พุทธวจน ปฏิบัติสมถะวิปัสสนา

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

อริยมรรคมีองค์ ๘ คือข้อปฏบิ ตั ิ ๗0
ใหถ้ ึงควำมดบั แห่งสัญญำ

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๗๔/๑๑๕.

อรยิ มรรคอนั ประกอบดว้ ยองค์ ๘
นี้น่ันเอง เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงควำมดับแห่งสัญญำ

179

180

ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

ควำมหมำยของคำ� วำ่ “สังขำร” ๗1

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๗๔,๑๐๖/๑๑๖,๑๕๙.

เจตนำ 6 หมวดน้ี สญั เจตนำในรปู ในเสยี ง
ในกลนิ่ ในรส ในโผฏฐพั พะ
ในธรรม นเ้ี รยี กว่ำ สังขำร
เพรำะ
ปรงุ แตง่ สงั ขตธรรม จงึ เรยี กวำ่ สงั ขำร

181

อุปมำแห่งสงั ขำร ปฏิบตั ิ สมถะ วิปัสสนา

๗2

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๑๗๒-๑๗๓/๒๔๕.

สงั ขำรนน้ั ยอ่ ม
ปรำกฏเปน็ ของวำ่ งของเปลำ่ เปน็ ของหำแกน่ สำรมไิ ด

182

ปฏบิ ัติ สมถะ วิปสั สนา

อสั สำทะและอำทีนวะของสงั ขำร ๗3

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๓๕/๕๙.

น้ีเป็นคุณของสงั ขำร
นเ้ี ป็นโทษของสังขำร

นี้เป็นอุบำยเคร่อื งสลดั ออกแหง่ สงั ขำร

183

ปฏิบตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

อริยมรรคมอี งค์ ๘ คอื ข้อปฏบิ ตั ิ ๗4
ใหถ้ งึ ควำมดับแห่งสังขำร

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๗๔-๗๕/๑๑๖.

อรยิ มรรคอนั ประกอบดว้ ยองค์ ๘ นน้ี นั่ เอง เปน็ ขอ้ ปฏบิ ตั ิ
ใหถ้ งึ ควำมดับแหง่ สังขำร

184

ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

185

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วิปสั สนา

ควำมหมำยของค�ำว่ำ “วญิ ญำณ” ๗5

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๑๐๖/๑๕๙.

เพรำะรู้แจ้ง จึงเรียกว่ำ วิญญำณ

186

อุปมำแหง่ วิญญำณ ปฏิบตั ิ สมถะ วปิ ัสสนา

๗6

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๑๗๓/๒๔๖.

วิญญำณน้ันย่อมปรำกฏเป็นของว่ำงของเปล่ำ เป็นของ
หำแก่นสำรมิได

187

ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

ปจั จัยแห่งกำรเกดิ ขน้ึ ของวิญญำณ ๗๗

-บาลี มหา. ท.ี ๑๐/๗๒-๗๕/๖๐.

ไม่ไดเ้ ลย พระเจ�้ ข้�.
ไม่ไดเ้ ลย พระเจ�้ ข้�.
ไม่ไดเ้ ลย พระเจ�้ ข้�.

188

ปฏบิ ัติ สมถะ วิปสั สนา

ไม่ได้เลย พระเจ�้ ข้�.

189



ท่ตี งั้ อำศัยของวญิ ญำณ ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

๗๘

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๖๗-๖๘/๑๐๖-๑๐๗.

1

ขอ้ นั้นไม่ได้ พระเจ�้ ข�้ .
ได้ พระเจ้�ข�้ .

191

192

ทีจ่ ะมไี ด ปฏิบัติ สมถะ วิปัสสนา

ข้อนี้ไม่เป็นฐำนะ

193

ปฏิบัติ สมถะ วปิ ัสสนา

วญิ ญำณ ไม่ใชส่ ิ่งทท่ี อ่ งเทีย่ ว ๗9

-บาลี ม.ู ม. ๑๒/๔๗๕-๔๗๙/๔๔๒-๔๔๕.

ข้�แต่พระองค์ผู้เจริญ ข้�พระองค์ย่อมรู้ทั่วถึงธรรมต�มท่ี
พระผู้มีพระภ�คทรงแสดงแล้วว่� วิญญ�ณน้ีแหละ ย่อมแล่นไป ย่อม
ทอ่ งเท่ยี วไป ห�ใชส่ ่งิ อ่นื ไมด่ งั น้ี จริง.

ข�้ แตพ่ ระองคผ์ เู้ จรญิ สภ�วะทพี่ ดู ได้ รบั รไู้ ด้ ยอ่ มเสวยวบิ �ก
ของกรรมทั้งหล�ยทัง้ ส่วนดี ทัง้ ส่วนชั่วในท่นี นั้ ๆ นั่นเปน็ วิญญ�ณ.

194

ปฏิบัติ สมถะ วปิ ัสสนา

ครง้ั นนั้ พระผู้มีพระภ�คตรัสถ�มภกิ ษุทงั้ หล�ยว�่
ข้อน้จี ะมไี ด้อย่�งไร ขอ้ นีม้ ไี มไ่ ดเ้ ลย พระเจ้�ข้�.
เม่ือภิกษุท้ังหล�ยทูลอย่�งนี้แล้ว ภิกษุส�ติเกวัฏฏบุตร นั่งน่ิง
ก้อเขิน คอตก ก้มหน้� ซบเซ� ไม่มีปฏิภ�ณ พระผู้มีพระภ�คทอด
พระเนตรเหน็ ดังนน้ั แล้ว ไดต้ รัสว่�

ขอ้ นไ้ี มม่ เี ลย พระเจ�้ ข�้ เพร�ะวญิ ญ�ณอ�ศยั ปจั จยั แลว้ เกดิ ขน้ึ
พระผมู้ พี ระภ�คตรสั แลว้ แกพ่ วกข�้ พระองค์ โดยอเนกปรยิ �ย ถ�้ เวน้ จ�ก
ปจั จยั แลว้ คว�มเกิดแหง่ วญิ ญ�ณมิไดม้ .ี

195

196

ปฏบิ ัติ สมถะ วิปัสสนา

วญิ ญำณ โสตวิญญำณ จักษุ­
วญิ ญำณ กำยวญิ ญำณ ฆำนวิญญำณ

ชิวหำ­
มโนวญิ ญำณ

เหน็ พระเจ้�ข้�.

เห็นอย�่ งน้ัน พระเจ�้ ข้�.

เหน็ อย�่ งนน้ั พระเจ้�ข้�.

197

เป็นอย�่ งนน้ั พระเจ�้ ข้�.
เปน็ อย�่ งนนั้ พระเจ�้ ข้�.

เปน็ อย�่ งนั้น พระเจ�้ ข้�.

เปน็ อย�่ งนน้ั พระเจ�้ ข�้ .
เปน็ อย�่ งน้นั พระเจ�้ ข�้ .

198

ปฏบิ ัติ สมถะ วิปัสสนา

เปน็ อย�่ งนน้ั พระเจ้�ข้�.
เปน็ อย�่ งนน้ั พระเจ้�ข้�.
เปน็ อย�่ งน้ัน พระเจ้�ข้�.

เป็นอย�่ งนน้ั พระเจ้�ข้�.
เป็นอย�่ งนน้ั พระเจ้�ข้�.
เปน็ อย�่ งนั้น พระเจ้�ข้�.

199

เป็นอย�่ งนนั้ พระเจ�้ ข�้ .

ข้อนไ้ี มอ่ ย�่ งน้ัน พระเจ�้ ข�้ .

เป็นอย�่ งนน้ั พระเจ�้ ข้�.
(จ�กนน้ั ทรงแสดงเรอ่ื งอ�ห�ร ๔ ปฏจิ จสมปุ บ�ท และธรรมะอน่ื
อกี หล�ยประก�ร ผอู้ �่ นส�ม�รถศกึ ษ�ไดจ้ �กคว�มเตม็ ของพระสตู รน)้ี .

200

วญิ ญำณ ไมเ่ ทยี่ ง ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

๘0

-บาลี สฬา. ส.ํ ๑๘/๘๕-๘๗/๑๒๔-๑๒๗.

201

(ในกรณแี หง่ โสตวญิ ญ�ณกด็ ,ี ฆ�นวญิ ญ�ณกด็ ,ี ชวิ ห�วญิ ญ�ณ
กด็ ,ี ก�ยวญิ ญ�ณกด็ ี, กม็ นี ัยอย�่ งเดยี วกนั ).

202

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วิปัสสนา

3
บคุ คลอนั ผสั สะกระทบแลว้ ยอ่ มรสู้ กึ
อนั ผสั สะกระทบแลว้ ยอ่ มคดิ อนั ผสั สะกระทบแลว้ ยอ่ มจำ� ได้
หมำยรู้ แม้ธรรมเหล่ำน้ีก็หว่ันไหวและอำพำธ ไม่เท่ียง
มคี วำมแปรปรวน มคี วำมเปลย่ี นเปน็ อยำ่ งอน่ื

203

วิญญำณ เป็นสิ่งที่เกดิ ดบั ปฏิบัติ สมถะ วปิ ัสสนา

๘1

-บาลี นทิ าน. ส.ํ ๑๖/๑๑๖/๒๓๕.

4
4

204

ปฏบิ ัติ สมถะ วปิ ัสสนา

(จ�กนน้ั ทรงตรสั ถงึ ปฏจิ จสมปุ บ�ท เหตเุ กดิ ขน้ึ และเหตดุ บั ไป
ของเวทน� อุปม�เปรียบเหมือนไม้สองอันสีกัน ผู้อ่�นส�ม�รถศึกษ�ได้
จ�กคว�มเตม็ ของพระสูตรน)ี้ .

205

ปฏิบตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

อสั สำทะและอำทีนวะของวญิ ญำณ ๘2

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๘๐/๑๒๓.

นเ้ี ปน็ คณุ แหง่ วญิ ญำณ
นี้เป็นโทษแห่งวญิ ญำณ

นเ้ี ป็นอบุ ำยเครือ่ งสลดั ออกแห่งวญิ ญำณ

206

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

อรยิ มรรคมอี งค์ ๘ คอื ข้อปฏิบัติ ๘3
ให้ถึงควำมดบั แห่งวญิ ญำณ

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๗๕-๗๖/๑๑๗.

อรยิ มรรคอนั
ประกอบดว้ ยองค์ ๘ นนี้ น่ั เอง เปน็ ขอ้ ปฏบิ ตั ใิ หถ้ งึ ควำม
ดบั แหง่ วญิ ญำณ

207

208

ควำมลับของขันธ์ 5 ปฏิบตั ิ สมถะ วปิ ัสสนา

๘4

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๓๗-๓๙/๖๒-๖๓.

อัสสำทะของรูป

อัสสำทะของเวทนำ

209

อัสสำทะของสัญญำ

อัสสำทะของสังขำร

อัสสำทะของวิญญำณ

210

ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

211

ปฏิบตั ิ สมถะ วปิ ัสสนา

สญั โญชน์และทีต่ ง้ั แห่งสญั โญชน์ ๘5

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๒๐๒/๓๐๘.

รูป เป็นธรรมเป็นท่ีต้ังแห่ง
สัญโญชน ควำมก�ำหนัดด้วยอ�ำนำจควำมพอใจในรูป
ชือ่ วำ่ สญั โญชน์

เวทนำ เป็นธรรมเป็นท่ีตั้งแห่ง
สญั โญชน ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในเวทนำ
ชอื่ วำ่ สญั โญชน์

สัญญำ เป็นธรรมเป็นที่ตั้งแห่ง
สญั โญชน ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในสญั ญำ
ชื่อวำ่ สัญโญชน์

สังขำร เป็นธรรมเป็นที่ต้ังแห่ง
สญั โญชน ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในสงั ขำร
ชื่อวำ่ สัญโญชน์

212

ปฏบิ ัติ สมถะ วปิ สั สนา

วิญญำณ เป็นธรรมเป็นท่ีตั้งแห่ง
สัญโญชน ควำมก�ำหนัดด้วยอ�ำนำจควำมพอใจใน
วิญญำณ ชือ่ ว่ำ สัญโญชน์

ขนั ธ์เหล่ำน้เี รยี กวำ่ ธรรมเป็นทตี่ ง้ั
แหง่ สญั โญชน์ ฉนั ทรำคะ นี้เรยี กวำ่ สญั โญชน

(ในสตู รอน่ื ทรงแสดง สญั โญชนยิ ธรรม ดว้ ยอ�ยตนะภ�ยในหก
-บ�ลี สฬ�. ส.ำ ๑๘/๑๑๐/๑๕๙. และอ�ยตนะภ�ยนอกหก -บ�ลี สฬ�. ส.ำ
๑๘/๑๓๕/๑๘๙.).

213

ปฏิบัติ สมถะ วิปสั สนา

ทกุ ขเ์ กดิ เพรำะเหน็ สญั โญชนยิ ธรรม ๘6
โดยควำมเป็นอสั สำทะ (นยั ท่ี 1)

-บาลี นทิ าน. ส.ํ ๑๖/๑๐๓-๑๐๔/๒๐๐-๒๐๑.

1

1. ธรรมอนั เปน็ ทต่ี ง้ั สญั โญชน ์ หรอื สญั โญชนยิ ธรรมนนั้  ไดแ้ ก ่ รปู , เวทนา, สญั ญา, 
สงั ขาร, วญิ ญาณ (-บาล ี ขนธฺ . ส.�  1๗/๒๐๒/๓๐๘.) ; ตา, ห,ู  จมกู , ลนิ้ , กาย, ใจ 
(-บาลี  สฬา.  ส�.  1๘/11๐/1๕๙.) ;  รูป,  เสียง,  กลิ่น,  รส,  โผฏฐัพพะ,  ธรรม 
(-บาล ี สฬา. ส.�  1๘/1๓๕/1๘๙.).  -ผรู้ วบรวม

214

ปฏิบตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

(ในสูตรหนึ่ง มขี ้อคว�มเหมอื นสูตรข้�งบนน้ี ผิดกันแตว่ ่�ทรง
เริ่มต้นสูตรด้วยคำ�อุปม�ก่อน แล้วจึงกล่�วถึงข้อธรรมซ่ึงเป็นตัวอุปไมย
-บ�ลี นทิ �น. ส.ำ ๑๖/๑๐๔/๒๐๔.).

(ในสูตรหนึ่ง แสดงข้อธรรมอย่�งเดียวกันกับสูตรข้�งบนน้ี
ต่�งกันแต่อุปม� โดยทรงอุปม�ด้วยต้นไม้ยังอ่อนอยู่ มีผู้คอยพรวนดิน
รดน้�ำ ใสป่ ยุ๋ จงึ เจริญเติบโต -บ�ลี นทิ �น. สำ. ๑๖/๑๐๗/๒๑๒.).

215



ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

ทกุ ขด์ บั เพรำะเหน็ สญั โญชนยิ ธรรม ๘๗
โดยควำมเปน็ อำทนี วะ (นยั ท่ี 1)

-บาลี นทิ าน. ส.ํ ๑๖/๑๐๔/๒๐๒-๒๐๓.

217

(ในสูตรหนงึ่ มีขอ้ คว�มเหมอื นสตู รข้�งบนนี้ ผิดกนั แต่ว่�ทรง
เร่ิมต้นสูตรด้วยคำ�อุปม�ก่อน แล้วจึงกล่�วถึงข้อธรรมซ่ึงเป็นตัวอุปไมย
-บ�ลี นิท�น. สำ. ๑๖/๑๐๔/๒๐๕.).

(ในสูตรหน่งึ แสดงข้อธรรมอย่�งเดียวกันกับสูตรข้�งบนนี้
ต�่ งกนั แตอ่ ปุ ม� โดยทรงอปุ ม�ดว้ ยตน้ ไมย้ งั ออ่ นอยู่ มผี ตู้ ดั ทโ่ี คน ขดุ เอ�
ร�กออก ตดั เปน็ ทอ่ นนอ้ ยทอ่ นใหญ่ ผ�่ ใหเ้ ปน็ ชน้ิ ๆ ต�กลม ต�กแดด เอ�
ไฟเผ�จนเป็นเขม่� แล้วนำ�ไปโปรยลงในลม หรือลอยในแม่นำ้�
-บ�ลี นทิ �น. ส.ำ ๑๖/๑๐๗/๒๑๔.).

218

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

ทกุ ขเ์ กดิ เพรำะเหน็ สญั โญชนยิ ธรรม ๘๘
โดยควำมเปน็ อสั สำทะ (นยั ที่ 2)

-บาลี นทิ าน. ส.ํ ๑๖/๑๐๘/๒๑๖-๒๑๗.

219

(ในสตู รหนงึ่ มขี อ้ คว�มคล�้ ยสตู รข�้ งบนน้ี ผดิ กนั แตท่ ท่ี รงตรสั
ว�่ วญิ ญ�รกห็ ยงั่ ลง แทนจะเปน็ น�มรปู กห็ ยงั่ ลง แลว้ ไลเ่ รยี งขอ้ ธรรมไป
ต�มแนวของปฏจิ จสมปุ บ�ท -บ�ลี นทิ �น. ส.ำ ๑๖/๑๐๙/๒๒๐. ผศู้ กึ ษ�
พงึ เทยี บเคียงไดเ้ อง ).

220

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ สั สนา

ทกุ ขด์ บั เพรำะเหน็ สญั โญชนยิ ธรรม ๘9
โดยควำมเปน็ อำทนี วะ (นัยท่ี 2)

-บาลี นทิ าน. ส.ํ ๑๖/๑๐๙/๒๑๘-๒๑๙.

221

(ในสตู รหนง่ึ มขี อ้ คว�มคล�้ ยสตู รข�้ งบนน้ี ผดิ กนั แตท่ ท่ี รงตรสั
ว่� วิญญ�ณก็ไม่หย่ังลง แทนจะเป็นน�มรูปก็ไม่หยั่งลง แล้วไล่เรียงข้อ
ธรรมไปต�มแนวของปฏจิ จสมปุ บ�ท -บ�ลี นทิ �น. ส.ำ ๑๖/๑๑๐/๒๒๒.
ผู้ศกึ ษ�พึงเทียบเคยี งได้เอง).

222

ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ ัสสนา

อปุ ำทำนและที่ต้งั แหง่ อปุ ำทำน 90

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๒๐๒-๒๐๓/๓๐๙.

รปู เปน็ ธรรมเปน็ ทตี่ งั้ แหง่ อปุ ำทำน
ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในรปู ชอ่ื วำ่ อปุ ำทำน

เวทนำ เป็นธรรมเป็นท่ีต้ังแห่ง
อปุ ำทำน ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในเวทนำ
ชื่อวำ่ อุปำทำน

สัญญำ เป็นธรรมเป็นที่ต้ังแห่ง
อปุ ำทำน ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในสญั ญำ
ช่ือวำ่ อปุ ำทำน

สังขำร เป็นธรรมเป็นที่ตั้งแห่ง
อปุ ำทำน ควำมกำ� หนดั ดว้ ยอำ� นำจควำมพอใจในสงั ขำร
ชื่อวำ่ อุปำทำน

223

วิญญำณ เป็นธรรมเป็นท่ีต้ัง
แห่งอุปำทำน ควำมก�ำหนัดด้วยอ�ำนำจควำมพอใจใน
วิญญำณ ชอื่ ว่ำ อุปำทำน

(ในสตู รอน่ื ทรงแสดง อปุ �ท�นยิ ธรรม ดว้ ยอ�ยตนะภ�ยในหก
-บ�ลี สฬ�. ส.ำ ๑๘/๑๑๐/๑๖๐. และอ�ยตนะภ�ยนอกหก -บ�ลี สฬ�. ส.ำ
๑๘/๑๓๖/๑๙๐).

224

อุปำทำนกับอุปำทำนขนั ธ์ ปฏบิ ตั ิ สมถะ วปิ ัสสนา
มิใชอ่ ันเดียวกนั
91

-บาลี อปุ ร.ิ ม. ๑๔/๑๐๑-๑๐๒/๑๒๑.

ข้�แต่พระองค์ผู้เจริญ อุป�ท�นกับอุป�ท�นขันธ์ ๕ นั้น
อย�่ งเดยี วกนั หรือ หรอื ว่�อุป�ท�นเป็นอนื่ ไปจ�กอปุ �ท�นขนั ธ์ ๕.

อุปำทำนกับอุปำทำนขันธ์ 5 น้ัน ไม่ใช่
อย่ำงเดียวกัน

5
5

5

225

รำกเง่ำแห่งอปุ ำทำนขันธ์ ปฏบิ ตั ิ สมถะ วิปสั สนา

92

-บาลี อปุ ร.ิ ม. ๑๔/๑๐๑/๑๒๑.

ข้�แต่พระองค์ผู้เจริญ อุป�ท�นขันธ์ คือ รูปูป�ท�นขันธ์
เวทนูป�ท�นขันธ์ สัญญูป�ท�นขันธ์ สังข�รูป�ท�นขันธ์ วิญญ�ณู-
ป�ท�นขนั ธ์ มี ๕ ประก�รเท�่ นหี้ รือหนอแล.

ข�้ แตพ่ ระองคผ์ เู้ จรญิ กอ็ ปุ �ท�นขนั ธ์ ๕ เหล�่ น้ี มอี ะไรเปน็ มลู .

226

ปฏิบัติ สมถะ วิปัสสนา

ขันธ์ 5 และอปุ ำทำนขันธ์ 5 93

-บาลี ขนธฺ . ส.ํ ๑๗/๕๘-๖๐/๙๕-๙๖.

น้ีเรยี กว่ำ รูปขันธ
นเ้ี รียกว่ำ เวทนำขันธ
นเ้ี รยี กว่ำ สญั ญำขันธ

227

น้ีเรียกว่ำ สงั ขำรขันธ
นเี้ รยี กว่ำ วญิ ญำณขันธ
เหล่ำนเ้ี รียกว่ำ ขนั ธ์ 5

นเ้ี รยี กวำ่ อปุ ำทำนขนั ธค์ ือรปู

คอื เวทนำ นเ้ี รยี กวำ่ อปุ ำทำนขนั ธ์

228