นชอบ ๑
ตณั หา สทั ทตณั หา คนั ธตณั หา รสตณั หา โผฏฐพั พ ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
ตณั หา ธมั มตณั หา นเี้ รยี กวา ตัณหา ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลกึ ชอบ ๑ ตัง้ ใจชอบ ๑
เปนขอ ปฏบิ ัตใิ หถ ึงธรรมเปน ท่ีดบั ตัณหา
(สงั .นิ. ๑๖/๑๐/๓)
เพราะเวทนาเปนปจจยั จงึ มีตณั หา (สัง.น.ิ ๑๖/๘๙/๔๓)
(สงั .น.ิ ๑๖/๒/๑) เพราะเวทนาดับ ตณั หาจงึ ดับ
(สัง.นิ. ๑๖/๓/๒)
อธบิ ายเพ่มิ เตมิ
ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย ตณั หานเ้ี ลา มอี ะไรเปน ตน เหตุ มี อธบิ ายเพ่ิมเตมิ
อะไรเปนเหตุ เกิดมีอะไรเปนกำเนิด มีอะไรเปนแดน ตัณหา ๖ หมวดเหลานี้ คือ ตัณหาในรูป ตัณหาใน
เกิด? ตัณหามีเวทนา เปนตนเหตุ มีเวทนาเปนเหตุ เสยี ง ตณั หาในกลน่ิ ตณั หาในรส ตณั หาในโผฏฐพั พะ
เกดิ มเี วทนาเปน กำเนดิ มเี วทนาเปน แดนเกดิ ตัณหาในธรรม เหตุเกิดแหงตัณหา ยอมมีเพราะ
เวทนาเปนเหตุใหเกิด ความดับตัณหา ยอมมีเพราะ
(ม.มู ๑๒/๑๕๘/๙๓) เวทนาดบั อรยิ มรรคประกอบดว ยองค ๘ นแ้ี หละ คอื
ความเห็นชอบ ... ความตั้งใจชอบ ชื่อวา ปฏิปทาที่
จะใหถ ึงความดบั ตณั หา

(ม.มู ๑๒/๑๒๑/๖๗-๖๘)

๑๙

๙

อปุ าทาน: ความยึดติดถอื มั่น

๒๐

๙. อุปาทาน: ความยึดติดถือมน่ั

ความหมาย

๙.๑ ความยดึ ตดิ ถอื มัน่ การยดึ ถอื คางใจ การยึดถอื เขากบั ตัว
๙.๒ อุปาทาน = กามุปาทาน (ความยึดม่ันในกาม คอื รูป รส กลนิ่ เสยี ง สมั ผสั ตา งๆ)

ทิฏปุ าทาน (ความยึดมนั่ ในทฏิ ฐิ คือ ความเหน็ ขอยดึ ถือ ลทั ธิ ทฤษฎี ตา งๆ)
สลี พั พตุปาทาน (ความยึดมน่ั ในศลี และพรต วาจะทำใหค นบริสทุ ธไิ์ ด)
อตั ตวาทปุ าทาน (ความยดึ มนั่ ในอัตตา สรา งตวั ตนข้นึ ยึดถือไวดว ยความหลงผดิ )

พุทธพจน

ปฏิจจสมปุ บาทสมทุ ยวาร ปฏิจจสมุปบาทนโิ รธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทุกข ดบั ความทกุ ข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะตัณหาเปน ปจ จยั จงึ มีอปุ าทาน เพราะตัณหาดับ อปุ าทานจึงดบั

ก็อุปาทานเปนไฉน อุปาทาน ๔ เหลาน้คี อื กามปุ า- อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้น คือ ความเห็นชอบ ๑
ทาน ทฏิ ปุ าทาน สลี พตั ตปุ าทาน อตั ตวาทปุ าทาน ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
นเ้ี รียกวา อปุ าทาน (สัง.นิ. ๑๖/๙/๓) ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑
อปุ าทาน ๔ เหลา น้ี มตี ณั หาเปน ตน เหตุ มตี ณั หาเปน เปน ขอ ปฏิบัติใหถ งึ ธรรมเปนท่ดี ับอปุ าทาน
เหตุเกิด มตี ณั หาเปนกำเนดิ มีตณั หาเปนแดนเกิด
(สงั .น.ิ ๑๖/๘๙/๔๓)
(ม.มู ๑๒/๑๕๘/๙๓) เพราะตัณหาดับ อุปาทานจงึ ดบั
เพราะตณั หาเปนปจ จยั จึงมีอปุ าทาน (สงั .น.ิ ๑๖/๓/๒)
(สงั .นิ. ๑๖/๒/๑)
อธิบายเพิม่ เตมิ
อธบิ ายเพิ่มเตมิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฟกองใหญแหงไมสิบเลมเกวียนบาง
ยส่ี บิ เลม เกวยี นบา ง สามสบิ เลม เกวยี นบา ง สส่ี บิ เลม เกวยี น
ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย ไฟกองใหญแ หง ไมส บิ เลม เกวยี นบา ง ยส่ี บิ บา ง พงึ ลกุ โพลง บรุ ษุ ไมใ สห ญา แหง ไมใ สโ คมยั แหง และ
เลม เกวยี นบา ง สามสบิ เลม เกวยี นบา ง สส่ี บิ เลม เกวยี นบา ง พงึ ไมใ สไ มแ หง ในไฟกองนน้ั ทกุ ๆ ระยะ ภกิ ษทุ ง้ั หลาย กเ็ มอ่ื
ลุกโพลง บุรุษใสหญา แหง ใสโคมัยแหง และใสไ มแ หง ในไฟ เปน อยา งน้ี ไฟกองใหญน น้ั ไมม อี าหาร พงึ ดบั ไป เพราะ
กองนน้ั ทกุ ๆ ระยะ กเ็ มอ่ื เปน อยา งน้ี ไฟกองใหญน น้ั มอี าหาร สิ้นเชื้อเกา และเพราะไมเติมเชื้อใหม แมฉันใด ภิกษุทั้ง
อยา งนน้ั มเี ชอ้ื อยา งนน้ั พงึ ลกุ โพลงตลอดกาลนาน แมฉ นั ใด หลาย ภกิ ษเุ มอ่ื เหน็ โทษเนอื งๆ ในธรรมทง้ั หลายอนั เปน
ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นความพอใจเนืองๆ ในธรรมทั้ง ปจจัยแหงอุปาทานอยู ตัณหายอมดับฉันนั้นเหมือนกัน
หลายอนั เปน ปจ จยั แหง อปุ าทานอยู ตณั หายอ มเจรญิ ฉนั นน้ั เพราะตณั หาดบั อปุ าทานจงึ ดบั ฯลฯ
เหมอื นกนั เพราะตณั หาเปน ปจ จยั จงึ มอี ปุ าทาน ฯลฯ ความ
เกดิ ขน้ึ แหง กองทกุ ขท ง้ั มวลน้ี ยอ มมี ดว ยประการอยา งน้ี (สงั .นิ. ๑๖/๑๙๙/๙๔)
(สัง.น.ิ ๑๖/๑๙๗/๙๓)

๒๑

๑๐

ภพ: ภาวะชวี ิตทเ่ี ปน อยู

๒๒

๑๐. ภพ: ภาวะชีวิตทเี่ ปนอยู

ความหมาย

๑๐.๑ ภาวะชวี ติ ที่เปน อยู สภาพชีวิต ผลรวมกรรมทั้งหมดของบุคคล
๑๐.๒ ภพ = กามภพ รปู ภพ อรูปภพ อกี นัยหนงึ่

= กรรมภพ (ปญุ ญาภิสงั ขาร อปญุ ญาภสิ งั ขาร อาเนญชาภิสงั ขาร) กบั อปุ ปตติภพ (กามภพ รูปภพ
อรปู ภพ, สญั ญาภพ อสญั ญาภพ เนวสญั ญานาสญั ญาภพ, เอกโวการภพ จตโุ วการภพ ปญ จโวการภพ)

พุทธพจน

ปฏจิ จสมุปบาทสมทุ ยวาร ปฏจิ จสมปุ บาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทุกข ดบั ความทกุ ข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะอปุ าทานเปนปจ จยั จงึ มีภพ เพราะอปุ าทานดับ ภพจงึ ดบั
ก็ภพเปนไฉน ภพ ๓ เหลานี้ คือ กามภพ รูปภพ อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้น คือ ความเห็นชอบ ๑
อรปู ภพ นเี้ รียกวา ภพ ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑
(สัง.น.ิ ๑๖/๘/๓) เปนขอ ปฏบิ ตั ิใหถงึ ธรรมเปน ที่ดบั ภพ
เพราะอุปาทานเปนปจจัย จงึ มภี พ
(สงั .น.ิ ๑๖/๒/๑) (สัง.น.ิ ๑๖/๘๙/๔๓)
เพราะอุปาทานดับ ภพจงึ ดับ
อธบิ ายเพ่ิมเตมิ (สงั .นิ. ๑๖/๓/๒)
ดกู รอานนท เหตนุ แ้ี ล กรรมจงึ ชอ่ื วา เปน ไรน า วญิ ญาณ
ชื่อวาเปนพืช ตัณหาชื่อวาเปนยาง เจตนา ความ อธิบายเพ่ิมเติม
ปรารถนาประดิษฐานแลว เพราะธาตุอยางประณีต ภพ ๓ เหลานี้ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ เหตุเกิด
ของสัตวพวกที่มีอวิชชาเปนเครื่องสกัดกั้น มีตัณหา แหงภพ ยอมมีเพราะอุปาทานเปนเหตุใหเกิดความ
เปน เครอ่ื งผกู ใจ ดว ยประการฉะน้ี จงึ มกี ารเกดิ ในภพ ดับภพ ยอ มมเี พราะอุปาทานดบั อรยิ มรรคประกอบ
ใหมตอไปอีก ดูกรอานนท ภพยอมมีได ดวยเหตุดัง ดว ยองค ๘ นแ้ี หละ คอื ความเหน็ ชอบ ...ความตง้ั ใจ
กลา วมาฉะนแ้ี ล ชอบ ช่อื วา ปฏิปทาท่ีจะใหถงึ ความดบั ภพ

(อัง.เอก. ๒๐/๕๑๗/๒๕๓-๒๕๔) (ม.มู ๑๒/๑๑๙/๖๗)

๒๓

๑๑

ชาต:ิ ความเกดิ

๒๔

๑๑. ชาติ: ความเกิด

ความหมาย

๑๑.๑ ความเกดิ ความปรากฏแหง ขันธท้งั หลายทย่ี ดึ ถือเอาเปน ตัวตน
๑๑.๒ ชาติ = ความปรากฏแหง ขนั ธทัง้ หลาย การไดม าซงึ่ อายตนะตางๆ หรือความเกดิ ความปรากฏขึ้นของธรรม

ตางๆ เหลาน้นั ๆ

พทุ ธพจน

ปฏิจจสมุปบาทสมทุ ยวาร ปฏจิ จสมุปบาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทุกข ดับความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะภพเปน ปจ จยั จึงมีชาติ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ
อริยมรรคมีองค ๘ นี้เทานั้น คือ ความเห็นชอบ ๑
...ก็ชาติเปนไฉน ความเกดิ ความบังเกดิ ความหยง่ั ความดำรชิ อบ ๑ วาจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ อาชพี
ลง (คอื เปน ชลาพชุ ะหรอื อณั ฑชปฏสิ นธ)ิ เกดิ (คอื เปน ชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ความตั้งใจ
สังเสทชปฏิสนธิ) เกิดจำเพาะ (คือเปนอุปปาติก ชอบ ๑ เปนขอปฏิบตั ิใหถ ึงธรรมเปนทีด่ ับชาติ
ปฏิสนธิ) ความปรากฏแหงขันธ ความไดอายตนะ
ครบในหมูสัตวนั้นๆ ของเหลาสัตวนั้นๆ นี้เรียกวา (สัง.นิ. ๑๖/๘๙/๔๓)
ชาติ (สัง.นิ. ๑๖/๗/๓) เพราะภพดบั ชาติจึงดบั
(สงั .น.ิ ๑๖/๓/๒)
เพราะภพเปนปจจยั จึงมชี าติ
(สัง.น.ิ ๑๖/๒/๑) อธบิ ายเพิ่มเตมิ
ความดบั ชาตยิ อ มมี เพราะภพดบั อรยิ มรรคประกอบ
อธบิ ายเพิ่มเตมิ ดว ยองค ๘ นแ้ี หละ คอื ความเหน็ ชอบ ... ความตง้ั ใจ
เมอ่ื ใดแล อรยิ สาวกรชู ดั ซง่ึ ชาติ เหตเุ กดิ แหง ชาติ ความ ชอบ ชอ่ื วาปฏิปทาทจี่ ะใหถงึ ความดบั ชาติ ดกู รทาน
ดบั ชาติ และปฏปิ ทาทจ่ี ะใหถ งึ ความดบั ชาติ แมด ว ย ผมู อี ายุ เมอ่ื ใดแล อรยิ สาวกรชู ดั ซง่ึ ชาติ เหตเุ กดิ แหง
เหตเุ พยี งเทา น้ี อรยิ สาวกชอ่ื วา เปน สมั มาทฏิ ฐิ ... มา ชาติ ความดับชาติและปฏิปทาที่จะใหถึงความดับ
สพู ระสทั ธรรมน.้ี ... ความเกดิ ความบงั เกดิ ความหยง่ั ชาติอยางนี้ๆ เมื่อนั้น ทานละราคานุสัย ... แมดวย
ลง เกิด เกิดเฉพาะ ความปรากฏแหงขันธ ความได เหตเุ พียงเทาน้ี อรยิ สาวกชือ่ วา เปน สัมมาทฏิ ฐิ ... มา
อายตนะครบ ในหมสู ตั วน น้ั ๆ ของเหลา สตั วน น้ั ๆ อนั สพู ระสทั ธรรมน้ี (ม.มู ๑๒/๑๑๘/๖๖)
นเ้ี รยี กวา ชาติ เหตเุ กดิ แหง ชาตยิ อ มมเี พราะภพเปน
เหตใุ หเ กดิ (ม.มู. ๑๒/๑๑๘/๖๖)

๒๕

๑๒

ชรามรณะ: ความแก- ความตาย

๒๖

๑๒. ชรามรณะ: ความแก-ความตาย

ความหมาย

๑๒.๑ ความแก-ความตาย คือ ความเสือ่ มอนิ ทรีย-ความสลายแหงขันธ
๑๒.๒ ชรามรณะ = ชรา (ความเสือ่ มอายุ ความหงอ มอนิ ทรีย) กับมรณะ (ความสลายแหงขันธ ความขาด

ชีวติ นิ ทรยี ) หรอื ความเสือ่ มและความสลายแหงธรรมตา งๆ เหลาน้นั ๆ

พุทธพจน

ปฏิจจสมุปบาทสมทุ ยวาร ปฏิจจสมุปบาทนิโรธวาร

กระบวนการเวียนวายตายเกิด กระบวนการหยดุ การเวยี นวา ยตายเกดิ

เกดิ ความทกุ ข ดบั ความทุกข

โลกียภูมิ โลกุตตรภูมิ

เพราะชาตเิ ปนปจจยั จงึ มีชราและมรณะ เพราะชาตดิ ับ ชราและมรณะโสกปรเิ ทวทกุ ขโทมนัส
และอปุ ายาสจึงดบั
ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย กช็ ราและมรณะเปน ไฉน ความแก
ภาวะของความแก ฟนหลุด ผมหงอก หนังเหี่ยว เพราะชาตดิ บั ชราและมรณะโสกปรเิ ทวทกุ ขโทมนสั
ความเสือ่ มแหงอายุ ความแกห งอ มแหงอินทรยี ใ น และอุปายาสจึงดับ ความดับแหงกองทุกขทั้งมวลนี้
หมูสัตวนั้นๆ ของเหลาสัตวนั้นๆ นี้เรียกวาชรา ก็ ยอมมีดว ยประการอยางนี้
มรณะเปน ไฉน ความเคลอ่ื น ภาวะของความเคลอ่ื น
ความทำลาย ความอันตรธานมฤตยู ความตาย (สัง.น.ิ ๑๖/๓/๒)
กาลกิริยา ความแตกแหงขันธ ความทอดทิ้งซาก
ศพ ความขาดแหงชีวิตินทรีย จากหมูสัตวนั้นๆ เพราะชาติดับ ชราและมรณะโสกปริเทวทุกขโทมนัสและ
ของเหลาสัตวนั้นๆ นี้เรียกวามรณะ ชราและมรณะ อุปายาสจึงดับ (สงั .นิ. ๑๖/๓/๒)
ดงั พรรณนามาฉะนี้ เรียกวา ชราและมรณะ
อธิบายเพมิ่ เตมิ
(สงั .นิ. ๑๖/๖/๓) ดกู รภกิ ษทุ ง้ั หลาย ในกาลนน้ั ภกิ ษนุ ้ี เรากลา ววา เปน
เพราะชาติเปนปจ จยั จึงมชี ราและมรณะ ผูสมบูรณดวยทิฐิบาง เปนผูสมบูรณดวยทัศนะบาง
(สงั .นิ. ๑๖/๒/๑-๒) เปนผูมาถึงสัทธรรมนี้บาง เห็นสัทธรรมนี้บาง เปนผู
ประกอบดว ยญาณอนั เปน เสกขะบา ง เปน ผปู ระกอบ
อธบิ ายเพม่ิ เตมิ ดวยวิชชาอันเปนเสกขะบาง เปนผูบรรลุกระแสแหง
เพราะชาติเปนปจจัย จึงมีชราและมรณะ โสกปริเทว ธรรมบาง เปนพระอริยะมีปญญาเครื่องชำแรกกิเลส
ทุกขโทมนัสและอุปายาส ความเกิดขึ้นแหงกองทุกข บา ง วา อยชู ดิ ประตอู มตนพิ พานบา ง
ทั้งมวลนี้ ยอมมีดวยประการอยางนี้
(สงั .นิ. ๑๖/๙๓/๔๕)
(สัง.นิ. ๑๖/๕/๒)

๒๗

๒๘

วิธีสรางบุญบารมี

สรปุ เนื้อหาจากหนงั สอื “วธิ สี รา งบุญบารม”ี
พระนิพนธใน

สมเด็จพระสังฆราชเจา กรมหลวงวชิรญาณสงั วร

ฉบบั พมิ พเ พื่อแจกเปน ธรรมทานโดยมลู นิธิธรรมทานกศุ ลจติ
(เลม สเี หลอื ง)

รวบรวมและจัดทำเพื่อเผยแผ่เป็นธรรมทาน

โดย มูลนิธิธรรมทานกุศลจิตเเละพิพิธภัณฑ์จรรโลงพุทธศาสนา

สารบัญ

บทสรปุ

วธิ สี รา งบญุ บารมี

๑. การทำทาน ๔
๒. การรกั ษาศีล ๕
๓. การภาวนา ๕

วิธีสรางบุญบารมี

สรปุ เนอื้ หาจากหนังสอื “วิธีสรา งบุญบารมี”
พระนิพนธใน

สมเดจ็ พระสังฆราชเจา กรมหลวงวชริ ญาณสังวร

ฉบบั พมิ พเพอ่ื แจกเปน ธรรมทานโดยมลู นิธิธรรมทานกุศลจิต
(เลมสเี หลือง)

ความหมายของบญุ และบารมี

บญุ คอื เคร่ืองชำระสันดาน ความดี กุศล ความสขุ ความประพฤติชอบทางกาย วาจา ใจ และกศุ ลกรรม
พทุ ธพจน “ทา นทัง้ หลาย อยา กลวั ตอบุญเลย เพราะคำวาบญุ นเี้ ปนชื่อของความสุข”
บารมี มาจากคำบาลีวา “ปารม”ี มีความหมายวา “คุณความดที บ่ี ำเพญ็ อยางยง่ิ ยวด เพ่ือบรรลุจดุ หมายอันสูงย่ิง” หรอื อกี
ความหมายหนึง่ คือ “ความดีทบ่ี ำเพญ็ ไว ขอ ปฏบิ ัติเพื่อบรรลถุ งึ พระนพิ พาน”

วธิ ีสรา งบญุ บารมี ในพระพุทธศาสนามี ๓ ข้ันตอน

ขนั้ ที่ ๑ การใหท าน
ขั้นท่ี ๒ การรกั ษาศลี
ขัน้ ที่ ๓ การเจรญิ ภาวนา
นิยมเรยี กกนั วา “ทาน ศีล ภาวนา”

ระดับของการไดบ ุญบารมี

๑. การใหทาน ไดบ ญุ บารมขี น้ั ตำ่ สุด
๒. การรกั ษาศลี ไดบญุ บารมีมากกวาการใหทาน แตไดบ ญุ บารมีนอ ยกวาการเจรญิ ภาวนา
๓. การเจรญิ ภาวนา ไดบญุ บารมสี ูงสุด

การสรา งบุญบารมีแตล ะประเภทตอ งทำอยา งไรจึงจะถกู วิธี

๑. การทำทาน

การทำทาน ไดแกการสละทรพั ยสิน สง่ิ ของสมบตั ขิ องตนทมี่ อี ยใู หแ กบคุ คลอ่ืน โดยมุงหวงั จะจุนเจอื ใหผ ูอนื่ ไดรบั ประโยชน
และความสขุ ตองมสี ิง่ ประกอบดว ย ๓ ประการคอื

๑.๑ วตั ถุทานทใี่ หต อ งบริสุทธิ์
เปน สิ่งของที่ตนหามาไดดว ยความบรสิ ทุ ธ์ิ ในการประกอบสัมมาอาชีพ

๑.๒ เจตนาในการใหท านตองบริสุทธ์ิ
จุดมงุ หมายแทจ รงิ ก็เพ่อื เปน การขจัดความโลภ ความตระหน่ี เนยี วแนน อนั เปน กเิ ลสหยาบคอื “โลภะกเิ ลส”

๑.๓ เน้ือนาบุญตอ งบริสทุ ธ์ิ
“เนื้อนาบุญ” หมายถึง บุคคลผูรบั การทำทานของผทู ำทาน ซงึ่ เปนเงื่อนไขที่สำคญั ทสี่ ุด เพราะถา คนที่รับการให
ทานนัน้ เปน ผูม ศี ีลมธี รรมสูงก็ยอ มเปน เนือ้ นาบญุ ที่ดี ทานท่ีเราไดทำไปแลว ก็เกิดผลบญุ มาก หากผรู บั การใหทาน
เปน ผูไ มม ศี ีลไมมีธรรม ผลของทานก็ไมเกดิ ขึ้น คือไดบุญนอย

การใหท านที่ไดบญุ มากท่ีสุด ไดแ กการให “ธรรมทาน”

พุทธดำรัสตรัสไววา :
“สพฺพทานํ ธมมฺ ทานํ ชนิ าติ”
การใหธรรมทานเปน ทาน ชนะการใหทงั้ ปวง

๔

๒. การรกั ษาศลี

“ศลี ” แปลวา ปกติ ศลี มหี ลายระดับ คือศีล ๕ ศลี ๘ ศีล ๑๐ และศลี ๒๒๗ แบงเปน ๓ ระดบั ดงั น้ี
๒.๑ ระดับธรรมดา
๒.๒ ระดับกลาง (มชั ฌมิ ศีล)
๒.๓ ศีลอยา งสงู ศลี อยางอกุ ฤษฎ (อธศิ ลี )
“มนษุ ย” คอื ผูทม่ี ใี จอันประเสริฐ จะตองถือศีล ๕ ถา ไมม ีศีล ๕ ไมเ รยี กวา มนษุ ย แตเรียกวา “คน” แปลวา “ยงุ ”
ระดบั ศลี : การรกั ษาศลี ๕ ไดบ ุญบารมนี อ ยที่สุด ในขณะท่ีการรักษาศีล ๒๒๗ ไดบ ญุ บารมสี งู ทสี่ ุด
การรกั ษาศลี ไดบญุ บารมีมากกวาการใหทาน แตไดบ ุญบารมีนอยกวาการเจริญภาวนา

๓. การภาวนา

การภาวนา เปน การบำเพญ็ บุญบารมีทสี่ งู ทส่ี ดุ ประเสริฐทสี่ ุด เพราะไดบ ุญมากท่ีสดุ เปน กรรมอนั ยงิ่ ใหญ เรยี กวา
“มหคั คตกรรม” อนั เปน “มหคั คตกุศล”

บุญบารมีท่เี กิดจากการเจรญิ ภาวนา เปน บุญบารมสี งู กวาการรกั ษาศีล มี ๒ อยางคือ
๓.๑ สมถภาวนา (การทำสมาธิ)
๓.๒ วิปสสนาภาวนา (การเจรญิ ปญญา)

สมถภาวนา (การทำสมาธิ)

สมถภาวนา ไดแ กก ารทำจติ ใหเปนสมาธิ หรอื เปน ฌาน ซึ่งก็คอื การทำจิตใจใหตงั้ มนั่ อยใู นอารมณเ ดียว ไมฟ ุงซา น
แสส ายไปยงั อารมณอืน่ ๆ วธิ ีการภาวนามี ๔๐ ประการ รวมเรียกวา “กรรมฐาน ๔๐” การเจรญิ ภาวนาโดยใชก รรมฐานชนิด
ใด ขน้ึ อยกู ับจรติ หรอื อปุ นสิ ัยและวาสนาบารมขี องแตล ะคน ไมต องใชก รรมฐานทัง้ ๔๐ ชนดิ

ศลี เปนบาทฐาน (เปนกำลงั ) ใหเ กิดสมาธิ ดังน้นั หากศลี ยงั ไมม นั่ คง ยอมเจริญญานใหเกดิ ขนึ้ ไดโดยยาก
กรรมฐานทีพ่ ระพุทธเจา ใชเ พือ่ การตรัสรู คือ “อานาปานสติกรรมฐาน”
อานสิ งสของสมาธนิ น้ั มากกวา การรกั ษาศลี อยางเทยี มกนั ไมได ซึง่ พระพทุ ธองคไ ดต รสั วา

“แมไดอุปสมบทเปนภกิ ษุ รักษาศลี ๒๒๗ ขอ ไมเคยขาด ไมดางพรอยมานาน
ถงึ ๑๐๐ ป ก็ยังไดบ ญุ กุศลนอ ยกวาผทู ที่ ำสมาธิเพียงใหจติ สงบ นานเพยี งชว่ั
ไกก ระพอื ปก ชางกระดกิ หู”

จิตสงบคอื จติ ทีเ่ ปนเพยี งอารมณเดยี วเพยี งชว่ั วูบ จติ เปนสมาธิ มอี ยู ๓ ระดบั คือ ขณิกสมาธิ อุปจารสมาธิ และอัป
ปนาสมาธิ (ฌาน) สมาธริ ะดบั อปั ปนาสมาธิ (หรอื ฌาน) มีรปู ฌาน ๔ และอรูปฌาน ๔ ซง่ึ ลว นสงผลใหไปเกิดในพรหมโลก
รวม ๒๐ ชัน้

- รปู ฌาน ๑ สง ผลใหบ งั เกดิ ในพรหมโลกชนั้ ท่ี ๑ ถงึ ชั้นท่ี ๓
- อรูปฌานชัน้ สูงสุด เรยี กวา “เนวสัญญานาสญั ญายตนะ” สง ผลใหบ งั เกิดในพรหมโลกช้ันสงู สดุ คือช้ันท่ี ๒๐ มีอายุ
ยืนยาวถึง ๘๔,๐๐๐ มหากัป เรียกกนั วา นพิ พานพรหม

๕

ดังนนั้ การทำสมาธิ เปน การสรา งบญุ กุศลท่ยี งิ่ ใหญ ลงทุนนอ ยทสี่ ดุ

แตอ ยางไรก็ตาม การทำสมาธกิ ย็ งั ไดบ ญุ นอยกวาการเจริญวิปส สนา (การเจริญปญญา)

วปิ ส สนาภาวนา (การเจริญปญญา)

วปิ ส สนา ไมใ ชก ารใหจติ ตั้งมั่นอยูในอารมณเดียวนิง่ อยู (ซ่งึ คอื สมาธ)ิ แตเ ปน จิตคดิ ใครครวญ หาเหตุและผลในสภาวะ
ธรรมท้ังหลายและสิง่ ทีเ่ ปน อารมณข องวปิ สสนานั้น มีแตเ พียงอยา งเดียวคือ “ขนั ธ ๕” ซึ่งนยิ มเรยี กกันวา “รปู -นาม” โดย
รปู มี ๑ สว น สวนนามนั้นมี ๔ คอื เวทนา สญั ญา สงั ขาร วิญญาณ

ขันธ ๕ เปน เพยี งอุปาทานขนั ธ เปน เพียงสังขารธรรม ทเ่ี กิดเนือ่ งจากการปรงุ แตง แตเพราะอวชิ ชา คอื ความไมร ูเทา
ทันสภาวะธรรม ซ่ึงทำใหเ กิดความยึดมัน่ ถือมัน่ ดว ยอำนาจอปุ าทานวา เปน ตวั เปนตนและของตน

การเจรญิ วปิ สสนา ก็โดยมีจิตพจิ ารณาจนรแู จงเห็นจริงวา สภาวธรรมทัง้ หลาย อันไดแ กข ันธ ๕ นั้น ลว นมีอาการ
เปน “พระไตรลักษณ คือเปนอนจิ จงั ทุกขัง และอนตั ตา โดย

๑. อนิจจงั คือ ความไมเ ทีย่ ง

สรรพสิ่งทัง้ หลาย ไมว าจะเปน คน สัตว สงิ่ ของ สมบัติ เพชร หิน ดนิ ทราย และรปู กายของเรา ลว นแตไมเท่ียงแท
แนนอน ตองเปลี่ยนแปลงไปตลอดเวลา
สรรพสงิ่ ท้งั หลาย อันเน่ืองมาจากการปรุงแตง ทเ่ี รียกวา อุปาทานขนั ธ ๕ เชน รูปกาย ลว นแตเ ปน แรธ าตุตา งๆ มา
ประชุมรวมกัน เปน รปู รางของคนและสตั วข ้ึน ซง่ึ หนว ยชวี ติ เลก็ ๆ (“เซลล” ) เหลานั้นมีการเจริญเติบโต และแตก
สลายไป แลว เกิดใหมขน้ึ แทนท่ีอยูต ลอดเวลา ลวนแลว แตเปนอนิจจังไมเ ท่ียงแทเนนอน

๒. ทุกขัง ไดแก “สภาพท่ีทนอยูสภาพเดมิ ไมได”

การทกุ ขก ายทกุ ขใจ เปน ลกั ษณะสวนหน่ึงของทุกขงั
สรรพส่ิงทง้ั หลายอันเปน สังขารธรรม เม่ือเกิดขนึ้ แลวก็ไมอ าจท่จี ะทรงตวั ต้งั ม่นั ทนทานอยูใ นสภาพน้ันๆ ไดตลอดไป
แตจ ะตอ งเปลยี่ นแปลงไป
แมแตขนั ธท ่เี ปน นามธรรม อนั ไดแก เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็ไมม สี ภาพทรงตัว

๓. อนัตตา ไดแ ก “ความไมใชต ัวไมใ ชตน ไมใ ชส ตั ว ไมใ ชบคุ คล ไมใชส งิ่ ของ”

โดยสรรพสง่ิ ทั้งหลาย อนั เนอ่ื งมาจากการปรงุ แตง ไมวา จะเปน “รปู เวทนา สญั ญา สังขาร และวญิ ญาณ” ลวนแตเกดิ
ข้ึนเพราะเหตปุ จจยั
เชน รูปขันธ เปนธาตุ ๔ มาประชุมรวมกันคือ
ธาตุดิน (สว นท่เี ปน ของแขง็ ) ธาตุน้ำ (สวนท่เี ปน ของเหลว) ธาตุไฟ (สิง่ ที่ใหพลงั งานและอุณหภูมิในรางกาย) และ
ธาตุลม (สวนธรรมชาตทิ ี่ทำใหเกดิ ความเคลอื่ นไหวไปมาในรา งกาย)
ธาตุทั้ง ๔ ไดม าประชุมรวมกนั ขน้ึ เปนรูปกายของคน สตั ว และสรรพสิง่ ทัง้ หลาย เพียงชั่วคราวเทา นัน้ เมื่อนานไปก็
ยอ มเปลีย่ นแปลง แลว แตกสลาย กก็ ลบั คืนไปสูสภาพเดมิ (ดิน น้ำ ไฟ ลม) ไมใ ชตวั ไมใ ชต นของคนและสตั วทไ่ี หนแต
อยางใด จึงไมอ าจยดึ ม่นั ถือมน่ั รปู กายนวี้ า เปน ตัวเราของเรา ใหเปนท่ีพง่ึ อันถาวรได
สมาธิ มีกรรมฐาน ๔๐ เปนอารมณ โดยผูบ ำเพญ็ อาจจะใชกรรมฐานบทใดบทหนงึ่ ตามแตที่ถกู แกจ รติ นิสยั ของตน
วิปส สนา มีเพียงอยา งเดยี วคือ ขันธ ๕ เปน อารมณห รอื มแี ตรูป-นามเทา นน้ั ไดแก รูป เวทนา สญั ญา สังขาร และ
วญิ ญาณ
ซ่ึงเปน สภาวธรรมหรอื สงั ขารธรรม อันเกิดขึ้นเน่อื งจากการปรงุ แตง เม่อื เกิดขึน้ แลว กไ็ มเทยี ง ทนอยูสภาพเชนนั้นไมได และ
ไมใชตวั ไมใ ชต นแตอยางใด

๖

อารมณของวปิ สสนา เปนอารมณจ ติ ทใ่ี ครค รวญหาเหตแุ ละผล สังขารธรรมทงั้ หลาย จนรแู จงเห็นจรงิ วา เปนพระ
ไตรลักษณคือ อนจิ จัง ทุกขงั และอนัตตา
และเม่ือไดจ ิตยอมรับสภาพความเปน จรงิ วา เปนอนจิ จงั ทกุ ขงั และอนัตตา เรียกวาจิตเขาสูกระแสธรรม ตดั กเิ ลสได
สมาธแิ ละวปิ ส สนา จงึ เปนทง้ั เหตแุ ละผลของกันและกัน และอุปการะซ่งึ กันและกัน จะมีวิปส สนาปญญาเกดิ ขึ้น โดยขาด
กำลงั สมาธสิ นบั สนุนมไิ ดเลย อยา งนอยท่ีสดุ กจ็ ะตอ งใชก ำลงั ของ ขณิกสมาธิ เปนบาทฐานในระยะแรกเรม่ิ

หมดสน้ิ กเิ ลสทง้ั ปวง > บรรลอุ รหตั ตผล
ละคลายจากความยดึ มน่ั ถอื มน่ั > คลายกำหนดั ในลาภ ยศ สรรเสรญิ สขุ ละความโลภ โกรธ และหลง
ไตรลกั ษณ > จติ ตกกระแสธรรมตดั กเิ ลส > ละคลายจากอปุ าทาน (ความยดึ มน่ั ถอื มน่ั )
ขนั ธ ๕ > พจิ ารณาเหน็ เปน ไตรลกั ษณ : อนจิ จงั ทกุ ขงั อนตั ตา
วปิ ส สนาภาวนา > อารมณข องวปิ ส สนา คอื พจิ ารณาขนั ธ ๕ (รปู เวทนา สญั ญา สงั ขาร วญิ ญาณ)

ภาวนา : การเจริญภาวนา
๒๑. การทำสมถภาวนา (การทำสมาธ)ิ ๑๐๐ ป ไดบ ญุ นอ ยกวา วปิ ส สนาภาวนา (การเจรญิ ปญ ญา) แมเ พยี งชว่ั ขณะจติ
๒๒. การอปุ สมบทเปน พระ ๑๐๐ ป ไดบ ญุ นอ ยกวา การทำสมาธิ (สมถภาวนา) แมน านเพยี งแคไ กก ระพอื ปก ชา งกระดกิ หู

ศีล : การรักษาศีล
๑๙. การบรรพชาเปน สามเณร ๑๐๐ ป ไดบ ญุ นอ ยกวา การถอื ศลี ๒๒๗ (การอปุ สมบทเปน พระ) ๑ วนั
๑๘. การถอื ศลึ แปด ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา การถอื ศลี สบิ (บรรพชาเปน สามเณร) ๑ ครง้ั
๑๗. การถอื ศลี หา ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา การถอื ศลี แปด (อโุ บสถศลี ) ๑ ครง้ั
๑๖. การใหธ รรมทาน ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา การถอื ศลี หา ๑ ครง้ั

ทาน : การใหทาน
๑๕. การใหอ ภยั ทาน ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา การใหธ รรมทาน ๑ ครง้ั
๑๔. ถวายวหิ ารทาน ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา การใหอ ภยั ทาน ๑ ครง้ั
๑๓. ถวายสงั ฆทานทม่ี อี งคส มเดจ็ พระสมั มาสมั พทุ ธเจา เปน ประธาน ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายวหิ ารทาน ๑ ครง้ั
๑๒. ถวายทานองคส มเดจ็ พระสมั มาสมั พทุ ธเจา ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายสงั ฆทานทม่ี อี งคส มเดจ็ พระสมั มาสมั พทุ ธเจา

เปน ประธาน ๑ ครง้ั
๑๑. ถวายทานพระปจ เจกพทุ ธเจา ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานองคส มเดจ็ พระสมั มาสมั พทุ ธเจา ๑ ครง้ั
๑๐. ถวายทานพระอรหนั ต ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานพระปจ เจกพทุ ธเจา ๑ ครง้ั
๙. ถวายทานพระอนาคามี ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานพระอรหนั ต ๑ ครง้ั
๘. ถวายทานพระสกทิ าคามี ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานพระอนาคามี ๑ ครง้ั
๗. ถวายทานพระโสดาบนั ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานพระสกทิ าคามี ๑ ครง้ั
๖. ถวายทานพระสมมตสิ งฆ ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานพระโสดาบนั ๑ ครง้ั
๕. ทำทานผมู ศี ลี สบิ (สามเณร) ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ถวายทานผมู ศี ลี ๒๒๗ (พระสมมตสิ งฆ) ๑ ครง้ั
๔. ทำทานผมู ศี ลี แปด ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ทำทานผมู ศี ลี สบิ (สามเณร) ๑ ครง้ั
๓. ทำทานผมู ศี ลี หา ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ทำทานผมู ศี ลี แปด ๑ ครง้ั
๒. ทำทานมนษุ ยผ ไู มม ศี ลี ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ทำทานผมู ศี ลี หา ๑ ครง้ั
๑. ทำทานสตั วเ ดรจั ฉาน ๑๐๐ ครง้ั ไดบ ญุ นอ ยกวา ทำทานมนษุ ยแ มจ ะเปน ผไู มม ศี ลี ๑ ครง้ั

๗

๘

โลกียภูมิ

พระมาลัยเทวเถรทองนรก-สวรรค
นรก ๙ ขุม
เทวภูมิ ๖ ชั้น

พรหมโลก ๒๐ ชั้น
และสังสารวัฏ ๓๑ ภูมิ

ทมี่ าขอ มูล

๑. ภาพวาดพระมาลยั ทอ งนรก-สวรรค ภาพวาดโดย พระเทวภินมิ ิต จิตกรเอกกรมศิลปากร
๒. ภาพวาดนรก ๙ ขุม โดย อนัตตาศูนยหนงั สอื พระพทุ ธศาสนา

วัดไผโ รงวัว จดั พิมพเผยแพรแกพ ทุ ธศาสนิกชน
๓. เร่อื ง เทวภูมิ ๖ ชั้น, พรหมโลก ๒๐ ชน้ั , สังสารวัฎ ๓๑ ภูมิ

- ภูมิ ๔ หรือ ๓๑ - พจนานกุ รมพทุ ธศาสตร ฉบบั ประมวลธรรม (สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย ป.อ.ปยตุ ฺโต)
- ไตรภมู ิกถา หรือไตรภูมิพระรวง พระราชนิพนธใ น สมเดจ็ พระศรสี รุ ยิ พงศร ามมหาธรรมราชาธิราช
หรือพระมหาธรรมราชาลิไทย

รวบรวมและจัดทำเพื่อเผยแผ่เป็นธรรมทาน

โดย มูลนิธิธรรมทานกุศลจิตเเละพิพิธภัณฑ์จรรโลงพุทธศาสนา

สารบัญ ๔
๑๙
โลกยี ภมู ิ ๒๙
๓๗
พระมาลยั เทวเถรทองนรก-สวรรค ๓๙
นรก ๙ ขมุ ๔๔
เทวภูมิ ๖ ชัน้
พรหมโลก ๒๐ ช้ัน
- รูปพรหม ๑๖ ชน้ั
- อรปู พรหม ๔ ชน้ั
โลกียภมู ิ หรอื สงั สารวัฏ ๓๑ ภมู ิ
สังสารวัฎ ๓๑ ภมู แิ ละบพุ กรรมในช้ันตา งๆ
สรปุ โลกียภมู ิหรือสังสารวัฏ ๓๑ ภูมิ

โลกียภูมิ

พระมาลัยเทวเถรทองนรก-สวรรค
นรก ๙ ขุม
เทวภูมิ ๖ ชั้น

พรหมโลก ๒๐ ชั้น
และสังสารวัฏ ๓๑ ภูมิ

ทมี่ าขอ มลู

๑. ภาพวาดพระมาลยั ทอ งนรก-สวรรค ภาพวาดโดย พระเทวภินิมิต จิตกรเอกกรมศิลปากร
๒. ภาพวาดนรก ๙ ขมุ โดย อนตั ตาศูนยหนงั สือพระพทุ ธศาสนา

วดั ไผโ รงววั จดั พมิ พเผยแพรแ กพทุ ธศาสนิกชน
๓. เร่ือง เทวภมู ิ ๖ ชั้น, พรหมโลก ๒๐ ชน้ั , สังสารวัฎ ๓๑ ภูมิ

- ภมู ิ ๔ หรือ ๓๑ - พจนานุกรมพทุ ธศาสตร ฉบับประมวลธรรม (สมเดจ็ พระพุทธโฆษาจารย ป.อ.ปยตุ โฺ ต)
- ไตรภมู กิ ถา หรือไตรภูมิพระรวง พระราชนพิ นธใ น สมเด็จพระศรีสุริยพงศรามมหาธรรมราชาธริ าช
หรือพระมหาธรรมราชาลิไทย

๔

๑ พระมาลยั เทวะเถระโปรดยมโลก
ซง่ึ พระยายมและนายนริ ยิ ะบาลไตส วนผตู าย
เปด บญั ชดี ู ถา ทำบญุ สง สวรรค ทำบาปสง นรก
๕

๒ โปรดนรกปาณาติบาต
คอื ผขู าดเมตตากระทำปาณาตบิ าตฆา สตั วผ มู คี ณุ
โดยตรงหรอื โดยออ มเปน ตน ใหเ สวยกรรม
๖

๓ โปรดนรกอทินนาทาน
คอื ผโู ลภประพฤตอิ ทนิ นาทาน เชน ลกั ขโมยของพระ
สงฆ หรอื ฉอ โกงและทำลายทรพั ยส นิ ผมู คี ณุ เปน ตน
๗

โปรดนรกกาเม

๔ คอื บพุ กรรมสตั วท ก่ี ระทำกาเมสมุ จิ ฉาจารไว ยอ ม
เสวยผลกศุ ลกรรมนน้ั ตามโทษ
๘

โปรดนรกมสุ าวาท

๕ คอื เหลา สตั วน รกทม่ี กั กลา วเทจ็ หลอกลวง และดา วา
บดิ า มารดา ครบู าอาจารย พระสงฆ เปน ตน
๙

โปรดนรกสรุ า

๖ คอื พวกสตั วน รกทเ่ี สพสรุ าเปน อาจณิ ดม่ื แลว ดา วา
บดิ ามารดา ครบู าอาจารย พระสงฆอ งคเ จา ทำรา ย
ฆา ฟน เปน ตน
๑๐

สตั วนรกสง่ั พระมาลัย

๗ เพอ่ื จดจำความทกุ ขท รมานของตน นำไปบอกแก
ญาติ ใหท ำบญุ แลว กวาดนำ้ อทุ ศิ กศุ ลสง ไปใหด ว ย
๑๑

กะทาชายถวายดอกบวั ๘ ดอกงามโสภา

๘ ปรารถนาพน ความเขญ็ ใจ พระมาลยั เทวะเถระจงึ นำ
ไปบชู าพระจฬุ ามณี บนสวรรค
๑๒

พระมาลยั เทวะเถระโปรดสวรรค

๙ จดจำวมิ านเทพบตุ รเทพธดิ าเมอ่ื เปน มนษุ ยร กั ษาศลี
สรา งพระไตรปฎ ก โบสถว หิ าร เปน ตน
๑๓

พระมาลยั บชู าพระเกตแุ กว จฬุ ามณี

๑๐ สนทนากบั พระอนิ ทร และพระศรอี ารย ถงึ กศุ ลของ
เทพยดา ตลอดถงึ ศาสนาพระศรอี ารย
๑๔

ยคุ มคิ สญั ญี

๑๑ กอ นศาสนาพระศรอี ารย มนษุ ยจ ะไรศ ลี ธรรม มงุ ประ
หตั ถป ระหารกนั ไมเ ลอื กหนา จะรอดตายแต
ผจู ำศลี ภาวนา
๑๕

เกิดตนกัลปพฤกษ

๑๒ ในศาสนาพระศรอี ารยผ ใู สบ าตรถวายไตรจวี ร สรา ง
พระพทุ ธรปู ทอดกฐนิ เปน ตน จะไปเกดิ นกึ อะไรก็ สอย
เอาได
๑๖